Nederlandse eetgewoonten van ontbijt tot avondeten

Het opvallendste aan de Nederlandse eetgewoonte is niet een gerecht maar een klok. Brood bij het ontbijt en de lunch, warm eten aan het begin van de avond, en daartussen veel kleine momenten. Het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, houdt met de Voedselconsumptiepeiling bij wat Nederland eet en wanneer. In de ronde van 2019 tot 2021 kwam het uit op 7 tot 10 eetmomenten per dag. Een eetmoment kan daarbij ook een koekje of een glas water zijn. Van al dat eten en drinken gebeurt 85 procent thuis, dus buitenshuis eten is hier eerder een uitstapje dan een gewoonte.

Welke gerechten hier als typisch gelden en waar ze vandaan komen, staat in ons artikel over typisch Nederlands eten en de herkomst daarvan. Op deze pagina gaat het om de gewoonte zelf: het ritme van de dag, de verschillen per streek, de seizoenen en wat er in die gewoonte verschuift.

Het Nederlandse eetritme op een dag

Wie uit een ander land komt, valt zelden over de gerechten maar wel over de indeling van de dag. Twee van de drie maaltijden zijn koud en bestaan uit brood, en de warme maaltijd valt vroeg. In het overzicht bij de peiling van 2012 tot 2014 zette het RIVM de tijden op een rij. Het ontbijt valt tussen half acht en negen uur, de lunch tussen twaalf en een, en de avondmaaltijd rond zes uur. Die tijden zijn van ruim tien jaar terug en het instituut heeft ze sindsdien niet opnieuw zo gepubliceerd. Lees ze dus als de hoofdregel en niet als de klok van elk huishouden.

Het verschil tussen de maaltijden zit vooral in wat er aan tafel komt. In de tabel staat per moment wat Nederland dan meestal eet en hoe vast dat moment is.

Waarom brood op elk moment past

De peiling van 2019 tot 2021 laat zien hoe scherp die verdeling is. Aardappelen, groente, peulvruchten zoals bonen en linzen, vlees en vis gaan bijna allemaal naar de avondmaaltijd. Koek en gebak, dranken, fruit, noten en snoep worden juist tussendoor genomen. Alleen brood en zuivel zijn over de hele dag verspreid. Daarin zit precies waarom brood zo Nederlands aanvoelt: het hoort bij geen enkel moment in het bijzonder en bij alle momenten een beetje.

Eén kanttekening bij die 85 procent thuis. De peiling liep van 2019 tot 2021, dus midden door de coronaperiode, toen kantines en restaurants maanden dicht waren. Het RIVM wijst daar zelf op. Het aandeel dat thuis wordt gegeten is dus waarschijnlijk iets hoger uitgekomen dan in een gewoon jaar.

Invloeden uit de geschiedenis

Nederland stond altijd al open voor invloeden van buitenaf. Dat kwam door de handel, die sterk werd gevoed door onze koloniale geschiedenis en de zeevaart. Veel producten die nu heel gewoon lijken, waren ooit nieuwkomers. De aardappel bijvoorbeeld. Deze knol kwam in de 16e eeuw vanuit Zuid-Amerika naar Europa. Inmiddels is de aardappel niet meer weg te denken uit onze maaltijden. We eten ze gekookt, gebakken, gepureerd, in allerlei stamppotten en maken er patat van.

Ook specerijen zoals nootmuskaat, kaneel en kruidnagel kwamen via de handel naar Nederland. Deze smaken werden al snel gebruikt in koek en gebak, zoals speculaas en ontbijtkoek. Zonder onze koloniale geschiedenis zouden we waarschijnlijk ook geen nasi of rijsttafel in Nederland kennen. Tegenwoordig zien de meeste mensen die gerechten als onderdeel van ons dagelijks menu.

Verschillen per regio

Nederland is een klein land, maar toch zijn er per provincie en streek flinke verschillen. Die verschillen volgen vaak de landbouw en de ligging: waar vis voorhanden was, staat vis op tafel, en waar fruit werd geteeld, ontstond een taartcultuur. Onderstaande tabel zet de bekendste streekgerechten naast elkaar.

Ook de bakkersproducten laten verschillen zien. In het zuiden van het land zijn zachte, zoete broodjes populair, in het noorden staat vaker roggebrood op tafel. Zulke regionale tradities laten zien hoe eten verbonden is met de lokale cultuur en geschiedenis.

Eten per seizoen

Veel Nederlandse gerechten hangen samen met de seizoenen. Haring is een echte zomertraditie en zodra de Hollandse Nieuwe beschikbaar is, staan de haringkramen weer klaar. In de lente genieten mensen van witte asperges, ook wel het witte goud genoemd. De herfst brengt wildgerechten en pompoen, en in de winter staan stamppot, erwtensoep en boerenkool op tafel.

Seizoensgroente en seizoensfruit zijn producten die in de volle grond, onder een plastic tunnel of in een onverwarmde kas groeien. Ze kosten weinig energie om te telen en te vervoeren. Het Voedingscentrum geeft per seizoen aan wat er in Nederland van het land komt.

Daarnaast zijn er veel feestelijke lekkernijen die bij een bepaald moment in het jaar horen. Denk aan pepernoten en speculaas in december, oliebollen met oud en nieuw, of oranjekoek bij Koningsdag. Voor veel Nederlanders geven juist die tradities een gevoel van gezelligheid en herkenning.

Moderne invloeden en nieuwe keuzes

De Nederlandse keuken is voortdurend in beweging. Door migratie en globalisering is er een enorme variatie aan keukens bij gekomen. In elke stad kun je gerechten uit Suriname, Turkije, Marokko, Italië of Japan eten. Tegelijk kwam er meer aandacht voor gezondheid en duurzaamheid. Dat is geen gevoel maar een gemeten verschuiving. Van rood en bewerkt vlees at Nederland in de peiling van 2019 tot 2021 ruim 20 procent minder dan tien jaar eerder. Een deel van het land eet inmiddels vegetarisch of veganistisch.

Die verschuiving is ook gemeten. Het RIVM vergeleek in de Voedselconsumptiepeiling de periode 2019-2021 met eerdere metingen. Daaruit blijkt dat Nederlanders meer groente en fruit eten en minder rood en bewerkt vlees.

Groente krijgt dus een grotere rol, en er is meer vraag naar biologisch en lokaal voedsel. Achter die vraag zit de wens om te weten waar het eten vandaan komt. Waar de biologische keurmerken precies voor staan, verschilt per keurmerk, en dat maakt die wens lastiger te vervullen dan hij klinkt. Supermarkten en restaurants spelen er wel op in met een breder aanbod. Dat vlees een gevoelig onderwerp is geworden, hoort bij diezelfde verschuiving.

Samen eten als cultuur

In Nederland gaat het niet alleen om wat er op het bord ligt, maar ook om het samenzijn. Een typisch beeld is de koffie met koek bij bezoek, of de broodmaaltijd met kaas tijdens de lunch. Veel families hechten waarde aan een gezamenlijke avondmaaltijd, ook als het om een eenvoudige maaltijd gaat. Bij feestdagen speelt eten een nog grotere rol. Zo horen kruidnoten, speculaaspoppen en letters van banket bij het sinterklaasfeest. Met kerst bijvoorbeeld zetten veel mensen gourmetstellen op tafel: een traditie die draait om gezelligheid en samen eten.

Daarnaast zie je dat er zich ook nieuwe tradities vormen. Denk aan Koningsdag, waar oranje tompoucen en andere oranje lekkernijen massaal worden gegeten. Of aan het populaire vrijdagmiddagborreltje, dat in veel bedrijven het einde van de werkweek markeert. Ook het Suikerfeest hoort inmiddels bij het Nederlandse eetjaar: aan het einde van de ramadan staan de tafels vol zoetigheid en komen buren en collega’s langs.

Eten als spiegel van de samenleving

Wie goed kijkt naar de Nederlandse keuken, ziet dat eten altijd meebeweegt met de tijd. Oude tradities zoals stamppot, haring en pepernoten blijven bestaan, omdat ze verbonden zijn met onze cultuur en herinneringen. Tegelijkertijd komen er steeds nieuwe gerechten en gewoonten bij. Het is deze mix van oud en nieuw die het Nederlandse eetpatroon zo interessant maakt.

Eten laat zien wie we zijn: nuchter, praktisch, maar ook open voor nieuwe smaken en gewoonten. Het laat zien hoe de samenleving verandert, en hoe traditie en vernieuwing naast elkaar kunnen bestaan.

Veelgestelde vragen over Nederlandse eetgewoonten