Typisch Nederlands eten en de herkomst van 9 gerechten

Wat een gerecht Nederlands maakt, zit zelden in de uitvinding. Drop komt uit Italië en Engeland, erwtensoep kenden de oude Grieken al, en de aardappel in de hutspot bestond hier in 1574 nog niet. Nederlands is de bereiding, en vooral de gelegenheid waarbij je het eet: beschuit met muisjes bij een geboorte, snert na het schaatsen, haring aan het begin van het seizoen. De dagelijkse praktijk is bovendien soberder dan het beeld. Volgens de Voedselconsumptiepeiling van het RIVM, het onderzoek waarmee het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu bijhoudt wat Nederland eet, eet een Nederlander gemiddeld 64 gram aardappel per dag. Op ongeveer drie dagen in de week staat er aardappel op tafel.

De negen gerechten in het kort

In de tabel staan negen bekende gerechten en producten naast elkaar, met de soort, de plaats en het jaar waar ze vandaan komen en het moment waarop Nederland ze eet. Daaronder krijgt elk van de negen een eigen stukje.

Hutspot

We beginnen met hutspot, een gerecht dat in vrijwel elk gezin wel eens op tafel komt. Er zijn ook andere namen voor, zoals wortelstamppot, peen en ui, of peestamp zoals ze het in Brabant noemen. Hutspot maak je van aardappelen, wortelen (of winterpeen) en ui. Die drie ingrediënten kook je samen, al dan niet met laurierblad, peperkorrels en zure appel, waarna je ze stampt tot stamppot. Erbij eet je klapstuk, een vet stuk rundvlees van de rib, of spek. Stamppot was lang de goedkope maaltijd van het gewone gezin, en dat is ze nog. Aardappelen, winterpeen en uien horen tot de voordeligste ingrediënten in de winkel. Daarmee is stamppot een vast antwoord op de vraag hoe je goedkoper kunt eten.

Het gerecht hoort bij het feest ter ere van Leidens Ontzet op 3 oktober. Volgens de overlevering trof een Leidse jongen in 1574 in het verlaten Spaanse kamp een kookpot met resten aan, terwijl de stad zelf van de honger omkwam. De Canon van Nederland is de lijst van vijftig onderwerpen die op school als kern van de Nederlandse geschiedenis aan bod komen. Die canon houdt het op wortelen, uien en pastinaken; de geuzen deelden daarnaast haring en wittebrood uit. Aardappelen kunnen er in 1574 niet in hebben gezeten, want die bereikten Nederland pas later. De hutspot van toen was dus een andere stamppot dan die van nu.

Stroopwafel

Een van de bekendste typisch Nederlandse lekkernijen: de stroopwafel. Twee dunne wafels met zoete stroop ertussen. Ze worden inmiddels wereldwijd gegeten. Van oudsher hadden de wafels een diameter van 10 cm; tegenwoordig zijn ze er in allerlei varianten, tot exemplaren van 25 cm of meer. Een stroopwafel bestaat voor een groot deel uit stroop en dus uit suiker, waar de Wereldgezondheidsorganisatie een dagelijks maximum voor aanraadt.

De stroopwafel ontstond rond 1800 in Gouda, en begon als armenkoek: hij werd gebakken van wat er in de bakkerij overbleef aan deeg en koeksnippers, met stroop ertussen. In diezelfde tijd kwam er een stroopfabriek in de stad. In het begin plakte de bakker twee koekjes aan elkaar; later bakten bakkers wafels van deeg in een ijzer en sneden die door. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed noemt geen uitvinder, dus de namen die daarvoor rondgaan zijn niet hard te maken. Gouda heeft de stroopwafel inmiddels opgenomen in de stadsvisie.

Drop

Drop is een ander product dat als typisch Nederlands geldt, al is het hier niet uitgevonden. De eerste dropjes werden in Italië gemaakt als medicijn en later in Engeland als snoep.

Het hoofdbestanddeel van drop, zoethoutwortel, wordt al duizenden jaren gebruikt. Wat Nederland onderscheidt is niet de uitvinding maar het aanbod. Van zoet tot zout, van munt tot laurier en salmiak, in soorten en maten die je in andere landen nauwelijks in de schappen ziet. Het woord drop komt van ‘druppel’, uit de tijd dat apothekers het als vloeibaar medicijn verkochten. Dat veel mensen trek krijgen in een bepaald soort drop uit hun jeugd, is geen toeval: smaak en geur roepen sterker dan wat ook nostalgie op.

Arnhemse meisjes

Arnhemse meisjes zijn koekjes van gistdeeg: hard gebakken en rijk bestrooid met suiker. Ze werden in 1829 voor het eerst gebakken in… Arnhem. Als souvenir werden ze verkocht in speciale blikjes en zo verwierven ze internationale bekendheid. Ze stonden op de menukaart van het Hilton in Groot-Brittannië en kregen een plek in een kookboek van Roald Dahl.

Beschuit met muisjes

In Nederland eten we beschuit met muisjes wanneer er een baby is geboren. Het is een typisch Nederlandse traditie. In Noord-Brabant eten ze daarnaast suikerbonen en in Twente krentenwegge.

Beschuiten zijn tweemaal gebakken broodjes en daardoor krokant. De muisjes zijn anijszaadjes met een suikerlaag. Roze muisjes zijn er al sinds ongeveer 1860; de blauw-witte variant voor de geboorte van een jongen kwam pas in 1994 op de markt.

Hoe de traktatie precies is ontstaan, valt niet meer te achterhalen. Wel is bekend dat het trakteren van de kraamvisite al uit de middeleeuwen dateert. Een bevalling was toen gevaarlijk, dus als het goed afliep werd dat uitbundig gevierd. Brood met suiker was in die tijd een enorme traktatie, en beschuit met suiker was alleen voor de rijken weggelegd.

De anijszaadjes hadden bovendien een functie. Vroedvrouwen schreven anijs geneeskracht toe. Het zou goed zijn voor de productie van moedermelk en helpen bij het slinken van de baarmoeder, en het zou boze geesten weren.

Bitterballen

Bitterballen zijn zo typisch Nederlands dat ze sinds april 2020 in het Netwerk Immaterieel Erfgoed staan, onder de naam Bitterballen bij de borrel. In dat netwerk houdt het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland bij welke gewoontes en ambachten mensen hier van generatie op generatie doorgeven, van dorpsfeesten tot bakkerstechnieken. De bitterbal is een gefrituurd ragoutballetje met een doorsnee van zo’n 4 cm, in feite een kleine ronde vleeskroket. Ze zijn razend populair in Nederland en België en worden ook gegeten in Suriname en Indonesië.

De naam komt doordat ze vroeger vooral werden gegeten bij een bittertje, een stevig alcoholisch kruidendrankje. Tegenwoordig horen ze bij het bittergarnituur, samen met andere snacks, en worden ze vaak geserveerd op feestjes en recepties.

Erwtensoep

Een andere naam voor erwtensoep is snert. Het is niet uitsluitend een Nederlands gerecht, maar wel razend populair in ons land. Zoals de naam zegt maak je de soep van spliterwten, en je eet hem meestal ’s winters. De soep is zo dik dat hij soms meer op pap lijkt.

Erwtensoep wordt al heel lang gegeten en was al bekend bij oude Griekse beschavingen. Waarschijnlijk stond de soep vele eeuwen daarvoor al op tafel, in allerlei varianten. Het eerste bekende Nederlandse recept voor snert dateert uit de 16^e eeuw.

Behalve erwten heb je vleesbouillon nodig, groenten als prei, wortel en ui, en vaak ook aardappel. De soep kookt lang en krijgt meestal vet vlees mee, zoals spek, karbonade of een varkenspoot. In Nederland gaat er bijna altijd rookworst in.

Bij een kop erwtensoep hoort in Nederland een plak roggebrood met kaas of katenspek. Soms volgt als dessert een pannenkoek. Snert is zo verankerd dat er jaarlijks een Wereldkampioenschap Snertkoken wordt gehouden.

Haagse bluf

Een bekend Nederlands nagerecht met een eenvoudig recept: stijfgeklopt eiwit met suiker en bessensap, meestal van rode bessen. Zo’n dessert oogt indrukwekkend maar bestaat vooral uit lucht. Vandaar de naam.

Hollandse Nieuwe

Hollandse Nieuwe, ook wel maatjesharing, is een vis die ook in andere landen wordt gegeten. De Europese Unie beschermt de naam sinds oktober 2015 als gegarandeerde traditionele specialiteit. Dat is een Europees keurmerk voor producten die op een oude, vastgelegde manier worden gemaakt: wie de naam gebruikt, moet zich aan dat recept en die werkwijze houden.

Aan die bescherming hangen harde eisen. Het gaat om haring van minstens drie jaar oud, gevangen tussen 1 mei en 31 augustus. Voor de naam Hollandse Nieuwe moet de vis in diezelfde periode ook zijn verkocht. Bij het kaken worden de kieuwen en een deel van de ingewanden verwijderd, maar de alvleesklier blijft er bewust in zitten. Die klier maakt een enzym aan dat na de vangst de eiwitten in de vis afbreekt, en dat is precies wat de haring zijn zachte, rijpe smaak geeft.

Het woord maatjesharing is een verbastering van maagdenharing. ‘Maagd’ verwijst naar de fase in de cyclus van de vis op het moment van vangst: de mannelijke vis bevat dan nog geen hom en de vrouwelijke nog geen kuit. Haring is bovendien gezond: er zitten veel vitamines in, vooral vitamine D en vitamine B12, die je alleen uit dierlijke producten haalt.

Wie het haringkaken echt uitvond

Over de herkomst van het kaken doet al eeuwen een verhaal de ronde: de Zeeuwse visser Willem Beukelszoon zou de techniek rond 1380 hebben uitgevonden. Dat verhaal staat zelfs in het officiele productdossier van de Hollandse Nieuwe. Toch klopt het niet. Onderzoekers van de Rijksdienst voor Archeologie vonden in het Deense vissersdorp Selsø visresten waaruit blijkt dat de vissers daar in de elfde eeuw al kaakten, ruim drie eeuwen voor Beukelszoon. De techniek komt vermoedelijk van Scandinavische vissers.

Binnen de Nederlandse cultuur speelt de Hollandse Nieuwe een rol tijdens Vlaggetjesdag, de dag waarop de eerste haring van het seizoen in Scheveningen aan land komt. Dat is meestal rond half juni. Het eerste vaatje wordt traditioneel geveild voor het goede doel en levert doorgaans een bedrag van tienduizenden euro’s tot ruim een ton op.

Welke Nederlandse namen Europa beschermt

De Hollandse Nieuwe staat niet alleen. De Europese Commissie houdt een register bij van streekproducten met een beschermde naam, en Nederland staat er met een handvol producten in. Gouda Holland draagt sinds 2010 een beschermde geografische aanduiding: de kaas hoeft niet uit Gouda te komen, maar wel uit Nederland en van Nederlandse koemelk. Noord-Hollandse Gouda gaat verder en heeft sinds 1996 een beschermde oorsprongsbenaming, wat betekent dat de hele productie in Noord-Holland gebeurt. Ook jonge jenever en de Limburgse vlaai staan in het register.

Zo’n beschermde naam is iets anders dan een keurmerk. Een keurmerk zegt iets over hoe het product is gemaakt, bijvoorbeeld over dierenwelzijn of over het gebruik van bestrijdingsmiddelen; dat is de wereld van de biologische keurmerken. Een beschermde naam zegt alleen dat een product dat zo heet, uit een bepaald gebied komt of op een bepaalde manier is gemaakt. Over de kwaliteit doet Europa geen uitspraak.

Typisch Nederlandse snacks

De bitterbal staat niet alleen. Nederland heeft een uitgesproken snackcultuur, met de snackbar en de muur met automatiek als eigen instituut. De bekendste typisch Nederlandse snacks:

• Kroket: langwerpige gefrituurde ragoutrol, ook populair op brood als broodje kroket.
• Frikandel: gefrituurde vleesstaaf, in de jaren vijftig in Nederland ontwikkeld; ‘speciaal’ betekent met curry, mayonaise en ui.
• Patat met: friet met mayonaise. Patat oorlog voegt daar pindasaus en ui aan toe.
• Kaassoufflé: gefrituurd deeg met gesmolten kaas, vrijwel alleen in Nederland te vinden.
• Kibbeling en lekkerbek: gefrituurde stukjes witvis, standaard aan de viskraam.

Typisch Nederlands drinken

Ook aan de drankkant heeft Nederland herkenbare klassiekers. Jenever is de bekendste: de graanjenever waaruit de Engelse gin is voortgekomen, geserveerd in een tulpglaasje dat tot de rand toe vol gaat. Advocaat is een dikke likeur van eidooier, suiker en brandewijn, traditioneel met slagroom en een lepeltje. Verder horen karnemelk, chocolademelk met slagroom en anijsmelk tot de dranken die bezoekers uit het buitenland als typisch Nederlands ervaren.

Wat Nederlanders vandaag werkelijk eten

Bijna alle gerechten in dit artikel hebben een moment. Snert hoort bij de winter, de Hollandse Nieuwe bij juni, muisjes bij een geboorte, de bitterbal bij de borrel en de hutspot bij 3 oktober. Dat is geen folklore maar de reden dat ze zijn blijven bestaan. Een gerecht dat aan een dag of een seizoen vastzit, wordt elk jaar opnieuw gemaakt, ook als niemand er in de tussentijd aan denkt.

De gewone Nederlandse dag ziet er dus anders uit dan deze lijst. Daar is het brood bij het ontbijt en de lunch, de aardappel drie keer in de week, en de rest van de dag een tussendoortje. Hoe dat ritme precies loopt, hoe laat Nederland warm eet en wat er de afgelopen vijftien jaar in dat patroon is verschoven, staat in ons artikel over de Nederlandse eetgewoonten. Wie de keuken van dit artikel wil leren kennen, kijkt beter naar de kalender dan naar het kookboek.

Veelgestelde vragen over typisch Nederlands eten