Wat is kunstmatige intelligentie en hoe werkt het?

Een op de zes Nederlandse bedrijven gebruikte in 2025 kunstmatige intelligentie, twee keer zoveel als in 2023, zo meldt het CBS. Van de werkenden gebruikt 43 procent AI bij het werk. Toch weten veel mensen niet precies wat er onder de motorkap gebeurt.

Wat is kunstmatige intelligentie?

Kunstmatige intelligentie, in het Engels artificial intelligence of AI, is de techniek waarmee een computer taken uitvoert waarvoor je normaal menselijk denkwerk nodig hebt. Denk aan taal begrijpen, beelden herkennen, voorspellingen doen of beslissingen nemen. De Europese AI-verordening omschrijft een AI-systeem als een systeem dat met een zekere zelfstandigheid werkt. Het leidt uit de gegevens die het krijgt zelf af welke uitkomst het moet geven: een voorspelling, inhoud, een aanbeveling of een besluit. Krijgt zo’n systeem gereedschap en mag het zelf stappen zetten, dan heet het een AI-agent.

De naam bestaat sinds 1956. In dat jaar organiseerden vier onderzoekers, onder wie John McCarthy en Marvin Minsky, een zomerbijeenkomst aan Dartmouth College in de Verenigde Staten. In hun voorstel uit 1955 gebruikten zij voor het eerst de term artificial intelligence. Hun uitgangspunt was dat elk aspect van leren of intelligentie zo precies te beschrijven is dat een machine het kan nabootsen.

In de praktijk gaat het bijna altijd om smalle AI: een systeem dat één soort taak goed kan, zoals vertalen, gezichten herkennen of tekst schrijven. Algemene AI, een systeem dat elke denktaak van een mens aankan, bestaat niet. Of die er ooit komt, is een open vraag onder onderzoekers.

Hoe werkt kunstmatige intelligentie?

Een gewoon computerprogramma volgt regels die een programmeur heeft opgeschreven: als dit, dan dat. Zo’n stappenplan heet een algoritme. Bij kunstmatige intelligentie schrijft de programmeur de regels niet zelf uit. Het systeem leidt ze af uit voorbeelden. Hoe meer goede voorbeelden, hoe beter het systeem wordt.

Machine learning: leren van voorbeelden

Machine learning is de belangrijkste techniek achter moderne AI. Je geeft een computer duizenden foto’s met het label kat of hond, en het systeem zoekt zelf de patronen die de twee onderscheiden. Dat heet leren met begeleiding. Bij leren zonder begeleiding krijgt het systeem geen labels en groepeert het de gegevens zelf, bijvoorbeeld klanten met vergelijkbaar koopgedrag. Een derde vorm is leren door beloning: het systeem probeert iets, krijgt punten als het goed gaat en past zijn gedrag aan.

Neurale netwerken en taalmodellen

Veel AI-systemen gebruiken een neuraal netwerk. Dat is een rekenmodel dat losjes is geïnspireerd op de hersenen: lagen van rekeneenheden die elk een signaal doorgeven, met een gewicht dat bepaalt hoe zwaar dat signaal telt. Tijdens het trainen worden die gewichten miljoenen keren bijgesteld tot de uitkomst klopt. Een groot taalmodel, zoals achter ChatGPT, is zo’n netwerk dat is getraind op enorme hoeveelheden tekst. Het voorspelt telkens welk woord het meest waarschijnlijk volgt. Daardoor schrijft het vloeiend, maar controleert het niets. Wat dat betekent voor teksten die je ermee maakt, lees je bij de voordelen en nadelen van AI-teksten.

Waar kom je kunstmatige intelligentie tegen?

Vaak zonder dat je het merkt. De spamfilter van je mailbox, de route van je navigatie, de aanbevelingen van een streamingdienst en de gezichtsherkenning op je telefoon zijn allemaal vormen van kunstmatige intelligentie. In de tabel staan de meest voorkomende toepassingen.

Bedrijven zetten AI het vaakst in voor marketing en verkoop: 35 procent van de gebruikers, zo meldt het CBS over 2025. Daarna volgen administratie en management (32 procent), onderzoek en ontwikkeling (25 procent) en productie (18 procent). De meest gebruikte techniek is tekstanalyse, van 4 procent van de bedrijven in 2023 naar 12 procent in 2025. Grote bedrijven lopen voorop: 66 procent van de bedrijven met 250 of meer werknemers gebruikt AI, tegen 14 procent van de kleinste bedrijven. Hoe AI in de fysieke wereld werkt, lees je bij robotica en robots.

De voordelen en nadelen van kunstmatige intelligentie

Wat AI goed kan

Kunstmatige intelligentie is sterk in werk dat veel, snel en steeds hetzelfde is. Een systeem leest in seconden duizenden documenten, vindt afwijkingen in een medische scan die een arts kan missen en beantwoordt de meest gestelde klantvragen zonder wachttijd. Van de werkenden verwacht 57 procent dat AI de productiviteit verhoogt, zo blijkt uit CBS-onderzoek van februari 2026. Voor routinewerk komt zo tijd vrij voor taken waar een mens het verschil maakt.

Waar het misgaat

Een AI-systeem weet niet wat waar is. Een taalmodel kan een bron, een bedrag of een uitspraak verzinnen die er volkomen geloofwaardig uitziet. Wie de uitkomst niet controleert, neemt de fout over. Daarnaast leert een systeem alles uit de gegevens die het krijgt. Zitten daar scheve verhoudingen in, bijvoorbeeld weinig vrouwen in een dataset over sollicitanten, dan neemt het systeem die vooringenomenheid over. Dat heet bias.

Werk verandert ook. Van de Nederlandse werkenden denkt 41 procent dat AI een deel van hun werk kan overnemen; 4 procent denkt dat AI het hele werk kan doen. Bijna de helft van die groep maakt zich daar zorgen over. En AI wordt misbruikt: voor overtuigende phishingmails, nepvideo’s en andere vormen van cybercriminaliteit. Juist daarom stelt Europa nu regels.

Welke regels gelden voor kunstmatige intelligentie?

Sinds 1 augustus 2024 is de Europese AI-verordening van kracht, de eerste brede AI-wet ter wereld. De wet deelt AI-systemen in naar risico. Systemen met een onaanvaardbaar risico zijn sinds 2 februari 2025 verboden, zoals sociale scoresystemen door overheden en AI die mensen op schadelijke wijze manipuleert. Systemen met een hoog risico, bijvoorbeeld bij sollicitaties, onderwijs of kritieke infrastructuur, moeten aan strenge eisen voldoen. Voor systemen met een beperkt risico geldt een transparantieplicht: een chatbot moet laten weten dat je met een machine praat en AI-beelden moeten herkenbaar zijn, wat ook helpt tegen nepnieuws en deepfakes in de media. De meeste AI, zoals spamfilters en computerspellen, valt in de laagste categorie en kent geen extra regels.

De laatste twee data zijn in de zomer van 2026 opgeschoven: een aanpassing van de verordening, in werking sinds 27 juli 2026, gaf bedrijven meer tijd voor de hoogrisicosystemen. Dezelfde aanpassing verbiedt vanaf 2 december 2026 AI die zonder toestemming seksueel getinte beelden van echte mensen maakt en versoepelt de eis van AI-geletterdheid voor bedrijven; de overheid krijgt daarin een grotere rol. In Nederland bereidt het kabinet een uitvoeringswet voor die het toezicht regelt. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur krijgt daarin een coördinerende rol en de Autoriteit Persoonsgegevens houdt toezicht waar geen andere toezichthouder is aangewezen. Wat de wet van jouw organisatie vraagt, lees je bij AI-geletterdheid.

Kan AI creatief zijn of emoties voelen?

Kunstmatige intelligentie kan muziek componeren, schilderijen maken en gedichten schrijven. Het systeem doet dat door patronen uit bestaand werk te combineren tot iets nieuws. Of dat creativiteit is, hangt af van je definitie. Het resultaat kan verrassen, maar de keuze wat de moeite waard is, blijft bij de mens die de opdracht geeft en het resultaat beoordeelt.

Emoties voelen kan AI niet. Een systeem kan wel emoties herkennen aan een stem, een gezicht of woordkeuze, en kan emoties nabootsen in een antwoord. Dat is een berekening, geen gevoel. De AI-verordening verbiedt daarom het herkennen van emoties op de werkvloer en in het onderwijs, op enkele uitzonderingen na, en verplicht een chatbot te melden dat je met een machine praat.

Veelgestelde vragen over kunstmatige intelligentie