Tradities met oud en nieuw in Nederland en hoe oud ze zijn

Oud en nieuw valt dit jaar op donderdag 31 december 2026 en vrijdag 1 januari 2027. Wat dat voor je vrije dagen betekent, staat in ons overzicht van de feestdagen in 2027. De avond zelf voelt eeuwenoud, maar het oudste spoor op schrift is een recept voor oliekoek uit 1667. De bekendste rituelen zijn van na de oorlog: de oudejaarsconference begon in 1954, de nieuwjaarsduik in 1960 en de Top 2000 in 1999. En dit jaar valt er iets weg, want sinds 1 augustus 2026 mogen consumenten geen zwaar vuurwerk meer afsteken.

Nederland kreeg 1 januari niet op hetzelfde moment

Dat het jaar op 1 januari begint, is een afspraak. En die afspraak is hier verrassend laat gelijkgetrokken.

Paus Gregorius XIII voerde in 1582 een nieuwe kalender in, die in één keer tien dagen oversloeg. De katholieke zuidelijke gewesten gingen meteen mee. Holland en Zeeland volgden onder druk van stadhouder Willem van Oranje, terwijl de protestantse gewesten in het oosten en noorden er niets voor voelden. Ruim honderd jaar lang had dezelfde dag daardoor in Amsterdam een andere datum dan in Groningen.

Per gewest liep de overstap zo: de linkerkolom is de laatste dag op de oude kalender, de rechter de dag die daarop volgde.

Holland vierde in 1583 dus gewoon nieuwjaar en sloeg daarna tien dagen over. Drenthe deed dat pas in het voorjaar van 1701 en moest er elf inhalen. Dat verschil van één dag komt doordat 1700 op de oude kalender wel een schrikkeljaar was en op de nieuwe niet.

In Haarlem begon het jaar op 25 maart

Er speelde nog iets anders, en dat is een stuk minder bekend. Welke dag als eerste dag van het jaar gold, verschilde in de zestiende eeuw per stad en zelfs per instelling.

Het Huygens Instituut is het onderzoeksinstituut van de KNAW dat historische bronnen uitgeeft, zoals de brieven van Willem van Oranje. Dat instituut beschrijft vier gebruiken naast elkaar. In Amsterdam, Leiden, Rotterdam, Utrecht en de grote Zeeuwse steden begon het jaar op 1 januari. Het hof in Brussel, de kanselarij van het Hof van Holland en de stad Dordrecht rekenden vanaf de avond voor Eerste Paasdag. Hun jaarbegin schoof dus elk jaar mee met Pasen. In de bisdommen Utrecht en Luik begon het jaar van oudsher op eerste kerstdag, en Haarlem en Delft begonnen op 25 maart, net als Engeland.

Wat dat in de praktijk betekende

Een brief die in Delft in februari werd geschreven, droeg nog het jaartal van het jaar ervoor. Diezelfde week hoorde in Amsterdam al bij het nieuwe jaar. Het Huygens Instituut geeft er een voorbeeld van. Een brief met de datum 7 januari 1572 noemt acties van de vijand bij Gorinchem. Die kunnen pas in januari 1573 hebben plaatsgevonden, dus de schrijver telde met Pasen als begin van het jaar.

Willem van Oranje maakte het zelf nog ingewikkelder. Hij dateerde zijn brieven meestal volgens het bisdom Luik, met kerst als begin van het jaar. Historici rekenen zulke data daarom om, anders leggen ze twee documenten zo een jaar uit elkaar.

Tussen 1572 en 1576 raakten de twee afwijkende stijlen in Holland, Zeeland en Brabant in onbruik. De Habsburgse bestuurders verdwenen toen uit Den Haag, Middelburg en Brussel, en daarna werd nieuwjaarsdag hier de gewone eerste dag van het jaar. Kort daarop volgde de kalenderwissel uit het vorige deel.

Een jaar hoeft trouwens ook nu niet op 1 januari te beginnen. Kalenders die de maan volgen schuiven elk jaar ongeveer elf dagen op, waardoor de islamitische feestdagen steeds vroeger in ons jaar vallen.

De oliebol is ouder dan het verhaal erover

Zoek je op waar de oliebol vandaan komt, dan lees je vaak hetzelfde verhaal. Germaanse stammen zouden in de donkere dagen gefrituurd deeg hebben geofferd aan de godin Perchta. Wie dat naliet werd opengesneden, maar het vet liet haar zwaard afglijden.

Een bron voor dat verhaal hebben wij nergens gevonden. Wat wel zwart op wit staat, is jonger. En het is een kookboek.

In De Verstandige Kock, een Nederlands kookboek uit 1667, staat een recept voor oliekoek. Dat schrijft Geheugen van Nederland, een website waarop archieven, bibliotheken en musea samen verhalen uit hun collecties vertellen. De oliekoek was toen nog plat en werd in een laag reuzel of olie gebakken.

De ronde vorm kwam later. In de zeventiende eeuw kwam er betere olie in de Lage Landen, en mensen gingen meer olie gebruiken. In een diepe laag olie kon het deeg rond worden. Toch heette het gebak tot ver in de negentiende eeuw nog gewoon oliekoek.

Over de herkomst bestaat wel een aannemelijker spoor dan de godin. Portugese Joden die van het Iberisch schiereiland waren verdreven, brachten vermoedelijk een platte oliekoek mee naar de Lage Landen. De krenten passen bij die route, want die komen uit het Middellandse Zeegebied. Zeker is het niet: Geheugen van Nederland spreekt zelf van een vermoeden.

De oliebol past daarmee bij de rest van de Nederlandse keuken: eenvoudig, stevig en gemaakt van wat de handel meebracht.

De nieuwjaarsduik komt uit Canada

De nieuwjaarsduik geldt als oer-Hollands. Dat is hij niet.

In het Canadese Vancouver gaat de Polar Bear Swim Club al sinds 1920 elk jaar op nieuwjaarsdag de zee in. Nederland volgde veertig jaar later. In 1960 liep een groep zwemmers van de Haarlemse zwemclub Njord ’59 onder aanvoering van Ok van Batenburg bij Zandvoort de zee in. Dat werd de eerste nieuwjaarsduik van het land, schrijft het geschiedenisprogramma Andere Tijden van de publieke omroep.

Scheveningen kwam er in 1965 bij, op initiatief van Jan van Scheijndel, een oud-Kanaalzwemmer van Zwemclub Residentie. Die eerste keer doken er zeven mensen. Intussen is het een van de bekendste duiken van het land, met de worstfabrikant Unox als sponsor en een oranje muts voor elke deelnemer. Volgens Andere Tijden schommelt het aantal deelnemers sinds 1999 tussen 7.000 en 10.000 per jaar.

Nederland kent de nieuwjaarsduik dus pas sinds 1960. Dat is jonger dan bijna iedereen aanneemt, en zelfs jonger dan de oudejaarsconference.

Twee tradities uit de studio

Twee gebruiken die inmiddels onmisbaar lijken, komen rechtstreeks uit de omroep.

Op 31 december 1954 hield cabaretier Wim Kan de eerste oudejaarsconference, op de radio. Pas in 1973 was de conference voor het eerst op televisie te zien. Kan deed het tien keer en stopte in 1982. Die data staan in de Canon van Nederland, het overzicht van de vaderlandse geschiedenis waarvan een commissie in 2006 de eerste versie presenteerde.

De Top 2000 is nog jonger. NPO Radio 2 begon de lijst in 1999 om het jaar 2000 in te luiden. Hij zou maar één keer worden uitgezonden. Het werd zo’n succes dat de zender er een jaarlijks evenement van maakte, schreef de NOS in 2019. Dat jaar begon de 21ste editie op eerste kerstdag om acht uur, en sloot Queen hem op oudejaarsavond even voor middernacht af. Bohemian Rhapsody stond toen in zeventien van de 21 edities bovenaan.

Op oudejaarsdag knalt het oosten met carbid

In Drenthe, Groningen, Twente en de Achterhoek hoort bij oudejaarsdag een ander geluid: de knal van carbid. Carbid is een stof van kalk en koolstof die met water het explosieve gas acetyleen vormt. Carbidschieters laten dat gas in een melkbus ontploffen, waarna de bal op de opening tientallen meters de lucht in vliegt.

Ook dit gebruik is jonger dan het klinkt. Veel jonger. Rond 1900 gebruikten mensen op het platteland carbid voor hun lampen en bij het lassen, want elektriciteit was er schaars. In de jaren rond de Tweede Wereldoorlog werd het knallen een vast onderdeel van feesten, bruiloften en oud en nieuw. Rond 1975 groeide het uit tot een sociale bezigheid, met verenigingen en wedstrijden. In de jaren tachtig verving een kunststof bal de stalen deksel, omdat die te gevaarlijk was.

Dat staat in de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland, de lijst van levende tradities die het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland bijhoudt. Carbidschieten in Drenthe staat daar sinds juni 2014 op. Mag het ook bij jou in de buurt? Dat bepaalt je eigen gemeente, en in ons artikel over carbidschieten staan voorbeelden van die regels naast elkaar.

Vuurwerk verdwijnt en carbid blijft gemeentelijk

Het gebruik dat het sterkst bij oud en nieuw hoort, is er dit jaar niet meer. Althans niet in je eigen straat. Sinds 1 augustus 2026 mogen consumenten geen vuurwerk uit de categorieën F2 en F3 meer bezitten of afsteken. Sterretjes en ander klein vuurwerk uit categorie F1 blijven wel toegestaan.

Helemaal leeg wordt de lucht niet. De burgemeester kan ontheffing geven om tijdens de jaarwisseling aangewezen vuurwerk uit categorie F2 af te steken. Wie die ontheffing kan krijgen en wat je met vuurwerk in huis moet doen, staat in ons artikel over het vuurwerkverbod. Ook huisdieren merken dat het niet stil wordt; wat helpt, lees je bij vuurwerkangst bij honden en katten.

Carbid valt niet onder het verbod, want het is geen vuurwerk. Het staat ook niet in een landelijke wet, maar in de algemene plaatselijke verordening: de regels die elke gemeente zelf vaststelt. Of het mag, hoe groot de bus mag zijn en vanaf welk uur je mag schieten, verschilt daardoor per gemeente.

Hoe oud onze oudejaarsgebruiken werkelijk zijn

Zet je de jaartallen onder elkaar, dan valt op hoe kort de meeste gebruiken meegaan. Per gebruik staat hier het vroegste jaar dat terug te vinden is, en waar het vandaan komt.

Alleen de oliebol haalt de zeventiende eeuw. De andere gebruiken zijn van de twintigste eeuw, en de Top 2000 is jonger dan dertig jaar.

Dit najaar hoor je vaak dat er met het vuurwerkverbod een eeuwenoude traditie verdwijnt. Hoe oud het afsteken van vuurwerk met oud en nieuw precies is, hebben wij in geen betrouwbare bron teruggevonden. Wat de tabel wel laat zien: de gebruiken rond de jaarwisseling zijn hier steeds opnieuw bedacht, vaak door één persoon met een inval. Een zwemleraar in Zandvoort, een cabaretier achter een radiomicrofoon, een radiozender die één keer iets bijzonders wilde doen. Er is geen reden om aan te nemen dat dat nu ophoudt. De eerste jaarwisseling zonder consumentenvuurwerk laat vooral een lege plek achter, en lege plekken worden ingevuld.

Veelgestelde vragen over oud en nieuw