Oud en nieuw: waar onze tradities vandaan komen

Oud en nieuw voelt eeuwenoud, maar de meeste gebruiken zijn jonger dan je denkt. Je leest waar de oliebol, de nieuwjaarsduik en het vuurwerk vandaan komen.

Team Kennisdomein

2 september 2026 ·

9 minuten Leestijd

13 X Bekeken

Oud en nieuw is in Nederland de overgang van 31 december op 1 januari: oudejaarsavond, middernacht en nieuwjaarsdag. Wat we op die avond doen, lijkt van heel ver te komen. Toch is het oudste gebruik dat je nu nog herkent een recept uit 1667, en zijn de bekendste rituelen van na de oorlog. De oudejaarsconference begon in 1954, de nieuwjaarsduik in 1960 en de Top 2000 in 1999. Dit jaar valt er voor het eerst iets weg, want sinds 1 augustus 2026 geldt er een vuurwerkverbod voor consumenten.

Nederland kreeg 1 januari niet op hetzelfde moment

Dat het jaar op 1 januari begint, is een afspraak. En die afspraak is hier verrassend laat gelijkgetrokken.

Paus Gregorius XIII verving in 1582 de oude Juliaanse kalender, die inmiddels tien dagen achterliep op de stand van de zon. Brabant, Zeeland en Holland gingen vrijwel meteen mee. De gewesten in het oosten en het noorden weigerden, omdat het voorstel uit Rome kwam. Ruim honderd jaar lang had dezelfde dag daardoor in Amsterdam een andere datum dan in Groningen.

In de tabel hieronder zie je per gewest welke dag de laatste was op de oude kalender en welke dag daarop volgde. Het gat ertussen is het aantal dagen dat is overgeslagen.

Holland vierde in 1583 dus gewoon nieuwjaar en sloeg daarna tien dagen over. Drenthe deed dat pas in het voorjaar van 1701 en moest er elf inhalen. Dat verschil van één dag komt doordat 1700 op de oude kalender wel een schrikkeljaar was en op de nieuwe niet.

In Haarlem begon het jaar op 25 maart

Er speelde nog iets anders, en dat is een stuk minder bekend. Welke dag als eerste dag van het jaar gold, verschilde in de zestiende eeuw niet per gewest maar per stad.

Het Huygens Instituut is het onderzoeksinstituut van de KNAW dat historische bronnen ontsluit, zoals de brieven van Willem van Oranje. Dat instituut onderscheidt vier gebruiken naast elkaar. In Amsterdam, Leiden, Rotterdam en de grote Zeeuwse steden begon het jaar op 1 januari. Het hof in Brussel, de kanselarij van het Hof van Holland en de stad Dordrecht rekenden vanaf de avond voor Eerste Paasdag. Hun jaarbegin schoof dus elk jaar mee met Pasen. Het bisdom Utrecht en het bisdom Luik hielden eerste kerstdag aan. En Haarlem en Delft begonnen het jaar op 25 maart, net als Engeland.

Dat had een gevolg dat we ons nu nauwelijks meer voorstellen. Een brief die in Delft in februari werd geschreven droeg nog het jaartal van het jaar ervoor. Diezelfde week hoorde in Amsterdam al bij het nieuwe jaar. Historici zetten daar tot op vandaag een waarschuwing bij, want zonder die notitie leg je twee documenten zo een jaar uit elkaar.

Tussen 1572 en 1576 verdwenen de paasstijl en de 25-maartstijl uit Holland, Zeeland en Brabant, doordat de Habsburgse instellingen daar wegvielen. Pas daarna werd 1 januari hier de gewone eerste dag van het jaar. Dat is een paar jaar voordat de kalenderwissel uit de tabel hierboven begon.

Een jaar hoeft trouwens ook nu niet op 1 januari te beginnen. Kalenders die de maan volgen schuiven elk jaar ongeveer elf dagen op, en daardoor vallen de islamitische feestdagen steeds vroeger in ons jaar.

De oliebol is ouder dan het verhaal erover

Zoek je op waar de oliebol vandaan komt, dan lees je bijna overal hetzelfde. Germaanse stammen zouden in de donkere dagen gefrituurd deeg hebben geofferd aan de godin Perchta. Wie dat naliet werd door haar opengesneden, maar het vet in het deeg liet haar zwaard afglijden.

Er staat alleen nooit een bron bij. Oneindig Noord-Holland, het erfgoedplatform van de provincie Noord-Holland, noemt het een van de sensationelere theorieën en laat het daarbij. Wat wel zwart op wit staat, begint een stuk later.

In De Verstandige Kock, een Nederlands kookboek uit 1667, staat een recept voor oliekoecken. Tarwemeel, gist, melk, gesmolten boter, rozijnen, appel, amandelen en kaneel, gefrituurd in raapolie. Geheugen van Nederland, de digitale erfgoedcollectie van de Koninklijke Bibliotheek, wijst dat recept aan als de oudste vindplaats. Wie het naleest herkent de oliebol van nu meteen.

De naam kwam veel later. Tot ver in de negentiende eeuw sprak men nog over oliekoeken, ook toen het gebak allang rond werd gedraaid in plaats van plat gebakken.

Over de herkomst van het recept bestaat wel een aannemelijker spoor dan de godin. Portugese Joden die van het Iberisch schiereiland waren verdreven, brachten een platte oliekoek mee naar de Lage Landen. De rozijnen en de amandelen uit het zeventiende-eeuwse recept passen bij die route, want dat waren zuidelijke producten die via de handel binnenkwamen.

De oliebol hoort daarmee thuis in dezelfde categorie als de rest van de Nederlandse keuken: eenvoudig, stevig en opgebouwd uit wat de handel meebracht.

De nieuwjaarsduik komt uit Canada

De nieuwjaarsduik geldt als oer-Hollands. Dat is hij niet.

De eerste georganiseerde nieuwjaarsduik was in 1920 in het Canadese Vancouver, waar de Polar Bear Swim Club op nieuwjaarsdag het water in ging. Nederland volgde veertig jaar later. Zwemleraar Ok van Batenburg liet op 1 januari 1960 zijn Zandvoortse zwemclub Njord de zee in lopen. Bedoeld als symbolische opening van het badseizoen, en het werd de eerste nieuwjaarsduik van het land.

Scheveningen kwam er in 1965 bij, toen marathonzwemmer Jan van Scheijndel met zes anderen het water in ging. Die duik is intussen de bekendste van Nederland, mede doordat Unox er in 1999 sponsor van werd. Het aardrijkskundige tijdschrift National Geographic komt voor de laatste vijftien jaar op gemiddeld zeven- tot tienduizend deelnemers per jaar. Een groeiend deel daarvan komt uit het buitenland.

Nederland kent de nieuwjaarsduik dus pas sinds 1960. Dat is jonger dan bijna iedereen aanneemt, en zelfs jonger dan de oudejaarsconference.

Twee tradities uit de studio

Twee gebruiken die inmiddels onmisbaar lijken, komen rechtstreeks uit de omroep.

Op 31 december 1954 hield cabaretier Wim Kan de eerste oudejaarsconference, op de radio. Pas in 1973 was hij voor het eerst op televisie te zien. Kan deed het tien keer en stopte in 1982. Die data staan in de Canon van Nederland. Dat is het overzicht van vensters op de vaderlandse geschiedenis, samengesteld in opdracht van de overheid.

De Top 2000 is nog jonger. NPO Radio 2 zendt de lijst sinds 1999 uit in de laatste dagen van december. De zender houdt zelf bij hoe de stemmen zich sindsdien verhouden. Wie zegt dat de Top 2000 bij oud en nieuw hoort, heeft gelijk, maar dan wel pas sinds 1999.

Vuurwerk verdwijnt, carbid blijft gemeentelijk

Het gebruik dat het sterkst met oud en nieuw wordt vereenzelvigd, is er dit jaar niet meer. Sinds 1 augustus 2026 mogen consumenten geen vuurwerk uit de categorieën F2 en F3 meer bezitten of afsteken. Sterretjes en ander klein vuurwerk uit categorie F1 blijven wel toegestaan. Wat er verder nog mag en wat je met vuurwerk in huis moet doen, staat in ons artikel over het vuurwerkverbod.

Carbid valt er niet onder. Dat is geen vuurwerk. Het staat niet in een landelijke wet maar in de algemene plaatselijke verordening, de regels die elke gemeente zelf vaststelt. Of het mag, hoe groot de bus mag zijn en vanaf welk uur je mag schieten verschilt daardoor per gemeente. In ons artikel over carbidschieten staan drie voorbeelden naast elkaar, en de getallen lopen ver uiteen.

Wat er dit jaar voor in de plaats komt, weet nog niemand. Veel gemeenten nemen hun besluiten over carbid en over evenementen pas in oktober en november. Wie nu al plannen maakt, plant dus op regels die nog kunnen veranderen.

Hoe oud onze oudejaarsgebruiken werkelijk zijn

Zet je de jaartallen onder elkaar, dan valt op hoe kort de meeste gebruiken meegaan. In de tabel hieronder staat per gebruik het vroegste jaar dat is terug te vinden, en waar het gebruik vandaan komt.

Alleen de oliebol haalt de zeventiende eeuw. Alles daarna is van na 1950, en drie van de zes zijn jonger dan dertig jaar.

Daarmee is ook het argument beantwoord dat je dit najaar veel zult horen: dat er met het vuurwerkverbod een eeuwenoude traditie verdwijnt. Dat klopt niet. De gebruiken rond de jaarwisseling zijn hier steeds opnieuw bedacht, en meestal door één persoon met een inval. Een zwemleraar in Zandvoort, een cabaretier achter een radiomicrofoon. Er is geen reden om aan te nemen dat dat nu ophoudt. De eerste jaarwisseling zonder consumentenvuurwerk levert vooral een lege plek op, en lege plekken worden ingevuld.

Veelgestelde vragen over oud en nieuw

Waarom eten we oliebollen met oud en nieuw?

Het gebak is ouder dan de gelegenheid waar het nu bij hoort. In het kookboek De Verstandige Kock uit 1667 staat het oudste Nederlandse recept, toen nog onder de naam oliekoeck. Het verhaal over een offer aan de Germaanse godin Perchta wordt vaak verteld, maar er staat geen enkele bron bij.

Sinds wanneer bestaat de nieuwjaarsduik in Nederland?

Sinds 1 januari 1960, toen zwemleraar Ok van Batenburg de eerste duik in Zandvoort organiseerde. Het idee kwam uit Canada, waar een zwemclub in Vancouver het al in 1920 deed. Scheveningen begon in 1965 en kreeg in 1999 Unox als sponsor.

Mag ik met oud en nieuw nog vuurwerk afsteken?

Nee. Sinds 1 augustus 2026 zijn bezit en gebruik van vuurwerk uit de categorieën F2 en F3 verboden voor consumenten. Sterretjes en ander vuurwerk uit categorie F1 mogen wel. In ons artikel over het vuurwerkverbod lees je wat je met vuurwerk in huis moet doen.

Is carbidschieten overal toegestaan?

Nee. Carbid valt niet onder het vuurwerkverbod, maar elke gemeente bepaalt in de algemene plaatselijke verordening zelf of en hoe het mag. Zoek dus de regels van je eigen gemeente op en ga niet af op een landelijke samenvatting.

Waarom begint het jaar op 1 januari?

Dat is een afspraak en geen natuurwet. Welke kalender we volgen is bovendien pas laat gelijkgetrokken: Holland stapte in januari 1583 over op de gregoriaanse kalender, Drenthe pas in mei 1701. Kalenders die de maan volgen, zoals de islamitische, kennen een jaarbegin dat elk jaar opschuift.

Bronnen

• Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum (KNAW), Kalender en tijdrekening
• Huygens Instituut (KNAW), Toelichting datering en jaarstijl
• Geheugen van Nederland (Koninklijke Bibliotheek), Van oliekoek tot oliebol
• Oneindig Noord-Holland, Van oliekoek tot oliebol
• National Geographic Nederland, De oorsprong van de nieuwjaarsduik
• Canon van Nederland, 31 december 1954: de eerste oudejaarsconference
• NPO Radio 2, Top 2000 in statistieken
• Wet veilige jaarwisseling, Staatsblad 2026, 7

Eerste publicatie op: 2 september 2026

• Deel Artikel:

Jaarwisseling Nederland

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie