Wat is tbs? Betekenis, 2 soorten en hoe lang het duurt

Tbs staat voor terbeschikkingstelling: een maatregel voor daders met een stoornis. Lees wat tbs betekent, welke 2 soorten er zijn en hoe lang het duurt.

Team Kennisdomein

7 augustus 2026 ·

6 minuten Leestijd

6.1K X Bekeken

De rechter legt tbs op aan iemand die een ernstig misdrijf pleegde en daarbij door een psychische stoornis niet of niet volledig toerekeningsvatbaar was. Het doel is tweeledig: de dader behandelen en de samenleving beschermen tegen herhaling. Tbs is officieel geen straf maar een maatregel, al ontneemt hij wel de vrijheid.

Waar staat tbs voor?

Tbs is de afkorting van terbeschikkingstelling. Je hoort de term vooral in het nieuws, bij een uitspraak van de rechter in een strafzaak. De rechter kan tbs opleggen wanneer een misdrijf niet of niet volledig aan de dader kan worden toegerekend, bijvoorbeeld door een persoonlijkheidsstoornis of een ernstige psychiatrische stoornis. Daarnaast geldt een tweede voorwaarde: er moet gevaar bestaan dat de dader opnieuw in de fout gaat. Zonder dat herhalingsgevaar legt de rechter geen tbs op.

Welke vormen van toerekeningsvatbaarheid zijn er?

Het strafrecht onderscheidt vijf gradaties van toerekeningsvatbaarheid. Ze bepalen mede of de rechter alleen straft, alleen tbs oplegt of allebei combineert.

• Volledig toerekeningsvatbaar: er is geen stoornis, of de stoornis was aantoonbaar niet van invloed op het delict.
• Enigszins verminderd toerekeningsvatbaar: er is een geringe stoornis, of de stoornis had beperkte invloed.
• Verminderd toerekeningsvatbaar: er is een ernstige stoornis die grote invloed had op het delict.
• Sterk verminderd toerekeningsvatbaar: de stoornis had zoveel invloed dat de dader maar gedeeltelijk verantwoordelijk kan worden gehouden.
• Volledig ontoerekeningsvatbaar: het delict vloeit volledig voort uit de stoornis.

Bestaat het vermoeden dat een verdachte niet toerekeningsvatbaar was, dan volgt observatie en onderzoek in een psychiatrische observatiekliniek. In Nederland gebeurt dat in het Pieter Baan Centrum. De verdachte is niet verplicht mee te werken aan dat onderzoek. Weigert hij, dan moet de rechter oordelen op basis van de overige informatie in het dossier.

Welke soorten tbs zijn er?

Er zijn twee soorten tbs. Welke de rechter oplegt, hangt af van het misdrijf en van de kans op terugval.

• Tbs met voorwaarden is de lichtere vorm. De dader wordt niet gedwongen verpleegd, maar moet zich aan voorwaarden houden: bijvoorbeeld geen drugs of alcohol gebruiken, zich psychiatrisch laten behandelen en de aanwijzingen van de reclassering opvolgen. De reclassering houdt toezicht. Vaak verblijft de tbs’er wel in een verslavingskliniek of een forensisch psychiatrische kliniek. Houdt hij zich niet aan de voorwaarden, dan kan de rechter de maatregel omzetten in tbs met dwangverpleging.
• Tbs met dwangverpleging betekent verplichte verpleging in een gesloten tbs-kliniek. De tbs’er krijgt daarnaast een behandeling gericht op terugkeer in de maatschappij. Die behandeling is niet verplicht, de verpleging wel.

Wanneer gaat tbs in?

De rechter kan een gevangenisstraf en tbs combineren. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand verminderd toerekeningsvatbaar is: voor het deel waarvoor hij wel verantwoordelijk is volgt straf, voor het deel dat uit de stoornis voortkomt volgt behandeling. Bij zo’n combinatie begint de tbs pas nadat het grootste deel van de gevangenisstraf is uitgezeten.

Dat roept een terechte vraag op die ook in de politiek en de forensische zorg speelt: is het zinvol om jarenlang te wachten met behandelen? Bij lange gevangenisstraffen kan het tien jaar of langer duren voordat de behandeling begint, terwijl de stoornis al die tijd onbehandeld blijft. Daar staat tegenover dat een misdrijf ook vergolden moet worden en dat forensische zorg tijdens detentie inmiddels op beperkte schaal mogelijk is. Beide argumenten wegen mee in het debat; er is geen eenduidig antwoord.

Is tbs verplicht?

De verpleging is verplicht, de behandeling niet. Ook iemand met tbs met dwangverpleging kan weigeren mee te werken aan zijn eigen behandeling. Het doel van tbs is de samenleving beschermen en herhaling voorkomen. Werkt de tbs’er niet mee, dan blijft het risico op terugval bestaan en kan hij dus niet veilig terugkeren in de maatschappij. In de praktijk betekent dat plaatsing op een langdurige forensische zorgafdeling, zonder uitzicht op vertrek. Juist dat vooruitzicht levert een sterke indirecte prikkel op om toch mee te werken.

Hoe lang duurt tbs?

Tbs met dwangverpleging wordt opgelegd voor twee jaar. Daarna beoordeelt de rechter telkens opnieuw of verlenging nodig is, met steeds een of twee jaar. Er is geen einddatum: de maatregel duurt zolang de kans op terugval te groot is. Bij lichtere misdrijven geldt wel een grens, namelijk maximaal vier jaar dwangverpleging.

Tbs met dwangverpleging eindigt altijd voorwaardelijk. De tbs’er komt dus niet in één keer vrij, maar moet zich ook daarna nog aan afspraken met de reclassering houden. Voor die voorwaardelijke beëindiging bestaat sinds de Wet langdurig toezicht geen maximumtermijn meer. Rechters kunnen het toezicht blijven verlengen zolang het herhalingsrisico onvoldoende is gedaald, jaarlijks of elke twee jaar. Tegen elke verlenging kan de tbs’er in beroep gaan.

Over de gemiddelde behandelduur circuleren uiteenlopende getallen. Die duur loopt sterk uiteen per persoon en is de afgelopen decennia toegenomen. Wil je het actuele cijfer, raadpleeg dan de infographic Tbs inzichtelijk van de Dienst Justitiële Inrichtingen; die wordt jaarlijks geactualiseerd.

Veelgestelde vragen over tbs

Waar staat de afkorting tbs voor?

Tbs is de afkorting van terbeschikkingstelling. De rechter legt de maatregel op aan iemand die een ernstig misdrijf pleegde en daarbij door een psychische stoornis niet of niet volledig toerekeningsvatbaar was, en bij wie gevaar op herhaling bestaat.

Is tbs een straf?

Nee, officieel is tbs geen straf maar een maatregel. Een straf is vergelding voor wat iemand heeft gedaan; een maatregel is gericht op de toekomst, namelijk behandeling en bescherming van de samenleving. In de praktijk ontneemt tbs wel de vrijheid, en vaak voor langere tijd dan een gevangenisstraf zou hebben geduurd.

Hoeveel tbs-klinieken zijn er in Nederland?

Nederland telt elf tbs-klinieken. Twee daarvan zijn van de Rijksoverheid zelf; bij de negen particuliere klinieken koopt de overheid de zorg voor tbs-gestelden in.

Hoe lang duurt tbs gemiddeld?

Tbs heeft geen einddatum en duurt zolang de rechter dat nodig vindt. De maatregel begint met twee jaar en wordt daarna telkens met een of twee jaar verlengd. De werkelijke duur verschilt sterk per persoon; alleen bij lichtere misdrijven geldt een harde grens van vier jaar dwangverpleging.

Hoe vaak vallen tbs-gestelden terug in crimineel gedrag?

Over recidive na tbs verschijnen regelmatig nieuwe cijfers, die per meetperiode en per definitie van recidive verschillen. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) publiceert hierover de meest betrouwbare metingen in zijn recidivemonitor. Raadpleeg die bron voor het actuele percentage.

Kan tbs worden opgelegd zonder gevangenisstraf?

Ja. Is iemand volledig ontoerekeningsvatbaar, dan kan de rechter geen straf opleggen en volgt alleen de maatregel. Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid combineert de rechter meestal een gevangenisstraf met tbs.

Bronnen

• Rijksoverheid, Soorten tbs (geraadpleegd 3 augustus 2026)
• Rijksoverheid, Tbs-klinieken en longstay-afdelingen (geraadpleegd 3 augustus 2026)
• Dienst Justitiële Inrichtingen, infographic Tbs inzichtelijk
• Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), recidivemonitor

Eerste publicatie op: 5 december 2020

• Deel Artikel:

Rechtbank

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie