Wat is nostalgie? Betekenis, oorzaak en voordelen

Iedereen heeft af en toe gevoelens van nostalgie. Je herkent het vast: je hoort een liedje van een tijd geleden en er komt een verlangen naar vroeger naar boven. Je bent in één klap terug in je jeugd. Of je hebt ineens zin om een spel uit de jaren ’90 te spelen, een racefiets te kopen of trek in je favoriete snoep van toen. Schuimblokken, trekdrop, klapkauwgom.

Dat gevoel heet nostalgie: het warme, licht weemoedige verlangen naar een tijd die voorbij is. Ruim drie eeuwen lang gold het als een kwaal. Pas de laatste twintig jaar laten psychologen zien dat nostalgie vooral iets nuttigs doet, namelijk je gevoel van verbondenheid met anderen versterken.

Wat is nostalgie?

Nostalgie is het warme gevoel dat opkomt als je terugdenkt aan mooie momenten van vroeger, met een vleugje spijt dat die tijd voorbij is. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal omschrijft het als heimwee naar vroeger tijd: het idealiserend terugverlangen naar vroeger. Dat idealiseren hoort erbij. Je herinnert je de zomers van je jeugd zonniger dan ze waren en de zorgen van toen een stuk kleiner. Het gaat om herinneringen uit je kindertijd, aan je oude school, aan vakanties met je ouders, broers en zussen, of aan een overleden familielid met wie je plezier hebt gemaakt. Het lijkt wel of alles in die tijd simpeler was.

Wat is weemoed en hoe verschilt het van nostalgie?

Dat gevoel van spijt kan ook overheersen en dan spreken we van weemoed. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal omschrijft weemoed als innerlijke pijn, droefheid en verdriet, zonder dat het verleden er per se aan te pas komt. Daar zit het verschil: bij nostalgie verlang je vooral op een fijne manier terug naar die goede, oude tijd. Bij weemoed heb je meer gevoelens van verdriet, en overheerst het gevoel dat het verleden voorbij is en niet meer terugkomt. Nostalgie kan dus een vleugje weemoed bevatten, maar weemoed hoeft niet over vroeger te gaan.

Waar komt het woord nostalgie vandaan?

Het woord nostalgie komt uit het Grieks: nostos betekent ‘terugkeer naar huis’ en algos betekent ‘pijn’. Letterlijk is nostalgie dus de pijn van het verlangen naar huis. De Zwitserse arts Johannes Hofer bedacht de term in 1688 in Basel, in zijn proefschrift Dissertatio medica de nostalgia, oder Heimwehe. Hij beschreef er een ziekte mee. Op basis van gesprekken met Zwitserse huurlingen in het Franse leger noteerde hij klachten die uiteenliepen van neerslachtigheid en huilbuien tot niet meer kunnen eten. Pas veel later kreeg nostalgie de bredere, warmere betekenis die we er nu aan geven.

Is nostalgie goed voor je?

Lang werd nostalgie gezien als iets negatiefs: je zat dan vast in het verleden. Het onderzoek van de afgelopen twintig jaar wijst een andere kant op. Constantine Sedikides en Tim Wildschut van de University of Southampton, die het onderwerp sinds het begin van deze eeuw bestuderen, noemen nostalgie een overwegend positieve emotie die je beschermt tegen vervelende gevoelens.

Twee bevindingen springen eruit. In vier studies uit 2008 bleek eenzaamheid het gevoel van steun uit je omgeving te verkleinen, maar tegelijk nostalgie op te roepen. Die nostalgie vergrootte dat gevoel van steun daarna weer, en werkte zo als tegenwicht. In zes studies uit 2011 vonden onderzoekers dat nostalgie het gevoel versterkt dat je leven ergens over gaat, en dat het gevoel van verbondenheid met anderen daarbij de schakel is.

Wat nostalgie je kan opleveren:

• Het kan je stemming verbeteren
• Nostalgie kan eenzaamheid verzachten
• Het kan je meer zelfvertrouwen geven
• Het kan helpen bij het verwerken van en omgaan met moeilijke gebeurtenissen
• Het versterkt het gevoel dat je leven betekenis heeft

Je brein ziet het verleden als een veilige haven, een plek waar je kunt schuilen als het in het heden tegenzit.

Kan nostalgie ook nadelig zijn?

Voor de meeste mensen niet, maar er is een uitzondering. Psycholoog Bas Verplanken van de University of Bath liet in 2012 zien dat mensen die van nature veel piekeren zich na een nostalgische terugblik juist somberder en gespannener voelden dan piekeraars die niet terugblikten. Zijn verklaring: wie voortdurend gespannen is, ziet die onrust extra scherp afsteken tegen een zorgeloos verleden, en gaat daardoor verder malen.

Sedikides en Wildschut zien het anders. Zij stellen dat Hofer destijds oorzaak en gevolg verwisselde: nostalgie maakt je niet somber, het is andersom. Somberheid roept nostalgie op, en die nostalgie biedt vervolgens troost. De twee onderzoekslijnen zijn het hier dus niet over eens. Wat ze wel delen: zie nostalgie als een extraatje, niet als vervanging van het heden.

Nostalgie is ‘in’

Alles verandert, we leven in een snelle wereld. Elke dag komt er veel nieuwe informatie op ons bordje: het dagelijks nieuws, berichten in je mailbox, via social media. Technologie ontwikkelt zich razendsnel. De wereld kan daardoor een beetje onzeker aanvoelen, zeker als je denkt aan oorlogen, klimaatproblemen, woningtekorten of gewoon de drukte en stress op je werk of voor je studie.

In zo’n wereld is het fijn terug te denken aan het bekende en vertrouwde. Aan vroeger. En dat is precies wat nostalgie doet. Je kunt het verleden even als een warme deken om je heen slaan.

Nostalgie als verdienmodel

Nostalgie wordt tegenwoordig veel ingezet als middel tot verkoop of voor aandacht:

• Retromode in de kledingwinkel
• Heruitgave van oude films en series
• Muziek uit de jaren ’80 en ’90
• Oude spelcomputers en bordspellen die weer populair zijn
• Oude trends die terugkomen op social media
• Bedrijven die nostalgie gebruiken in hun reclame

Sociale media spelen een grote rol in het oproepen van nostalgie. Je ziet steeds vaker foto’s en filmpjes van vroeger voorbijkomen, en wie is er niet lid van een groep als Amsterdam vroeger & nu of kijkt op YouTube naar oude tv-programma’s?

Dit werkt goed omdat we op social media naar verbinding zoeken en herinneringen aan vroeger door veel mensen worden gedeeld. Dat roept een gevoel van samenzijn op, ook al zit je alleen achter je scherm.

Aan nostalgie valt goud geld te verdienen. Veel bedrijven zetten erop in: sneakers in retrostijl, vinylplaten in een nieuw jasje, Lego-sets uit de jaren ’80, fotofilters die je nieuwe foto’s laten lijken op die goede oude tijd. Dat je het gevoel herkent, wil dus niet zeggen dat het toevallig op je pad komt.

Wat kan je met nostalgie

Behalve genieten van het gevoel en er geld aan verdienen, kun je nostalgie ook gericht inzetten. Je kunt er stress mee temperen: even terugdenken aan je jeugd, aan een fijne tijd of een veilige plek van vroeger, maakt je rustiger. En met anderen praten over vroeger, herinneringen delen, leidt tot verbinding. Dat laatste is precies het mechanisme dat de onderzoekers meten.

Je kunt nostalgie ook gebruiken in je werk: erover schrijven, schilderen of muziek maken. En je kunt het in je huis laten zien, met spullen van vroeger, een oude foto, retrospulletjes. Voor jezelf, maar ook voor bezoekers, voelt je huis dan sneller als ‘thuis’. Meer artikelen over gedrag, samenleving en cultuur vind je in het kennisgebied maatschappelijk.

Veelgestelde vragen over nostalgie