Nederlandse Nobelprijswinnaars: zijn het er 20, 21 of 22?

In Nederland zijn 20 winnaars van een Nobelprijs geboren. Dat telden wij op 13 oktober 2026 bij de Nobelstichting. Die stichting beheert het geld van Alfred Nobel en waakt over de prijzen. Reken je Willem Einthoven mee, dan zijn het er 21. Hij werd namelijk op Java geboren, maar werkte bij zijn prijs in Leiden. Met Andre Geim, die bij zijn prijs Nederlander was, kom je op 22. Een schrijver zit er niet bij. Bovendien werkten maar drie van de laatste twaalf winnaars bij hun prijs in Nederland.

Waarom het aantal afhangt van hoe je telt

Een officieel aantal Nederlandse winnaars bestaat niet. In de gegevens van de Nobelstichting staat namelijk geen nationaliteit. Wel staan er een geboorteplaats en meestal een werkplek. Wie een lijst maakt, kiest dus zelf wie Nederlands is. Daardoor kunnen lijsten verschillen.

In de tabel hieronder zie je wat elke manier van tellen oplevert en wie het verschil maakt.

De drie twijfelgevallen

Twijfel is er bij drie namen: Einthoven, Geim en Mokyr.

Willem Einthoven werd in 1860 geboren in Semarang op Java, in het toenmalige Nederlands-Indië. Zijn ouders waren Nederlands, schrijft de Nobelstichting. Hij was tien toen zijn moeder met haar zes kinderen naar Nederland terugging. Zijn prijs kreeg hij later als hoogleraar in Leiden.

Andre Geim werd in 1958 geboren in Sotsji in Rusland. Hij werkte eerst onder meer in Nijmegen en zit sinds 2001 in Manchester. De Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen kiest de winnaars in de natuurkunde. In haar persbericht van 2010 noemt zij Geim Nederlands staatsburger.

Joel Mokyr is de nieuwste naam. Hij werd in 1946 in Leiden geboren en won in 2025 de prijs voor economie. Hij werkt echter aan universiteiten in de Verenigde Staten en Israël. Tel je op geboorteplaats, dan hoort hij er toch bij.

Alle Nederlandse Nobelprijswinnaars op een rij

De eerste Nederlandse winnaar was Jacobus van ’t Hoff, die in 1901 de allereerste Nobelprijs voor Scheikunde kreeg. De lijst hieronder volgt de ruime telling van 22 namen. Wij telden tien winnaars in de natuurkunde. Scheikunde en economie leverden er elk vier. Daarnaast telt geneeskunde drie winnaars en vrede één. Alle 22 zijn mannen.

De eerste acht tot 1929

In de tabel staan de acht winnaars van 1901 tot en met 1929, met het vak en de reden van de prijs.

Zes van deze acht werkten aan een universiteit in Leiden, Amsterdam of Utrecht. Van ’t Hoff was in 1896 naar Berlijn vertrokken, omdat hij daar meer onderzoek kon doen en minder les hoefde te geven. Eijkman vond zijn vitamine via kippen. Dieren die geslepen rijst kregen, werden namelijk ziek. In het vlies om de rijstkorrel zat een stof die dat tegenging. Die stof heet nu vitamine B1.

Zeven winnaars van 1936 tot 1984

Deze tabel loopt van 1936 tot 1984.

Alleen Zernike en Jan Tinbergen werkten bij hun prijs in Nederland, in Groningen en Rotterdam. De andere vijf zaten in Berlijn, Oxford, de Verenigde Staten en Genève. In die laatste stad staat CERN, het Europese lab voor onderzoek naar deeltjes.

In het overzicht van families van de Nobelstichting zijn Jan en Nikolaas Tinbergen het enige paar broers. Koopmans studeerde eerst bij Jan Tinbergen in Amsterdam en ging daarna, in 1940, naar de Verenigde Staten.

Zeven winnaars van 1995 tot 2025

In de laatste tabel staan de zeven winnaars vanaf 1995.

Twee van deze zeven werkten bij hun prijs aan een Nederlandse universiteit. Dat waren ’t Hooft in Utrecht en Feringa in Groningen. Veltman woonde wel in Bilthoven, maar was met pensioen als hoogleraar van de Universiteit van Michigan. Feringa werd geboren in Barger-Compascuum, waar zijn familie een boerderij had. In 1999 bouwde hij een motortje van moleculen dat steeds dezelfde kant op draait.

Waarom Nederland rond 1900 zo vaak won

Volgens de historicus Bastiaan Willink kwam het door een nieuwe school: de hogere burgerschool, kortweg hbs. Hij schreef er in 1998 het boek De tweede Gouden Eeuw over. Met die naam verwijst hij naar de Gouden Eeuw van de zeventiende eeuw. Tussen 1901 en 1913 wonnen vijf Nederlanders een Nobelprijs in de natuurwetenschappen. In de eerste tien jaar waren het er vier. Daarmee haalde Nederland volgens Willink “waarschijnlijk de hoogste score per hoofd van de bevolking uit de geschiedenis”.

De hbs kwam er in 1863, met een nieuwe wet. Die school duurde vijf jaar en was bedoeld voor kinderen uit de middenklasse. Ze moest hen aan een nuttig beroep helpen. Toch werd het vooral een school voor exacte vakken. Op een rooster uit 1867 vulden die vakken in de hoogste klassen bijna de helft van de lesuren. In 1867 waren er ongeveer twintig van die scholen. Samen hadden ze 88 leraren met een doctorstitel, de hoogste graad van de universiteit. Vanaf 1876 konden hbs-leerlingen bovendien naar de universiteit, na een extra examen in Grieks en Latijn.

Willink telt zeven vooroorlogse winnaars in de natuurwetenschappen en de geneeskunde. Zes van hen hadden op de hbs gezeten. De zevende, Van der Waals, gaf er les. In de gegevens van de Nobelstichting zijn het er acht. Volgens onze lezing ontbreekt Peter Debye, de winnaar van 1936. Willink laat hem buiten zijn boek, omdat hij na de middelbare school naar Duitsland vertrok.

Nederland per miljoen inwoners naast zes landen

Per miljoen inwoners telt Nederland volgens onze berekening 1,1 Nobelprijswinnaar, tegen 2,8 in Zweden. We deelden het aantal winnaars per geboorteland door het aantal inwoners op 1 januari 2026. De geboortelanden, in de grenzen van nu, komen van de Nobelstichting. De inwonertallen komen van Eurostat, het statistiekbureau van de Europese Unie. We kozen buurlanden en Europese landen van vergelijkbare grootte.

De tabel geeft per land het aantal winnaars dat er is geboren, en dat aantal per miljoen inwoners van nu.

Nederland staat in dit rijtje dus in de middenmoot en niet aan de top. De som is wel grof. Ze deelt namelijk alle winnaars sinds 1901 door de bevolking van vandaag. Ook telt ze waar iemand is geboren, niet waar hij zijn werk deed. Zweden is bovendien het land van de prijs zelf.

Wij vinden de Nederlandse Nobelprijs vooral een verhaal van lang geleden. Acht van de 22 winnaars kregen hun prijs vóór 1930. Sinds 1969 werkten volgens onze telling nog maar drie winnaars bij hun prijs in Nederland. Dat waren Jan Tinbergen, ’t Hooft en Feringa. De anderen wonnen hem in het buitenland of na hun pensioen.

Wel voorgedragen maar nooit een Nobelprijs voor de Literatuur

Geen enkele Nederlandse schrijver heeft de Nobelprijs voor de Literatuur gewonnen. Toch werden ze vaak voorgesteld. Zo’n officieel voorstel om iemand de prijs te geven, heet een voordracht. Wij telden er 59, voor negen Nederlandse schrijvers. Ze staan in het archief van de Nobelstichting, dat voor literatuur loopt tot en met 1975. Jongere namen zijn nog geheim, want een voordracht blijft 50 jaar gesloten.

In de tabel staan alle negen schrijvers, met het aantal voordrachten en de jaren.

Vestdijk stond in 16 verschillende jaren op de lijst. Vier keer kwam de voordracht van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, een genootschap van wetenschappers. Hij stierf in 1971, het jaar van zijn laatste voordracht. De historicus Johan Huizinga had vooral pech met de tijd. Hij stond zeven jaar op de lijst. In vier daarvan, van 1940 tot en met 1943, werd de prijs namelijk niet uitgereikt.

Willem Kloos werd in 1914 voorgedragen door de Belg Maurice Maeterlinck en een groep hoogleraren. Maeterlinck had de prijs zelf in 1911 gewonnen.

Een klein land is geen verklaring

Waarom het nooit lukte, weten wij niet. De Zweedse Academie, een genootschap van 18 leden, kiest de winnaar. Aan de grootte van het land ligt het echter niet alleen. In IJsland wonen nog geen 400.000 mensen, en toch werd daar een winnaar geboren. Dat was Halldór Laxness, die de prijs in 1955 kreeg. Ook Finland en België hebben een winnaar die daar is geboren.

De Academie bekroont ook ander werk dan romans. Zo won Bob Dylan in 2016 met zijn songteksten. Wij leggen elders uit of een liedtekst poëzie is.

Een nieuwe kans begint bij een voordracht. Elke hoogleraar letterkunde of taalkunde mag daarvoor een naam insturen. Dat mogen ook academies, eerdere winnaars en voorzitters van schrijversverenigingen. De termijn sluit elk jaar op 31 januari.

Een prijs voor een organisatie telt niet mee

De Nobelprijs voor de Vrede van 1954 ging naar een organisatie en niet naar een Nederlander. De winnaar was het bureau van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties. De Nederlander Gerrit Jan van Heuven Goedhart leidde dat bureau sinds de oprichting eind 1950. Daarom hield hij namens het bureau in Oslo de lezing die bij de prijs hoort. In de lijst van de Nobelstichting staat echter alleen het bureau.

In 2013 kreeg de OPCW de Vredesprijs. Dat is de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens, met haar hoofdkantoor in Den Haag. Zo’n organisatie is geen Nederlandse winnaar, al zit ze in Nederland. Ook de Europese Unie kreeg de Vredesprijs, in 2012.

Tobias Asser is daardoor de enige Nederlander met een Vredesprijs. Hij kreeg hem in 1911. Asser werkte aan afspraken tussen landen over het recht tussen burgers, zoals bij een huwelijk of een scheiding over de grens.

Zo werkt de Nobelprijs en dit is de stand van 2026

Een volle Nobelprijs is in 2026 12 miljoen Zweedse kronen waard, meldt de Nobelstichting. Dat is volgens onze berekening ruim 1 miljoen euro. We rekenden met de koers van de Europese Centrale Bank van 7 oktober 2026. Dat is de centrale bank van de landen met de euro. Delen winnaars een prijs, dan delen ze ook het geld. Een prijs gaat bovendien naar hoogstens drie personen.

Jezelf voordragen kan niet. In plaats daarvan vragen de comités elk jaar duizenden hoogleraren, leden van academies en eerdere winnaars om namen. Sinds 1974 gaat een prijs alleen nog naar iemand die leeft als de prijs bekend wordt gemaakt.

De winnaars van 2026

Sinds maandag 12 oktober 2026 zijn alle zes prijzen van dit jaar bekend. In de tabel staan de winnaars per prijs, met de dag waarop de Nobelstichting ze bekendmaakte.

Geen van de tien winnaars van 2026 is in Nederland geboren of werkte er bij de prijs. De natuurkundige Francis Halzen is wel in België geboren, in Tienen, en werkt in de Verenigde Staten. De schrijfster Anne Carson komt uit Canada en de juriste Navi Pillay uit Zuid-Afrika.

Wat er op 10 december gebeurt

Op donderdag 10 december 2026 krijgen de winnaars hun medaille, hun diploma en het prijzengeld. Dat gebeurt in Stockholm, en voor de Vredesprijs in Oslo. Een Nederlander zit er dit jaar niet bij. De laatste twee winnaars die in Nederland zijn geboren, Imbens en Mokyr, wonnen allebei de prijs voor economie.

Veelgestelde vragen over Nederlandse Nobelprijswinnaars