Wat was de Gouden Eeuw, en voor wie was hij goud?

In de jaren 1630 en 1640 lag het inkomen per inwoner in Holland gemiddeld twee en een half keer zo hoog als in Engeland. Dat blijkt uit de reeks historische inkomens van Jutta Bolt en Jan Luiten van Zanden, twee economisch historici. Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam publiceert die reeks in zijn databank Clio Infra. De mensen van toen noemden hun tijd zelf geen gouden eeuw. Die naam kwam pas in de negentiende eeuw, en het goud kwam lang niet bij iedereen terecht. Meer geschiedenis van Nederland en de rest van de wereld vind je in het kennisgebied Wereld.

Van 1600 tot 1672 of tot 1700

De Gouden Eeuw duurde 70 tot 100 jaar, afhankelijk van het begin en het einde dat je kiest. Een officiële begin- of einddatum bestaat niet. De ruimste keuze is de kalender, van 1600 tot 1700. Literatuurgeschiedenis is de lessite van de Koninklijke Bibliotheek en de Taalunie. Volgens die site heet de bloeiperiode tussen die jaren sinds de negentiende eeuw vaak de Gouden Eeuw.

Wie naar de handel kijkt, begint in 1602. In dat jaar werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. Wie naar de macht van de Republiek kijkt, eindigt vaak in 1672. Dat jaar vielen vier tegenstanders tegelijk aan, en het ging de geschiedenis in als het Rampjaar.

In de tabel hieronder staan drie manieren om de Gouden Eeuw af te bakenen, met de lengte die daaruit volgt.

Een jaartal dat een schrijver als harde grens noemt, is dus altijd een keuze.

Waarom juist de Republiek rijk werd

De Republiek werd rijk door handel over zee en door nieuwkomers die geld en kennis meebrachten. Het noorden van de Nederlanden heette toen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, kortweg de Republiek.

De VOC kreeg het Nederlandse alleenrecht op alle handel in Azië, ten oosten van Kaap de Goede Hoop. Dat staat in de Canon van Nederland, het overzicht van de Nederlandse geschiedenis voor leerlingen en docenten. De compagnie mocht in naam van de Republiek verdragen sluiten, oorlog voeren en veroverde gebieden besturen. Ze haalde specerijen als peper en nootmuskaat naar Europa, waar er veel geld voor werd betaald. In 1621 kwam er een tweede compagnie bij, de West-Indische Compagnie (WIC), voor Afrika en Amerika. Die werd nooit zo groot als de VOC en hield uiteindelijk vooral het recht op de slavenhandel over.

Na 1585 kwamen er zo’n 150.000 protestanten uit de Zuidelijke Nederlanden, ongeveer het huidige België, naar de Republiek. Dat was het jaar waarin de Spanjaarden definitief de macht terugkregen in Vlaanderen en Brabant. Volgens Literatuurgeschiedenis brachten zij kapitaal, deskundigheid en arbeidskracht mee. Onder hen waren veel kunstenaars. Dezelfde site schrijft dat er in deze eeuw in de Nederlanden, noord en zuid samen, naar schatting meer dan 5 miljoen schilderijen zijn gemaakt. De bekendste namen uit het noorden, zoals Rembrandt, Vermeer, Frans Hals en Judith Leyster, staan in ons overzicht van de bekendste kunstenaars.

Een land van steden

Een gewest was zoiets als een provincie nu. Holland was een gewest vol steden. In 1622 telde het 671.675 inwoners, en 56 procent van hen woonde in een stad. Dat blijkt uit een volkstelling voor een nieuwe belasting per hoofd, die het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) in 2022 opnieuw beschreef. Het NIDI is het onderzoeksinstituut voor bevolking van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. De armsten hoefden die belasting niet te betalen, maar ze werden wel geteld. Amsterdam had toen ongeveer 105.000 inwoners, Leiden bijna 45.000 en Haarlem bijna 40.000. Holland was daarmee een van de meest verstedelijkte streken van Europa. In de steden zaten de handel en het geld.

Hoe rijk was Holland?

Op het hoogtepunt, in de jaren 1590 en de jaren 1630, lag het inkomen per inwoner in Holland 2,6 keer zo hoog als in Engeland. Historici meten de rijkdom van een land met dat inkomen per inwoner. Dat is alles wat er in een jaar wordt verdiend, gedeeld door het aantal mensen. Voor de zeventiende eeuw bestaan geen officiële statistieken. Onderzoekers hebben het inkomen daarom achteraf uitgerekend uit lonen, prijzen, belastingen en handelscijfers.

Van jaar tot jaar schommelen die cijfers sterk. In de tabel hieronder staat daarom steeds het gemiddelde over tien jaar. Je ziet hoeveel keer zo hoog het inkomen per inwoner in Holland lag als in Engeland en Frankrijk. De reeks voor Engeland gaat vanaf 1700 over heel Groot-Brittannië.

Twee keer zo rijk als Engeland

In de jaren 1590 lag het inkomen per inwoner in Holland 40 procent hoger dan in de jaren 1570. Dat is de start van de Gouden Eeuw in cijfers, en het past bij wat Literatuurgeschiedenis schrijft: vanaf 1580 begon de jonge Republiek te bloeien. Van ongeveer 1580 tot 1660 was Holland gemiddeld minstens twee keer zo rijk als Engeland. De onderzoekers verklaren de schommelingen uit de grote rol van internationale diensten, zoals handel en scheepvaart. Opvallend is de laatste kolom. Tegenover Frankrijk bleef Holland tot in de jaren 1780 meer dan twee keer zo rijk.

De cijfers gaan over Holland

Er zit een addertje onder het gras. De reeks gaat voor deze eeuwen over Holland, niet over de hele Republiek. Jan Luiten van Zanden en Bas van Leeuwen reconstrueerden in 2012 het inkomen van alleen dat gewest, van 1347 tot 1807. Gelderland, Overijssel of Friesland zitten er dus niet in. In de reeks van Clio Infra staat voor de Republiek dus eigenlijk Holland.

Wie de rekening betaalde

De rekening lag vooral bij mensen buiten Holland: de bewoners van de Banda-eilanden en de Afrikanen die als slaaf werden verscheept. Het Amsterdam Museum zei het in 2019 zo: de term negeert negatieve kanten als armoede, oorlog, dwangarbeid en mensenhandel. Dat zei conservator Tom van der Molen, meldde de NOS. Een conservator is de medewerker die een collectie beheert en er tentoonstellingen over maakt.

Die negatieve kant heeft namen en cijfers. In 1621 kwamen de inwoners van de Banda-eilanden in de Molukken in verzet tegen de VOC. Daar groeide nootmuskaat. Jan Pieterszoon Coen, de hoogste baas van de VOC in Azië, liet bijna de hele bevolking vermoorden en de overlevenden tot slaaf maken. Van de 15.000 Bandanezen bleven er volgens de Canon van Nederland nog geen duizend op de eilanden achter. Ook verder in Azië gebruikte de VOC veel slaven en arbeiders onder dwang, en ze handelde zelf in mensen, schrijft Literatuurgeschiedenis.

De slavenhandel in de Gouden Eeuw

Nederlandse schepen vervoerden in totaal ongeveer 600.000 mensen als slaaf van Afrika naar Amerika. Dat is bijna 5 procent van alle slavenhandel over de Atlantische Oceaan. Dat schrijft historicus Henk den Heijer in een rapport dat de provincie Zeeland in 2023 liet maken. In de zeventiende eeuw kon de sterfte tijdens de overtocht oplopen tot 18 procent. Het rapport geeft ook een tabel per periode. Daaruit volgt hoeveel er in de Gouden Eeuw zelf viel.

In de tabel hieronder zie je hoeveel mensen Nederlandse schepen per periode uit Afrika wegvoerden, en hoeveel dat per jaar was. Het gaat alleen om de handel over de Atlantische Oceaan, niet om de mensenhandel van de VOC in Azië.

Een op de vijf tot 1675

Tot en met 1674, twee jaar na het Rampjaar, ging het om 123.862 mensen. Dat is ongeveer een op de vijf van het totaal. Het grootste deel van de Nederlandse slavenhandel viel dus na het Rampjaar. Maar kijk naar de derde kolom. Tussen 1651 en 1674 voerden Nederlandse schepen per jaar al bijna evenveel mensen weg als in de 56 jaar daarna. In die jaren rustten vooral Amsterdamse kooplieden de schepen uit, omdat de WIC in geldnood zat. De slavenhandel was geen bijzaak die later kwam. Hij groeide het hardst na 1650, toen het inkomen per inwoner in Holland al daalde.

Nederland schafte de slavenhandel in 1814 af. De slavernij verdween in 1860 in Nederlands-Indië en op 1 juli 1863 in Suriname en op de Antillen. Daar moesten veel mensen nog tot 1873 onder staatstoezicht op de plantages werken, schrijft de Canon van Nederland. Op 1 juli wordt elk jaar Keti Koti gevierd, Surinaams voor ketenen gebroken. Op 19 december 2022 bood minister-president Mark Rutte namens de regering excuses aan voor het slavernijverleden.

Waarom de naam ter discussie staat

De naam staat ter discussie omdat hij pas twee eeuwen later is bedacht en vooral de glans laat zien. De mensen uit de zeventiende eeuw gebruikten de uitdrukking gouden eeuw niet voor hun eigen tijd. Bij die woorden dachten ze aan de Romeinse dichter Ovidius. Die beschreef een gouden tijdperk zonder oorlog en zonder scheepvaart, een droom van vrede. Dichter Joost van den Vondel noemde zijn eigen tijd in 1623 juist een ijzeren eeuw. Hij zag heel goed dat de rijkdom kwam van oorlog, zeevaart en harde concurrentie.

Pas vanaf het begin van de negentiende eeuw gingen Nederlanders de jaren tussen 1600 en 1700 de Gouden Eeuw noemen, schrijft Literatuurgeschiedenis. Dat hing samen met het nationalisme van die tijd: een land zocht een verleden om trots op te zijn.

Het Amsterdam Museum in 2019

Op 12 september 2019 stopte het Amsterdam Museum met de term in zijn eigen teksten. De vaste tentoonstelling Hollanders van de Gouden Eeuw heette vanaf die dag Groepsportretten van de 17e eeuw. De NOS schreef dat het museum de term in de ban deed. Dat klinkt als een verbod, maar het ging om de eigen zalen en teksten van één museum. Er is geen regel die anderen iets verbiedt.

Wij gebruiken de naam Gouden Eeuw gewoon, omdat iedereen hem kent. Maar dan wel in de betekenis die de cijfers geven. De cijfers achter de term gaan over het gemiddelde inkomen in Holland. Ze zeggen niets over het leven van de meeste mensen in de Republiek of in de koloniën.

Het Rampjaar 1672 en wat daarna kwam

In 1672 vielen Frankrijk, Engeland en de bisdommen Münster en Keulen de Republiek tegelijk aan. Die bisdommen waren twee Duitse gebieden onder het bestuur van een bisschop. Dat schrijft het Nationaal Militair Museum, het museum van de Nederlandse krijgsmacht. De Franse koning zag de Republiek als een rivaal. Engeland wilde de Nederlandse zeehandel kleiner maken. De bisdommen hoopten delen van Groningen en Overijssel in te lijven.

De Republiek bleek militair en politiek verdeeld, en het leger was slecht voorbereid. Toch hield het land stand. De Hollandse Waterlinie liep van Muiden aan de Zuiderzee naar Gorinchem. Langs die lijn werden polders onder water gezet. Dat water was te ondiep voor boten en te modderig voor soldaten, paarden en karren. Zo werd het Franse leger gestopt. Op zee won de vloot van Michiel de Ruyter van de Engelsen. Met de Vrede van Nijmegen kwam er in 1678 een einde aan de oorlog met Frankrijk.

Het einde van de voorsprong

Het Rampjaar heet vaak het einde van de Gouden Eeuw. In de inkomenscijfers is geen plotselinge val te zien. Tussen 1700 en 1709 lag het inkomen per inwoner in Holland gemiddeld nog 1,5 keer zo hoog als in Groot-Brittannië. De voorsprong kromp doordat de Britten harder groeiden. Van de jaren 1650 tot het begin van de achttiende eeuw steeg het inkomen per inwoner daar met bijna de helft. Dat van Holland steeg in dezelfde tijd met een tiende. Rond 1800 lag Holland nog maar een vijfde hoger. Het Rampjaar was dus vooral het einde van de onaantastbaarheid, en nog niet het einde van de rijkdom.

Waar je de Gouden Eeuw nu nog ziet

Een doordeweekse ochtend in Amsterdam is genoeg om het te zien. De grachtengordel met zijn smalle koopmanshuizen is in de zeventiende eeuw aangelegd. Je loopt hem op je gemak in een paar uur rond. Praktische tips staan in ons artikel over een weekend naar Amsterdam.

Buiten Amsterdam zie je de tijd van de VOC nog in de havens van Hoorn en Enkhuizen. Wat je er verder kunt doen, lees je in ons artikel op vakantie naar Noord-Holland. De schilderijen hangen vooral in het Rijksmuseum in Amsterdam, het Mauritshuis in Den Haag en het Frans Hals Museum in Haarlem.

Veelgestelde vragen over de Gouden Eeuw