Hoe ontstaat een tsunami en kan hij Nederland treffen?

Op diep water haalt een tsunami ongeveer 800 kilometer per uur. Dat is de snelheid van een vliegtuig. Het KNMI rekende dat uit voor een oceaan van 5 kilometer diep. Het KNMI is het weerinstituut van de Nederlandse overheid. Het meet ook aardbevingen. Pas bij de kust remt de golf af en wordt hij meters hoog. Nederland kreeg in 2017 zelf een kleine tsunami, door een rij buien. Wij telden negen meldingen uit Nederland in ruim 400 jaar. Meer over de aarde, de zee en het weer staat in het kennisgebied Wereld.

Wat een tsunami is

Een tsunami is een reeks heel lange golven die ontstaat als een grote massa zeewater plotseling in beweging komt. Zo omschrijft NOAA het. NOAA is de dienst van de Amerikaanse overheid voor oceaan en weer. Het woord komt uit het Japans: tsu betekent haven en nami betekent golf.

In het Nederlands heet een tsunami vaak een vloedgolf. Dat woord zet je op het verkeerde been, want met vloed heeft hij niets te maken. Het getij komt door de maan en de zon en is vooraf te berekenen. Hoe dat werkt, lees je in ons artikel over eb en vloed aan de Nederlandse kust. Een tsunami komt door een schok. Waar en wanneer de volgende komt, kan niemand voorspellen.

Een snelle overstroming in plaats van een muur van water

Meestal lijkt een tsunami op een overstroming die snel opkomt en snel weer wegtrekt. Dat zegt de oceaancommissie van UNESCO. UNESCO is de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur.

In films is een tsunami één torenhoge golf die omslaat. Zo ziet hij er zelden uit, schrijft NOAA. Ook het water dat terugstroomt naar zee, is gevaarlijk.

De grootste golf van de reeks komt soms pas uren later, schrijft de commissie van UNESCO. Wie na de eerste golf terugloopt naar het strand, loopt de tweede tegemoet.

Vier oorzaken van een tsunami

Een tsunami ontstaat door een aardbeving, een aardverschuiving, een vulkaan of het weer. Steeds duwt iets in korte tijd heel veel water omhoog of omlaag. NOAA houdt een databank bij van alle bekende tsunami’s. Daarin kwam 88 procent door een aardbeving, of door een aardverschuiving na een aardbeving.

Een aardbeving onder zee

Niet elke zeebeving geeft een tsunami, want de zeebodem moet omhoog of omlaag schieten. De buitenkant van de aarde bestaat uit platen die bewegen. Schuiven twee platen alleen langs elkaar, dan komt er nauwelijks water in beweging. Zo legt het KNMI het uit. De beving moet ook zwaar zijn, met een kracht boven de 7,0. Hoe dat getal werkt en hoe vaak het in ons land beeft, staat in ons artikel over aardbevingen in Nederland.

De zwaarste bevingen zitten op plekken waar de ene aardplaat onder de andere duikt. Bij het Indonesische eiland Sumatra schoot zo’n plaat los op 26 december 2004. De zeebodem verschoof er volgens het KNMI ongeveer 4,5 meter in de hoogte. Al het water erboven ging mee.

Een aardverschuiving

Ook een berghelling die in zee stort, verplaatst veel water. In 1958 viel in Alaska een stuk rots in de Lituyabaai, na een aardbeving. Het water spoelde aan de overkant de bomen weg tot 525 meter hoogte. NOAA noemt het de grootste tsunami die ooit is vastgelegd.

Een vulkaan

Een uitbarsting kan een tsunami geven als de vulkaan ontploft, instort of een flank verliest. In 1883 ontplofte de Krakatau in Indonesië. Van de ruim 36.000 doden vielen er volgens NOAA meer dan 34.000 door de golven. Wat er bij zo’n uitbarsting gebeurt, staat in ons artikel over hoe vulkanen ontstaan.

Het weer

Soms komt de schok uit de lucht, van een lange rij buien boven zee. Zo’n rij heet een buienlijn. Onder die lijn kan de luchtdruk in korte tijd sterk veranderen. Dat drukt een golf in het water. Reist die golf even snel als de bui, dan kan hij groeien. Zo’n golf heet een meteotsunami, en dat is de soort die Nederland kent.

Zo snel en zo hoog wordt de golf

Hoe dieper het water, hoe sneller een tsunami gaat. De snelheid volgt uit een korte som: de wortel van de zwaartekracht maal de waterdiepte. Die formule geeft het KNMI.

In de tabel hieronder staat de snelheid bij vijf dieptes, en hoe ver de golf in tien minuten komt.

Vlak voor de kust gaat de golf volgens onze som dus nog altijd 36 kilometer per uur. Dat is het tempo van een auto in de stad. Wie wacht tot hij het water ziet komen, is te laat.

Waarom de golf bij de kust groeit

Op open zee is een tsunami laag en heel lang. Tussen twee toppen kunnen honderden kilometers zitten. In ondiep water remt de golf af. De toppen komen dichter op elkaar, en het water kan alleen nog omhoog. Zo groeit een golf van 50 centimeter op de oceaan tot een golf van vele meters aan de kust.

De dodelijkste rampen sinds 2000

De tsunami van 26 december 2004 in de Indische Oceaan is de dodelijkste die bekend is. NOAA telt 227.899 doden en vermisten. In de tabel hieronder staan de vijf tsunami’s met de meeste doden sinds 2000. De derde kolom geeft de hoogste stand van het water boven zeeniveau.

Wij telden in de databank 42 tsunami’s met doden sinds 2000. Meldingen die NOAA twijfelachtig noemt, tellen daarbij niet mee. Samen kostten ze 252.964 mensen het leven. Negen op de tien van hen stierven door die ene tsunami van 2004.

Waarom 2004 zo zwaar uitviel

De beving had een kracht van 9,1 en de golven troffen 15 landen. De Indische Oceaan had toen geen officieel waarschuwingssysteem. Ook wisten weinig mensen wat een tsunami is, schrijft NOAA. In de Indonesische stad Banda Atjeh was het water er volgens het KNMI binnen een half uur.

Kort na de ramp ging het KNMI nog uit van ongeveer 300.000 doden. NOAA komt bijna een kwart lager uit, rekenden wij na.

Hoe groot de kans in Nederland is

De kans op een verwoestende tsunami aan de Nederlandse kust is klein, maar niet nul. Rond de Atlantische Oceaan ligt bijna nergens een plek waar de ene aardplaat onder de andere duikt. NOAA telde de tsunami’s van 1900 tot en met 2015. Daarvan ontstond 78 procent in de Grote Oceaan. De Atlantische Oceaan en de Caribische Zee waren samen goed voor 8 procent.

Negen meldingen in ruim vier eeuwen

Toch staat Nederland in de databank van NOAA. Wij telden negen gebeurtenissen met een plek in Nederland. In de tabel hieronder staan ze, met het oordeel dat NOAA zelf over de gebeurtenis geeft.

Bij geen van de negen noemt de databank doden in Nederland. Vijf noemt NOAA twijfelachtig of zeer twijfelachtig. Twee meldingen horen bij een tsunami van ver, na de aardbevingen bij Portugal in 1755 en 1761. In 1755 zagen mensen in Holland het water bewegen, ruim 2.000 kilometer van de bron.

In 1858 steeg het water bij Katwijk ongeveer 1,25 meter. Dat stond in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 6 juni 1858, schrijven onderzoekers van de TU Delft en Deltares. Deltares is een onafhankelijk kennisinstituut voor water en ondergrond.

Hoeveel de ondiepe Noordzee dempt

Hoeveel de ondiepe Noordzee een tsunami dempt, staat niet vast. Die zee kende ooit een zware tsunami, en die kwam uit Noorwegen. Ongeveer 8.150 jaar geleden gleed daar een stuk van de zeebodem de diepte in. Die afschuiving heet Storegga. Op de Shetlandeilanden, ten noorden van Schotland, kwam het water 25 meter hoog, schrijft het Vlaams Instituut voor de Zee. Dat is een kenniscentrum in Vlaanderen.

Lang was de gedachte dat de brede, ondiepe Noordzee zo’n golf dempt voordat hij het zuiden bereikt. Deense onderzoekers meldden in 2015 iets anders. Zij vonden zand op het eiland Rømø, aan de Deense Noordzeekust. Volgens hen is dat zand afgezet door de Storegga-tsunami. Het water kwam er 1,5 tot 5,5 meter boven de zeespiegel van toen, schrijven zij. De golf zou dan meer dan 500 kilometer ondiepe Noordzee zijn overgestoken. De kust in het zuidoosten van de Noordzee ligt volgens hen dus niet beschut.

Die vondst is betwist. Onderzoekers uit onder meer Noorwegen rekenden de golf in 2026 opnieuw door. De golf was in dit ondiepe deel van de Noordzee waarschijnlijk te zwak om zulk zand achter te laten, concluderen zij. Hun werk is een samenvatting voor een congres. Andere onderzoekers hebben het nog niet getoetst.

Storm tegenover tsunami

Een zware storm stuwt het water hier hoger op dan een tsunami zou doen. De onderzoekers uit Delft maakten in 2014 een schatting voor de Nederlandse kust. Alleen een nieuwe afschuiving bij Storegga kan hier een tsunami geven, schrijven zij. Zo’n golf zou ongeveer 2 meter hoog zijn. De kans daarop schatten zij op ruwweg 1 op de 100.000 per jaar. De schatting is grof, zeggen zij erbij. De golf kan ook twee keer zo hoog zijn en de kans tien keer zo groot.

Een tsunami na een aardbeving in de Atlantische Oceaan komt volgens hen niet door het Kanaal. Belgische onderzoekers rekenden die route wel door. Komt er een tsunami van 10 meter door het Kanaal, dan stijgt het water aan de Belgische kust hoogstens 2 meter.

Zet daar de watersnoodramp van 1953 naast. Bij Hoek van Holland duwde de wind het water toen 3,05 meter omhoog. Dat kwam boven op het getij, schrijft het KNMI. Aan de Nederlandse kust is een zware noordwesterstorm dus een groter gevaar dan een tsunami. Uitsluiten doen de Delftse onderzoekers een tsunami niet: zij raden meer onderzoek aan. Hoe het land zich tegen hoog water beschermt, lees je in ons artikel over dijken in Nederland.

In 2017 kwam de tsunami uit de lucht

Vroeg in de ochtend van 29 mei 2017 rolden plots hoge golven de stranden aan de westkust op. Een scherpe buienlijn trok met ongeveer 75 kilometer per uur langs de kust naar het noorden. De golf eronder groeide mee. De golven waren volgens het KNMI soms meters hoog en gaven vooral in Rockanje schade.

Het KNMI denkt dat zulke meteotsunami’s een paar keer per jaar voorkomen, langs de kust en op het IJsselmeer. Meestal zijn ze maar enkele centimeters hoog en merkt niemand ze op.

Caribisch Nederland loopt meer risico

Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba is een tsunami zeldzaam, maar de gevolgen kunnen groot zijn, schrijft het KNMI. Saba en Sint Eustatius liggen dicht bij een zone waar de ene aardplaat onder de andere duikt. Daar zijn bevingen tot een kracht van ongeveer 8 mogelijk. Vanaf een kracht van ongeveer 7 kan zo’n beving een tsunami geven, als ze niet diep zit. Ligt de bron 500 kilometer weg, dan is de golf er na een half uur tot een uur.

Bonaire ligt voor de kust van Venezuela. Daar beeft de aarde weinig. Toch zijn ook daar sporen van grote, oude tsunami’s gevonden.

Meldt een Amerikaans centrum een tsunami in het gebied, dan belt en mailt het KNMI de bestuurders van de drie eilanden.

De tsunami van Lissabon stak in 1755 de oceaan over. Bij Saba was de golf 7 meter hoog en bij Sint Maarten 4,5 meter, staat in een overzicht van het KNMI uit 2016.

Op vakantie is de kans groter dan thuis

Voor de meeste Nederlanders zit het risico niet aan de eigen kust, maar op vakantie. De oceaancommissie van UNESCO noemt de kans 100 procent dat de Middellandse Zee een tsunami van minstens 1 meter krijgt. Dat gebeurt volgens haar binnen 30 tot 50 jaar.

Het gebeurt ook nu al. Op 30 oktober 2020 gaf een beving in de Egeïsche Zee een tsunami tot 5,3 meter hoog, staat in de databank van NOAA. Bij Griekenland telden wij daarin 41 tsunami’s sinds 1900. Twijfelachtige meldingen tellen ook hier niet mee.

Rond Europa werken nu 40 landen samen aan de waarschuwing. Nederland doet mee, met het KNMI als meldpunt.

Wat je zelf doet

Wacht niet op een sirene, want na een beving dicht bij de kust kan het water er binnen enkele minuten zijn. NOAA noemt drie signalen uit de natuur. Het eerste is een aardbeving die sterk is of lang duurt. Het tweede is een luid gebrul uit zee, als van een trein. Het derde is een zee die snel stijgt of zich plots terugtrekt. Merk je er één, ga dan meteen weg van het water.

Stel, je ligt op een strand op Kreta en de grond trilt een halve minuut. Even later valt de baai droog. Kinderen lopen naar de vissen die op het zand spartelen. Dat is het moment om je spullen te laten liggen en omhoog te lopen. NOAA geeft daar vier adviezen bij.

• Ga zo hoog of zo ver het land in als je kunt. De richtlijn is 30 meter boven zee of ruim anderhalve kilometer van de kust.
• Ga te voet als dat kan. Wegen kunnen kapot zijn of vastlopen.
• Blijf weg tot de autoriteiten zeggen dat het veilig is. De golven kunnen uren aanhouden.
• Vraag bij aankomst in je hotel of op de camping naar de vluchtroute.

Veelgestelde vragen over de tsunami