Het ontstaan van Oekraïne

Oekraïne is sinds 1991 een onafhankelijk land, maar het gebied kent een geschiedenis van duizenden jaren. Lees hoe Oekraïne is ontstaan.

Team Kennisdomein

18 augustus 2026 ·

9 minuten Leestijd

6.5K X Bekeken

Sinds Rusland Oekraïne op 24 februari 2022 binnenviel, is de belangstelling voor het land sterk gegroeid. Veel mensen weten inmiddels waar Oekraïne ligt, maar kennen de voorgeschiedenis nauwelijks. Toch verklaart juist die voorgeschiedenis veel: het gebied wisselde eeuwenlang van heerser, en de tweedeling tussen oost en west dateert al uit de zeventiende eeuw. In dit artikel volgen we die lijn, van de eerste bewoners tot de situatie van vandaag.

De belangrijkste momenten op een rij

De geschiedenis van Oekraïne is lang. Deze tijdlijn geeft de ijkpunten; hieronder werken we ze uit.

De oudste tijden van Oekraïne

De grenzen van Oekraïne zijn door oorlogen regelmatig verschoven, zoals bij de meeste landen. Al tijdens de oude steentijd was het gebied bewoond, eerst door neanderthalers en later door de vroege moderne mens. Archeologische vondsten laten dat zien, tot muziekinstrumenten aan toe. Rond 3500 tot 2000 v.Chr. leefde hier de jamnacultuur, later opgevolgd door onder meer de catacombencultuur.

In de eeuwen daarna trokken nomadische ruitervolken over de steppe: Scythen, Hunnen, Turkse volken en Mongolen. Zij verjoegen de bewoners en begonnen oorlogen. Pas in de late middeleeuwen kwam daar een einde aan, mede doordat vuurwapens de verdediging van vaste nederzettingen mogelijk maakten.

Grieken, Slaven en andere volkeren

Al in de zevende eeuw v.Chr. stichtten de Grieken kolonieën aan de noordkust van de Zwarte Zee, onder meer op de Krim. De bevolking van het achterland behoorde tot de Slavische volken; dat woord heeft niets te maken met slavernij. Zij legden contact met de Griekse kolonieën, waarna er handel ontstond in wijn, textiel en olijfolie, en later ook in vee, hout, honing en graan.

Rond 200 v.Chr. namen de Romeinen de Griekse kolonieën over. Aan het begin van onze jaartelling ontstond het Bosporuskoninkrijk, dat de streek rond de Zee van Azov en de Krim omvatte. Een paar eeuwen later veroverden eerst de Sarmaten en in 376 de Hunnen dit gebied.

De Kievcultuur

De Kievcultuur ontstond rond de tweede eeuw op het grondgebied van het huidige Oekraïne, ten noorden van het Karpatengebergte. Dat is nu de grensstreek tussen Oekraïne, Belarus en Polen. Daarop volgde een sterke Slavische expansie, van de Elbe tot aan de grenzen van het Byzantijnse Rijk. Deze cultuur leefde van jacht, veeteelt en landbouw. Haar centrum was Kiev, tegenwoordig in het Nederlands ook geschreven als Kyiv.

Vanaf de negende eeuw groeide daaruit het Kievse Rijk, dat op zijn hoogtepunt tot de grootste staten van Europa behoorde. Er werd druk handelgedreven en steppenstammen traden in dienst van de vorsten; zij zijn de voorlopers van de latere Kozakken. In de twaalfde eeuw viel het rijk uiteen in vorstendommen, waarna het gebied in de dertiende eeuw ten prooi viel aan de Mongolen. Zowel Oekraïne als Rusland beschouwt het Kievse Rijk als een deel van de eigen voorgeschiedenis, en dat is tot vandaag een politiek beladen kwestie.

Groeiende welvaart

In de zestiende eeuw nam de welvaart in de regio toe. Het Groothertogdom Litouwen bracht steeds meer voormalige Roetheense vorstendommen onder zijn gezag, waaronder Kiev. In 1569 fuseerde Litouwen met Polen tot het Pools-Litouwse Gemenebest, waar een voor die tijd opmerkelijke religieuze tolerantie gold: protestanten, katholieken, joden en orthodoxen leefden er naast elkaar. De welvaart kwam vooral uit de export van graan.

In 1654 leidde een Kozakkenopstand tot oorlog met het tsaardom Rusland. Die eindigde in 1667 met het Verdrag van Androesovo, dat het gebied langs de rivier de Dnjepr verdeelde: het oosten kwam bij Rusland, het westen bleef Pools. In 1783 lijfde Rusland ook de Krim in. Die zeventiende-eeuwse deling is de oorsprong van het verschil tussen oost en west dat in Oekraïne nog steeds meespeelt.

Hoorde Oekraïne vroeger bij Rusland?

Gedeeltelijk, en pas laat. Het oosten van het huidige Oekraïne kwam in 1667 onder Russisch gezag, de Krim in 1783. Het westen hoorde toen bij Polen en later bij het Habsburgse rijk; die streek werd pas in en na de Tweede Wereldoorlog bij Sovjet-Oekraïne gevoegd. Van 1922 tot 1991 was Oekraïne een deelrepubliek van de Sovjet-Unie, met eigen grenzen en een eigen bestuur.

Het antwoord op de vraag is dus niet simpelweg ja of nee. Delen van het land stonden eeuwenlang onder Russisch bestuur, andere delen nooit langer dan enkele decennia. Precies daarom lopen de historische interpretaties tussen Kiev en Moskou zo ver uiteen.

Russische invloed en onafhankelijkheid

Ruim twee eeuwen lang heersten de Russen over grote delen van Oekraïne. Toen de bolsjewieken in 1917 de macht grepen, grepen sommige gebieden hun kans op onafhankelijkheid, waaronder Polen en Oekraïne. Ook andere mogendheden, zoals het Duitse Rijk, mengden zich in die machtsstrijd.

Het werd een wrede oorlog, die uitmondde in de Oekraïense Volksrepubliek. Het land bleef verdeeld: deels Russisch, deels Pools. Vanaf 1922 maakte Oekraïne deel uit van de Sovjet-Unie. Onder Stalin maakte het een industriële ontwikkeling door, maar de gedwongen collectivisatie van de landbouw leidde in 1932 en 1933 tot een catastrofale hongersnood. Deze Holodomor kostte naar schattingen van historici miljoenen mensen het leven; de precieze aantallen lopen per bron sterk uiteen. Meerdere landen, waaronder Nederland, hebben de Holodomor erkend als genocide.

Volledig onafhankelijk

Na de mislukte staatsgreep in Moskou riep het Oekraïense parlement op 24 augustus 1991 de onafhankelijkheid uit. Op 1 december van dat jaar bevestigde een referendum die keuze: ruim negentig procent van de kiezers stemde voor. Oekraïne maakte zich daarmee los van de Sovjet-Unie, die enkele weken later ophield te bestaan.

De marinehaven Sebastopol op de Krim bleef een gevoelig punt. Rusland huurde de basis van Oekraïne; in 2010 werd die huur verlengd tot 2042 in ruil voor korting op gas. Vier jaar later werd de afspraak achterhaald door de annexatie.

Annexatie van de Krim

In februari en maart 2014 annexeerde Rusland het schiereiland de Krim. De strategische ligging speelde daarbij een hoofdrol: in Sebastopol ligt de basis van de Zwarte Zeevloot. Als rechtvaardiging voerde Moskou aan dat de Oekraïense regering na de protesten op het Maidanplein niet erkend kon worden, en dat etnische Russen in Oekraïne bescherming nodig hadden. De Verenigde Naties verklaarden het referendum op de Krim ongeldig; vrijwel geen enkel land erkent de annexatie.

Op 27 februari 2014 bezetten gewapende mannen zonder kentekens het parlementsgebouw, twee vliegvelden en het gebouw van de Oekraïense staatstelevisie. Oekraïne klaagde Rusland aan bij het Internationaal Zeerechttribunaal en het Internationaal Gerechtshof. De economische gevolgen waren fors: de waardedaling van de roebel deed aanvankelijke loonstijgingen teniet en het toerisme liep sterk terug.

In dezelfde periode brak in de Donbas een gewapend conflict uit tussen Oekraïense troepen en door Rusland gesteunde separatisten. Tussen april 2014 en augustus 2016 vielen daar meer dan 9.000 doden en ruim 21.000 gewonden; 1,4 miljoen mensen sloegen op de vlucht, van wie 925.000 naar het buitenland.

De Russische invasie van 2022

In de jaren na de annexatie voorzag Rusland de separatisten in Oost-Oekraïne van wapens, waaronder luchtdoelraketten. In februari 2022 erkende Moskou de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loehansk als onafhankelijk. Op 24 februari 2022 volgde de grootschalige invasie.

De Europese Unie, de Verenigde Staten en andere landen stelden sancties in tegen Rusland en leverden wapens aan Oekraïne. Westerse landen zetten zelf geen troepen in, uit vrees voor een rechtstreekse confrontatie tussen kernmachten.

De situatie in 2026

De oorlog duurt in de zomer van 2026 voort. Het is een lopend conflict, en cijfers en frontlijnen veranderen doorlopend; wat hieronder staat is de stand op het moment van schrijven, augustus 2026.

• Burgerslachtoffers. De VN-mensenrechtenmissie in Oekraïne registreerde in juli 2026 ten minste 437 gedode en 2.610 gewonde burgers. Dat is het hoogste maandcijfer sinds mei 2022.
• Sancties. De Europese Unie nam op 23 juli 2026 haar eenentwintigste sanctiepakket tegen Rusland aan.
• EU-toetreding. Oekraïne is sinds juni 2022 kandidaat-lidstaat. Op 15 juni 2026 opende de EU in Luxemburg de onderhandelingen over het eerste hoofdstuk, dat gaat over rechtsstaat en corruptiebestrijding. Het hele traject omvat zes clusters en 33 hoofdstukken en kan tot tien jaar duren.
• Vluchtelingen. Miljoenen Oekraïners verblijven nog altijd buiten hun land. In Nederland hebben zij recht op opvang en voorzieningen.

Veelgestelde vragen over Oekraïne

Sinds wanneer bestaat Oekraïne als land?

Als onafhankelijke staat bestaat Oekraïne sinds 24 augustus 1991. Een referendum op 1 december van dat jaar bevestigde die keuze met ruim negentig procent van de stemmen. Het grondgebied kent wel een veel oudere geschiedenis, met het Kievse Rijk vanaf de negende eeuw als bekendste voorloper.

Wat betekent de naam Oekraïne?

De gangbare verklaring is dat de naam teruggaat op een Slavisch woord voor grensgebied of grensland. Er bestaat ook een lezing waarin het woord juist ‘land’ of ‘gebied’ betekent. Taalkundigen zijn het over de precieze herkomst niet eens.

Waarom schrijven we tegenwoordig Kyiv in plaats van Kiev?

Kiev is de transcriptie van de Russische naam, Kyiv die van de Oekraïense. Sinds 2022 kiezen steeds meer media en overheden voor Kyiv. In Nederlandse historische teksten blijft Kiev gangbaar voor de middeleeuwse periode, zoals bij het Kievse Rijk.

Wat was de Holodomor?

De Holodomor was de hongersnood van 1932 en 1933 in Sovjet-Oekraïne, veroorzaakt door gedwongen collectivisatie en verplichte graanleveringen. Miljoenen mensen kwamen om. Meerdere landen, waaronder Nederland, hebben de Holodomor erkend als genocide.

Kan Oekraïne lid worden van de Europese Unie?

Oekraïne is sinds juni 2022 kandidaat-lidstaat en onderhandelt sinds 15 juni 2026 over het eerste toetredingshoofdstuk. Voor lidmaatschap moeten alle 33 hoofdstukken worden afgerond en moeten alle huidige lidstaten instemmen. Deskundigen houden rekening met een traject van jaren tot een decennium.

Bronnen

• Rijksoverheid – Oorlog in Oekraïne
• VN-mensenrechtenmissie in Oekraïne – rapportages over burgerslachtoffers
• Europese Commissie – De weg van Oekraïne naar EU-toetreding

Eerste publicatie op: 25 maart 2022

• Deel Artikel:

Oekraïne

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie