Middelbare school kiezen, van open dag tot loting

Let vooral op twee dingen. Welke niveaus heeft de school, zoals vmbo, havo en vwo? En in welke klas begint je kind? De afstand komt daarna. Een Nederlander heeft gemiddeld 7,8 middelbare scholen binnen 5 kilometer van huis. Dat berekende het CBS, het statistiekbureau van de overheid, voor 2024. Aanmelden doe je in de week van 25 tot en met 31 maart. Meer over school en opgroeien staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Hoeveel scholen je te kiezen hebt

Hoeveel keuze je hebt, hangt af van waar je woont. Zuid-Holland telt gemiddeld 13 middelbare scholen binnen 5 kilometer van huis. In Zeeland zijn dat er 2,6. De tabel hieronder laat per provincie zien hoe ver de dichtstbijzijnde school is en hoeveel scholen er in de buurt liggen. Het zijn gemiddelden over alle inwoners, gemeten over de weg.

Stad en platteland verschillen sterk

Tussen gemeenten zijn de verschillen nog groter. Wie in Den Haag woont, heeft gemiddeld 26,8 scholen binnen 5 kilometer. In de Zeeuwse gemeente Noord-Beveland ligt de dichtstbijzijnde school gemiddeld op 14,1 kilometer. Wij telden de gemeenten in de cijfers van het CBS. In 76 van de 342 ligt er gemiddeld minder dan één middelbare school binnen 5 kilometer.

Voor die gezinnen is kiezen vooral een vraag van afstand. In de stad is eerder de loting het probleem.

Waar je op let bij het kiezen van een middelbare school

Kijk eerst naar wat je kind op een school kan bereiken, en dan pas naar hoe de school eruitziet. De ministeries geven op hun website Rijksoverheid drie tips: vergelijk scholen online, lees de schoolgids en ga naar een open dag. De schoolgids is het document waarin de school elk jaar haar werkwijze en kosten beschrijft.

Volgens ons wegen de niveaus en de eerste klas het zwaarst.

Hoeveel niveaus de school heeft

Op een school met meer niveaus kan je kind wisselen zonder van school te veranderen. Dat komt vaak van pas. Het schooladvies is het advies van de basisschool over het niveau dat bij je kind past. Het is een begin en geen eindpunt. Dat blijkt uit cijfers van DUO, de dienst van de overheid die de onderwijsgegevens bijhoudt. DUO volgde de leerlingen die in schooljaar 2022-2023 in groep 8 zaten. Drie jaar later zat 11,3 procent van hen lager dan het definitieve advies. Hoger zat 6,2 procent. Samen is dat volgens onze berekening ruim één op de zes leerlingen. Daarnaast was 5,4 procent blijven zitten. De hele verdeling staat in ons artikel over vmbo, havo en vwo.

Voor de overstap naar een ander niveau bestaan geen landelijke regels, schrijft Ouders & Onderwijs. Dat is het informatiepunt voor ouders. Elke school beslist zelf wanneer een leerling mag wisselen. Heeft de school het nieuwe niveau niet in huis, dan kan je kind er niet blijven.

Hoeveel scholen hebben meer niveaus? Wij telden het in het adressenbestand van DUO van 1 oktober 2026. Daarin staan 1.630 vestigingen. Een vestiging is een locatie van een school met een eigen adres. Scholen voor praktijkonderwijs tellen mee. Bij 520 vestigingen staan vmbo, havo en vwo alle drie geregistreerd. Dat is bijna een derde. Bij 126 daarvan is het vmbo alleen de mavo. Dat is de theoretische richting van het vmbo. De praktische richtingen staan daar niet bij.

In welke brugklas je kind begint

De brugklas is de eerste klas van de middelbare school. Een school moet je kind minstens op het niveau van het schooladvies plaatsen. Dat schrijft de Inspectie van het Onderwijs. De inspectie controleert namens de overheid of scholen goed onderwijs geven. Heeft de school meer klassen die bij het advies passen, dan kiest de school zelf de klas.

Neem een kind met een havo-advies. De ene school zet het in een klas met vmbo-t en havo. Vmbo-t is een ander woord voor de mavo. De andere school kiest een klas met havo en vwo. Zo’n klas met twee niveaus heet een brede brugklas of dakpanklas.

Dat verschil telt zwaarder dan het lijkt. Op sommige scholen moet een leerling uit een klas voor vmbo-t en havo gemiddeld een 8 halen. Pas dan mag hij of zij naar de havo. Zat dezelfde leerling in een havo-klas, dan was een 6 genoeg. Dat voorbeeld geeft de inspectie. Zakken naar een lager niveau gaat volgens haar makkelijker dan stijgen.

De inspectie schreef op 5 april 2023 dat scholen weinig bewust beleid hebben voor de plaatsing in de brugklas. Vraag er dus zelf naar.

Hoger of lager aanmelden dan het advies

Je mag je kind aanmelden op een ander niveau dan het advies. De school beslist dan zelf of ze je kind toelaat, schrijft Ouders & Onderwijs. Hoger plaatsen mag. Lager plaatsen mag alleen als jij daar als ouder om vraagt, schrijft de inspectie. Extra toetsen eisen om het niveau te bepalen mag de school niet. Dat mag alleen als er bijzondere kennis of vaardigheden nodig zijn, zoals op een school voor topsporters. Het advies kan in maart nog omhoog, als de toets in groep 8 hoger uitvalt. Hoe dat werkt, lees je in ons artikel over de doorstroomtoets en het schooladvies.

Wat de cijfers over een school zeggen

Cijfers laten zien op welke school het misgaat. Ze zeggen niet waar jouw kind het best op zijn plek is. Je vindt ze op twee plekken: op de website Scholen op de kaart en bij de inspectie.

Scholen op de kaart

Op Scholen op de kaart heeft elke middelbare school een eigen pagina. De VO-raad en de PO-Raad voeren de site uit. Dat zijn de verenigingen van de besturen van middelbare scholen en basisscholen. Per school zie je onder meer hoeveel leerlingen overgaan of blijven zitten. Ook het slagingspercentage en de examencijfers staan erop.

De school vult een deel van de pagina zelf in. De site zegt het zo: “De scholen vertellen op Scholen op de kaart hun verhaal bij cijfers die rechtstreeks van de overheid komen.” De toelichting is dus van de school, de cijfers zijn dat niet.

Vier cijfers van de inspectie

De inspectie beoordeelt de resultaten van een middelbare school op vier punten. In de tabel hieronder zie je wat ze meet en wat je daaruit kunt afleiden.

De inspectie rekent met het gemiddelde over drie jaar. Eén van de vier punten mag onder de norm liggen. Dan zijn de resultaten nog voldoende. Hoge examencijfers alleen zeggen weinig. De inspectie legt dat uit in een video over deze cijfers: “Het kan best zijn dat die havo heel streng geselecteerd heeft op leerlingen.” Een school die streng selecteert, kan dus mooie examencijfers halen.

Goed en excellent bestaan niet meer

Zoek niet naar een school met de waardering Goed of de titel Excellente School. Voor basisscholen en middelbare scholen zijn die afgeschaft, schrijft de inspectie. Een schoolbestuur kon een school tot mei 2023 voordragen voor de waardering Goed. De oordelen die overblijven zijn Voldoende, Onvoldoende en Zeer zwak.

Zeer zwak komt weinig voor. Op de lijst van september 2026 stonden 41 afdelingen. Een afdeling is één niveau binnen een school, bijvoorbeeld de havo. Wij telden dat ze bij 28 scholen horen. Ter vergelijking: het land telt ruim 1.600 vestigingen. Het oordeel van de inspectie helpt je dus vooral om een school te vermijden. Kiezen tussen twee gewone scholen kun je er niet mee.

Wat een school je mag laten betalen

Lesgeld betaal je niet, en de meeste boeken krijgt je kind van school. Zelf betaal je spullen als een atlas, woordenboeken, een rekenmachine en gymkleding, schrijft de Rijksoverheid.

Daarnaast mag een school een ouderbijdrage vragen voor extra’s, zoals een schoolreis. Die is vrijwillig. Betaal je niet, dan mag je kind toch aan alle extra activiteiten meedoen. Dat geldt ook voor een programma als tweetalig onderwijs, waarbij een deel van de lessen in een andere taal is. De Rijksoverheid noemt dat zelf als voorbeeld. Ook een laptop is niet verplicht. Wil of kun je er geen kopen, dan moet de school voor een volwaardig alternatief zorgen, zoals een leenlaptop. Hoe hoog de ouderbijdrage is, staat in de schoolgids. Vergelijk dat bedrag gerust tussen scholen.

Wat je op de open dag vraagt

Op de open dag stel je vijf vragen. Ze gaan over de brugklas, de overgang, lesuitval, het geld en de loting. De meeste middelbare scholen houden die dag in januari of februari, schrijft de Rijksoverheid. Je loopt op een zaterdagochtend door de gangen. In het scheikundelokaal mag je kind iets laten borrelen. Bij de uitgang krijgt het een pen en een folder mee. Over een gewone dinsdag in november zegt dat weinig. Neem daarom deze vragen mee.

• In welke brugklas komt een kind met dit schooladvies?
• Welk gemiddelde is nodig om na die klas op het hoogste niveau door te gaan?
• Wat doet de school als een les uitvalt?
• Hoe hoog is de ouderbijdrage, en heeft elke leerling een laptop nodig?
• Moest de school vorig jaar loten, en wie kreeg toen voorrang?

Stel ze aan een docent, en ook aan een leerling uit de tweede klas. Wat de school doet bij lesuitval, staat volgens de wet ook in de schoolgids.

Aanmelden van 25 tot en met 31 maart

Aanmelden voor de eerste klas doe je van 25 tot en met 31 maart. Die week staat in de wet en is elk jaar dezelfde. In 2027 begint ze op een donderdag en eindigt ze op een woensdag. Goede Vrijdag en tweede paasdag vallen er dan middenin. Volgens onze telling blijven er drie gewone werkdagen over: de donderdag, de dinsdag en de woensdag.

Vroeg zijn levert niets op. Iedereen die vóór 1 april is aangemeld, telt als aangemeld op 31 maart, schrijft de Rijksoverheid. In sommige regio’s mag aanmelden al eerder, maar alleen met een definitief schooladvies. Dat advies krijg je uiterlijk op 24 maart.

Je meldt je kind schriftelijk aan. Dat mag bij meer dan één school. Volgens de wet zet je er dan bij op welke andere scholen je je kind ook hebt aangemeld.

Wanneer je antwoord krijgt

De school beslist binnen zes weken na de aanmelding. Voor de aanmeldweek van 2027 is dat uiterlijk op 12 mei. Lukt dat niet, dan mag de school de termijn verlengen met hoogstens vier weken. Het besluit valt dan uiterlijk op 9 juni 2027.

Een toelating op proef bestaat niet. In de wet staat dat de toelating tot de eerste klas niet voorwaardelijk kan zijn.

Loting bij een volle school

Een middelbare school mag je kind weigeren als ze vol is, schrijft de Rijksoverheid. Zijn er meer aanmeldingen dan plekken, dan kan de school loten. Hoe dat gaat, regelt de wet niet. Wij zochten het woord loting in de wet voor de middelbare school en in het besluit dat erbij hoort. Het komt er niet in voor. Over de procedure voor de toelating zegt het besluit weinig. Het schoolbestuur stelt die op en stuurt die naar de inspectie. Elk jaar volgt een verslag over de toelating.

De regels verschillen daardoor per school en per stad. De ene school geeft broers en zussen voorrang, of kinderen uit de buurt. Een andere school kiest juist voor kinderen uit andere wijken, schrijft Ouders & Onderwijs. Vraag de regels op voordat je kiest.

Als je kind is uitgeloot of geweigerd

Wijst een school je kind af, dan kun je bezwaar maken. Dat doe je met een brief of e-mail, binnen zes weken na het bericht van de school. De school moet binnen vier weken reageren. Blijf je het oneens, dan kun je naar de rechter. Voor advies verwijst de Rijksoverheid naar het Juridisch Loket. Dat helpt mensen met juridische vragen.

Twee redenen zijn nooit goed genoeg voor een weigering. De eerste is dat je kind extra hulp nodig heeft. Kan de school die hulp niet zelf geven, dan moet ze een passende plek op een andere school aanbieden. Dat heet de zorgplicht. Bij een loting geldt die plicht pas voor wie is ingeloot, schrijft Ouders & Onderwijs. Hoe de zorgplicht uitpakt voor een kind dat meer aankan, lees je in ons artikel over hoogbegaafde kinderen op school.

De tweede reden is geld. Een school mag je kind niet weigeren omdat je de vrijwillige ouderbijdrage niet betaalt. Zo staat het ook in de wet.

Voor een bijzondere school geldt iets extra’s. Een openbare school staat open voor alle kinderen. Een bijzondere school is niet openbaar en heeft een eigen uitgangspunt, zoals een geloof of levensovertuiging. Zo’n school mag je vragen dat uitgangspunt te respecteren, of er zelf achter te staan. Doe je dat niet, dan mag ze je kind weigeren. Ligt er geen openbare school binnen redelijke afstand, dan moet ze je kind toch toelaten.

Kies ook een tweede school

Ons oordeel: bij het kiezen van een middelbare school doet de naam op de gevel er minder toe dan de klas waarin je kind begint. Zoek daarom twee scholen uit waar je kind op het goede niveau start en nog kan stijgen. Wordt het na een loting de tweede, dan heb je weinig verloren. Wie alleen één droomschool heeft bekeken, begint na de loting opnieuw.

Veelgestelde vragen over een middelbare school kiezen