Vmbo, havo en vwo: het verschil en hoe je doorstroomt

Het vmbo duurt vier jaar, de havo vijf jaar en het vwo zes jaar. Het vmbo is het grootst. Van de derdeklassers zat 50,4 procent op het vmbo. Dat berekenden wij met cijfers van 1 oktober 2025. Die cijfers zijn voorlopig. Ze komen van het CBS, het statistiekbureau van de overheid. Je kunt vmbo, havo en vwo zien als laag, midden en hoog. Toch ligt daarmee niets vast, want met elk diploma mag je verder leren. Meer over school en opgroeien staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

De vier schoolsoorten naast elkaar

Er zijn vier soorten middelbare school. Dat zijn praktijkonderwijs, vmbo, havo en vwo. In de tabel hieronder zie je per soort waar de afkorting voor staat, hoe lang de school duurt en waar je daarna heen gaat.

Mbo is middelbaar beroepsonderwijs. Daar leer je een beroep, op vier niveaus. Hbo is hoger beroepsonderwijs, de hogeschool.

De eerste jaren heten de onderbouw. Op het vmbo zijn dat er twee, op havo en vwo drie. Daarna begint de bovenbouw. Daarin kies je een richting en werk je naar het eindexamen toe.

De vier leerwegen van het vmbo

Het vmbo heeft vier leerwegen. Een leerweg is een route binnen het vmbo. De ene route heeft meer praktijk, de andere meer theorie. Je kiest een leerweg uiterlijk aan het eind van de tweede klas, schrijft de Rijksoverheid, de website van de overheid. In de tabel hieronder zie je per leerweg hoeveel beroepsgerichte les erbij hoort. De laatste kolom laat zien naar welk niveau van het mbo je daarna mag.

De helft van de week is ongeveer 12 uur. In de theoretische leerweg volg je meestal alleen algemene vakken, zoals Nederlands en wiskunde. De gemengde leerweg ligt op hetzelfde niveau. Je doet daar één algemeen vak minder. Daarvoor krijg je beroepsgerichte les terug.

Let op de laatste kolom. Met de basisberoepsgerichte leerweg mag je alleen naar niveau 2. Dat staat in de wet met de regels voor het mbo.

Heb je op het vmbo extra hulp nodig? Dan kan de school leerwegondersteunend onderwijs geven. Dat is bijvoorbeeld les in een kleinere klas of extra begeleiding.

Mavo en vmbo-tl zijn hetzelfde

Loop over een open dag en je ziet drie namen voor hetzelfde. Mavo staat op de gevel, vmbo-t in de folder en tl op het rooster. Wie mavo zegt, bedoelt dus de theoretische leerweg van het vmbo.

De verwarring zit in de wet voor de middelbare school. Die wet noemt geen vier maar vijf schoolsoorten. Het vmbo staat er niet bij. De wet noemt wel de mavo en het vbo. Mavo betekent middelbaar algemeen voortgezet onderwijs. Vbo betekent voorbereidend beroepsonderwijs. Het woord vmbo gebruikt de wet alleen voor de jaren vanaf de derde klas, met de vier leerwegen. De theoretische leerweg volg je volgens de wet op een school voor mavo. Het diploma heet dan weer een diploma vmbo, met de leerweg erbij.

Wij vinden dat onnodig ingewikkeld. Eén naam per niveau zou ouders en leerlingen veel zoekwerk schelen.

Gemengd en theoretisch zijn nog twee leerwegen

In de wet staan op 3 oktober 2026 nog steeds vier leerwegen. Het plan was om de gemengde en de theoretische leerweg samen te voegen. Het besluit daarover is uitgesteld, schreef de VO-raad op 16 april 2024. De VO-raad is de vereniging van scholen en schoolbesturen in het voortgezet onderwijs.

Er kwam wel een nieuw vak bij: het praktijkgerichte vak. Leerlingen werken daarin aan opdrachten voor opdrachtgevers van buiten de school. Het vak kreeg een vaste plek als examenvak in de gemengde en de theoretische leerweg. Dat schreef de staatssecretaris van Onderwijs op 25 juni 2026 aan de Tweede Kamer. Scholen bepalen zelf of ze het vak aanbieden.

Waarin havo en vwo verschillen

Het vwo duurt een jaar langer dan de havo en telt meer examenvakken. In de bovenbouw kiezen leerlingen op allebei een profiel. Een profiel is een vast pakket vakken in één richting. Er zijn vier profielen, zoals natuur en techniek of economie en maatschappij. Op de havo doe je eindexamen in zeven vakken, schrijft de Rijksoverheid. Op het vwo zijn dat er minstens acht.

Ook de havo krijgt meer praktijk. Sinds schooljaar 2026-2027 mogen alle havo-scholen twee praktijkgerichte vakken aanbieden. Dat zijn maatschappij en technologie. De Rijksoverheid meldde dat op 8 juli 2026. Ruim 300 havo-scholen deden al mee aan een proef.

Atheneum en gymnasium

Het vwo kent twee soorten: het atheneum en het gymnasium. Een gymnasium geeft volgens de wet in elk geval Latijn en Grieks. In de bovenbouw volg je daar Latijn of Grieks, schrijft de Rijksoverheid. Verder zijn het allebei vwo en duren ze allebei zes jaar.

Bijna evenveel uren per jaar

Reken je het om per jaar, dan vraagt de wet op elk niveau bijna evenveel uren. Het verschil zit in het aantal jaren. De wet zegt hoeveel uur onderwijs een school minstens geeft, over alle leerjaren samen. In de tabel hieronder staat dat aantal per schoolsoort, met het gemiddelde per jaar.

Volgens onze berekening komt het vwo gemiddeld maar 25 uur per jaar hoger uit dan het vmbo. Hoe de uren over de jaren verdeeld zijn, bepaalt de school zelf. Het zijn bovendien uren van 60 minuten en geen lesuren, schrijft de Rijksoverheid. Alleen in het praktijkonderwijs geldt een norm per jaar. Daar krijgt een leerling minstens 1.000 uur onderwijs per schooljaar.

Voor wie praktijkonderwijs is

Praktijkonderwijs is er voor leerlingen die waarschijnlijk geen vmbo-diploma kunnen halen. Ze leren vooral praktische dingen, zoals koken of een formulier invullen. Ook lopen ze stage.

Voor de toelating gelden landelijke regels, schrijft de Rijksoverheid. De leerling heeft een IQ tussen 55 en 80. Ook loopt hij of zij drie jaar of meer achter op twee gebieden, zoals begrijpend lezen en rekenen. De school voor praktijkonderwijs vraagt een verklaring aan dat de leerling mag komen. Dat doet ze bij het samenwerkingsverband. Daarin werken gewone scholen en scholen voor speciaal onderwijs samen.

Aan het eind krijgen de leerlingen een getuigschrift of een schooldiploma. Vaak halen ze ook een diploma van een bedrijfstak. Daarna gaat een groot deel werken. Een ander deel gaat door naar het mbo.

Hoeveel leerlingen elk niveau telt

De helft van de derdeklassers zit op het vmbo. Havo en vwo tellen samen ruim vier op de tien leerlingen. We keken naar de derde klas. In klas 1 en 2 splitst het CBS de leerlingen namelijk nog niet uit naar niveau. Op 1 oktober 2025 telde het CBS 196.620 leerlingen in de derde klas. In de tabel hieronder zie je hoe ze over de niveaus zijn verdeeld.

Stel je een klas van 30 derdeklassers voor die precies zo is verdeeld. Dan zitten er 15 leerlingen op het vmbo. Zeven leerlingen zitten op de havo en zes op het vwo. Eén leerling volgt praktijkonderwijs en één is nog niet ingedeeld. Het vmbo is dus de gewoonste route.

Wat hoger en lager wel en niet zegt

Is vmbo lager dan havo? In de volgorde van de diploma’s wel. Nederlandse diploma’s staan op een schaal van acht niveaus. Die schaal heet het Nederlands kwalificatieraamwerk, afgekort NLQF. In de tabel hieronder zie je welk niveau bij welk schooldiploma hoort. Ook zie je welk mbo-diploma even hoog staat.

Het overzicht komt van Nuffic. Dat is de Nederlandse organisatie voor internationalisering in het onderwijs. Nuffic zet er een waarschuwing bij. Het niveau zegt niet zo veel over hoe zwaar een opleiding is. Het zegt vooral wat iemand aan het eind kan en weet.

Een havodiploma staat even hoog als een diploma van mbo niveau 4. Met allebei mag je naar het hbo. Wie eerst het vmbo doet en daarna mbo niveau 4, komt dus op hetzelfde punt uit. De weg telt alleen meer stappen.

Voor taal en rekenen bestaat een eigen indeling. Welk taalniveau bij het eind van elke schoolsoort hoort, lees je in ons artikel over de taalniveaus 1F tot en met 4F.

De havo heeft het laagste slagingspercentage

Een hoger niveau betekent niet altijd dat een kleiner deel van de leerlingen slaagt. In 2025 slaagde op de havo 85 procent van de kandidaten. Op het vwo was dat 88 procent. Dat zijn voorlopige cijfers van het CBS over schooljaar 2024-2025. In de tabel hieronder staat per niveau hoeveel leerlingen examen deden en welk deel slaagde.

Het percentage zegt niet welk examen het zwaarst is. Elk niveau heeft zijn eigen examen en zijn eigen leerlingen. Het laat wel zien dat de havo geen makkelijke tussenweg is. Volgens onze berekening haalde daar in 2025 ongeveer één op de zeven kandidaten het diploma niet.

Doorstromen en stapelen na je diploma

Met een diploma mag je door naar een volgend niveau. Dat heet stapelen: je zet het ene diploma boven op het andere. Voor twee overstappen staat je recht in de wet.

Van vmbo naar havo

Met een diploma van de gemengde of de theoretische leerweg mag je naar de vierde klas van de havo. De school mag je niet weigeren omdat ze twijfelt aan je kennis of je werkhouding. Dat recht bestaat sinds 2020. Er is wel één voorwaarde: je deed examen in een extra vak. Dat is een vak boven op het verplichte pakket. Niet elk vak telt mee. Heb je geen extra vak, dan gelden de eigen toelatingseisen van de havo-school, schrijft de Rijksoverheid. Denk je aan de havo? Vraag dan op tijd welk extra vak je kunt volgen.

In de vierde klas van de havo zitten veel meer leerlingen dan een jaar eerder in de derde. Op 1 oktober 2024 telde het CBS 43.550 leerlingen in de derde klas van de havo. Een jaar later telde de vierde klas 58.020 leerlingen, volgens voorlopige cijfers. Dat zijn er 14.470 meer, volgens onze berekening een derde erbij. Waar die leerlingen vandaan komen, staat niet in de cijfers van het CBS. Ze kunnen van het vmbo of het vwo komen. Ook zittenblijvers tellen mee, net als leerlingen die in de derde klas nog niet waren ingedeeld.

Van havo naar vwo

Heb je een havodiploma? Dan mag je naar de vijfde klas van het vwo. Havo-leerlingen kunnen zonder voorwaarden doorstromen, schrijft de Rijksoverheid. Op een andere pagina raadt de overheid aan om bij de school naar de toelatingseisen te vragen. Dat blijft verstandig. Maar om je kennis of je werkhouding mag de school je niet weigeren. Een extra vak is voor deze stap ook niet nodig.

Voor twee vakken kun je op het vwo vrijstelling krijgen. Dat zijn maatschappijleer en culturele en kunstzinnige vorming, kortweg CKV. Die vakken hoef je dan niet opnieuw te volgen.

Eén vak op een hoger niveau

Ben je erg goed in één vak? Dan mag je dat op een hoger niveau volgen. Je mag er ook op dat niveau eindexamen in doen. Een leerling op het vmbo kan bijvoorbeeld Engels op havo-niveau volgen, schrijft de Rijksoverheid. Valt het cijfer tegen, dan mag je later alsnog het examen op je eigen niveau maken. Scholen maken er volgens de overheid weinig gebruik van. Vraag er daarom zelf naar.

Daarnaast mag een school in de onderbouw een eigen programma maken voor hoogbegaafde leerlingen, schrijft de Rijksoverheid. Wat de school voor hen moet doen, lees je in ons artikel over hoogbegaafde kinderen op school.

Verder na het mbo en het hbo

Met een diploma van mbo niveau 4 mag je naar het hbo. Haal je daar het eerste jaar, de propedeuse? Dan kun je naar de universiteit. Soms stelt een opleiding extra eisen.

Het kan ook de andere kant op. Wie de eerste drie jaar van havo of vwo heeft gehaald, mag naar het mbo, tot en met niveau 4. Welk diploma je minimaal nodig hebt voordat je van school mag, lees je in ons artikel over leerplicht en startkwalificatie.

Wat het schooladvies vastlegt en wat niet

Het schooladvies van de basisschool bepaalt op welk niveau je kind minstens begint. Het bepaalt niet waar je kind eindigt. Een middelbare school moet een kind met een havo-advies minimaal op havo-niveau plaatsen, schrijft de Rijksoverheid. Zelf een extra toets afnemen om het niveau te bepalen mag de school niet. Er zijn tien adviezen mogelijk, van praktijkonderwijs tot vwo. Vier daarvan noemen twee niveaus, zoals havo/vwo. Hoe het advies tot stand komt, lees je in ons artikel over de doorstroomtoets en het schooladvies.

De brede brugklas

Veel leerlingen beginnen in een brugklas met twee of meer niveaus bij elkaar. Zo’n klas heet een brede brugklas of dakpanklas. Een voorbeeld is een klas voor havo en vwo samen. Heeft een school meer klassen die bij het advies passen? Dan bepaalt de school zelf in welke klas je kind komt. Waarom die klas zwaar weegt, lees je in ons artikel over een middelbare school kiezen.

Waar leerlingen in de derde klas zitten

De meeste leerlingen zitten in de derde klas op het niveau van hun advies. Maar lang niet allemaal. Dat blijkt uit cijfers van DUO, de dienst van de overheid die de onderwijsgegevens bijhoudt. DUO volgde de leerlingen die in schooljaar 2022-2023 in groep 8 zaten. In de tabel hieronder zie je waar zij in de derde klas zaten, vergeleken met hun schooladvies.

Van elke 100 leerlingen zaten er dus 72 op het niveau van hun advies. Bij een advies met twee niveaus telde DUO beide niveaus mee. Ruim één op de zes leerlingen zat hoger of lager dan het advies, zo telden wij op. Wisselen van niveau is dus heel gewoon, in beide richtingen. Praat daarom niet over hoog en laag alsof de uitkomst al vaststaat. Vraag liever welke overstappen de school mogelijk maakt. Vraag ook wat je kind daarvoor moet doen.

Veelgestelde vragen over de schoolniveaus