Eerste Wereldoorlog: oorzaken, verloop en gevolgen

De Eerste Wereldoorlog duurde van 1914 tot 1918 en kostte miljoenen mensen het leven. Lees over de oorzaken, de loopgraven, Nederland en de gevolgen.

Team Kennisdomein

28 juli 2026 ·

8 minuten Leestijd

9.6K X Bekeken

Er werd op meerdere continenten gevochten, maar de zwaarste gevechten vonden plaats in Europa en aan het oostfront met Rusland. De oorlog veranderde het gezicht van de twintigste eeuw: keizerrijken verdwenen, landsgrenzen schoven op en de moderne oorlogsvoering deed haar intrede.

De Eerste Wereldoorlog in het kort

Aanloop naar de Eerste Wereldoorlog

Aan het begin van de twintigste eeuw liepen de spanningen in Europa hoog op. Duitsland werd als bedreiging gezien: het land was militair, economisch en politiek sterk geworden. Dat verstoorde het machtsevenwicht, want tot dan toe had Frankrijk de dominante positie.

Landen zochten daarom bondgenoten. Duitsland sloot zich aaneen met Oostenrijk-Hongarije en Italië: de Triple Alliantie. Daartegenover stonden Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland in de Triple Entente.

Daar kwam nog iets bij. Nationalisme was in die jaren sterk: mensen waren trots op hun land en keken vaak neer op andere volken. Hoe meer koloniën een land bezat, hoe meer aanzien het genoot. En dan was er nog de wapenwedloop, met een felle wedijver om de sterkste vloot.

Welk land begon de Eerste Wereldoorlog?

Op die vraag bestaat geen eenvoudig antwoord. De eerste oorlogsverklaring kwam van Oostenrijk-Hongarije: op 28 juli 1914 verklaarde het land de oorlog aan Servië. Daarmee begon de oorlog formeel.

De aanleiding lag een maand eerder. Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo doodgeschoten door Gavrilo Princip, aanhanger van een Servische nationalistische beweging.

Daarna ging het snel. Rusland mobiliseerde om Servië te steunen. Duitsland voelde zich van twee kanten bedreigd, want Rusland en Frankrijk waren bondgenoten. Het stelde Rusland een ultimatum, kreeg geen antwoord en verklaarde begin augustus de oorlog aan Rusland en Frankrijk. Historici wijzen daarom zelden één schuldige aan: het waren de bondgenootschappen en mobilisatieplannen die een regionaal conflict in enkele weken lieten uitgroeien tot een wereldoorlog.

De loopgraven en het eerste oorlogsjaar

De Duitse soldaten waren enthousiast en overmoedig. Ze dachten de oorlog nog voor kerst 1914 te winnen. Ze vielen eerst België binnen, waarna de Britten als bondgenoot van België ook Duitsland de oorlog verklaarden. Daarna trokken ze door richting Frankrijk, met het plan zich vervolgens volledig op Rusland te richten.

Het liep anders. Bij de Slag aan de Marne verloren de Duitsers, waarna beide partijen zich ingroeven in loopgraven. Die loopgraven liepen uiteindelijk van de Zwitserse grens tot aan de Noordzee. Zo ontstond alsnog een tweefrontenoorlog: uitputtend en bijna onmogelijk te winnen.

De verliezen waren enorm. De Slag aan de Somme in 1916 kostte ongeveer een miljoen slachtoffers: doden, gewonden en vermisten bij elkaar opgeteld.

De tweede helft van de oorlog

Naarmate de oorlog langer duurde, verdween het Duitse enthousiasme. Dat kwam door de verschrikkingen op het slagveld, maar ook door voedseltekorten en toenemende armoede thuis.

In 1917 voerde Duitsland een onbeperkte duikbootoorlog, waarbij ook schepen van neutrale landen werden aangevallen. Toen Duitsland bovendien probeerde Mexico aan zijn zijde te krijgen, sloten de Verenigde Staten zich bij de geallieerden aan. Rusland trok zich juist terug uit de oorlog en sloot vrede met Duitsland.

In Duitsland zelf groeide de onrust. Er braken revoluties uit en de keizer vluchtte naar Nederland. Op 11 november 1918 werd de wapenstilstand getekend.

Nederland in de Eerste Wereldoorlog

Nederland bleef de hele oorlog neutraal en kwam er relatief ongeschonden uit. Toch was de oorlog hier goed voelbaar.

Het leger werd wel gemobiliseerd: honderdduizenden mannen zaten jarenlang onder de wapenen om de grenzen te bewaken. In het najaar van 1914 vluchtten naar schatting een miljoen Belgen naar Nederland, op de vlucht voor de Duitse opmars. De meesten keerden binnen enkele maanden terug, maar een deel bleef tot het einde van de oorlog in vluchtelingenkampen.

Economisch pakte de oorlog eerst gunstig uit. In de eerste twee jaar werd goed verdiend aan de handel in steenkool en landbouwproducten. Daarna sloeg dat om: de aanvoer over zee stokte, er ontstonden tekorten en de regering voerde distributie in. Brood, aardappelen en brandstof gingen op de bon.

Middenin die oorlogsjaren werd Nederland ook nog getroffen door de stormvloed van januari 1916, toen op tientallen plaatsen de dijken doorbraken. Die ramp leidde uiteindelijk tot de Zuiderzeewet en de aanleg van de Afsluitdijk.

Hoeveel doden vielen er in de Eerste Wereldoorlog?

Exacte cijfers bestaan niet. Naar schatting kwamen ongeveer 8,5 miljoen militairen om door verwondingen of ziekte. Het aantal burgerdoden lag daar nog boven en wordt geschat op zo’n 13 miljoen.

Die burgerslachtoffers vielen niet alleen door direct oorlogsgeweld. Honger, ziekte en ontheemding eisten minstens zoveel levens. Daar kwam in 1918 de grieppandemie overheen die bekend werd als de Spaanse griep: die kostte wereldwijd nog eens tientallen miljoenen mensen het leven, mede doordat troepenbewegingen het virus snel verspreidden.

Het Verdrag van Versailles

Om het einde van de oorlog vast te leggen werd het Verdrag van Versailles gesloten. Dat verdrag had verstrekkende gevolgen, vooral voor Duitsland: het land moest gebied afstaan, zijn leger sterk inkrimpen en enorme herstelbetalingen doen.

De vredesbesprekingen begonnen op 18 januari 1919. Het verdrag werd getekend op 28 juni 1919, in de Spiegelzaal van het paleis van Versailles. Daaraan ontleent het zijn naam. Het was een verdrag tussen Duitsland enerzijds en 26 geallieerde regeringen anderzijds.

Een aantal belangrijke landen ondertekende of ratificeerde het verdrag niet, waaronder de Verenigde Staten, China en het Koninkrijk Hidjaz (het latere Saoedi-Arabië). Zij sloten later apart vrede met Duitsland: China op 20 mei 1921, de Verenigde Staten met het Vredesverdrag van Berlijn op 25 augustus 1921 en Hidjaz met een vriendschapsverdrag op 26 april 1929.

De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog

Een oorlog van deze omvang bleef niet zonder wereldwijde gevolgen. Door de technische vooruitgang waren de verwoestingen groter dan ooit: massaproductie van wapens, chemische wapens zoals gifgas, en de eerste tanks en gevechtsvliegtuigen.

Politiek veranderde de kaart van Europa ingrijpend. In Rusland werd de tsaar afgezet en vermoord. Zowel in Duitsland als in Oostenrijk-Hongarije maakte het keizerrijk plaats voor een republiek.

Ook in Nederland veranderde er veel. Zo kwam het algemeen kiesrecht er, waardoor ons land een volledige democratie werd.

De Verenigde Staten groeiden uit tot wereldmacht. Op Amerikaans initiatief kwam de Volkenbond tot stand, een voorloper van de Verenigde Naties.

Rust bracht dat allemaal niet. De harde vredesvoorwaarden en de economische ellende voedden wrok en wantrouwen, waardoor zowel het communisme als het fascisme aan populariteit wonnen. Ruim twintig jaar later brak de Tweede Wereldoorlog uit. Waar de Eerste Wereldoorlog vooral bekendstaat om de loopgraven, wordt de Tweede geassocieerd met bombardementen en schuilkelders.

Veelgestelde vragen over de Eerste Wereldoorlog

Wanneer was de Eerste Wereldoorlog?

De Eerste Wereldoorlog liep van 28 juli 1914 tot 11 november 1918, ruim vier jaar. Op 11 november werd de wapenstilstand getekend; het Verdrag van Versailles volgde pas op 28 juni 1919.

Wat was de aanleiding van de Eerste Wereldoorlog?

De directe aanleiding was de moord op de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand op 28 juni 1914 in Sarajevo. De dieperliggende oorzaken waren het verstoorde machtsevenwicht in Europa, het nationalisme, de koloniale wedijver en de wapenwedloop.

Wat gebeurde er met Nederland in de Eerste Wereldoorlog?

Nederland bleef neutraal en werd niet aangevallen. Het leger was wel jarenlang gemobiliseerd, er kwamen honderdduizenden Belgische vluchtelingen het land binnen en vanaf 1916 waren er ernstige tekorten aan voedsel en brandstof, waarvoor distributie werd ingevoerd.

Waarom groeven soldaten loopgraven?

Moderne wapens als machinegeweren en zware artillerie maakten een aanval over open terrein levensgevaarlijk. Soldaten groeven zich daarom in om dekking te zoeken. Het gevolg was een front dat jarenlang nauwelijks verschoof, terwijl de verliezen bleven oplopen.

Wat is het verschil tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog?

De Eerste Wereldoorlog was vooral een uitputtingsslag tussen legers aan een vastgelopen front, met militairen als grootste slachtoffergroep. De Tweede Wereldoorlog was mobieler, speelde zich veel breder over de wereld af en trof de burgerbevolking veel harder, onder meer door bombardementen en door de systematische vervolging en moord op miljoenen mensen.

Bronnen

• Encyclopædia Britannica, ‘World War I: Killed, wounded and missing’
• Imperial War Museums, ‘First World War’
• Nationaal Archief, ‘De Eerste Wereldoorlog in Nederland’

Eerste publicatie op: 4 november 2022

• Deel Artikel:

Nederland Oorlog

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie