Schuilkelders in Europa: waar schuil je bij oorlog?

Zijn er schuilkelders in Nederland? Officieel niet: sinds 1986 heeft ons land geen openbaar schuilkeldernetwerk meer.

Team Kennisdomein

15 augustus 2026 ·

14 minuten Leestijd

7.2K X Bekeken

Toch leeft de vraag sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 weer volop: waar schuil je bij oorlog? Zulke oorlog op Europese bodem was er sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer, afgezien van de Koude Oorlog en de Balkan. Hieronder lees je per land hoe het met de schuilkelders is gesteld, wat je thuis kunt doen en waar je een schuilplek vindt.

Je kelder is een schuilkelder

Vroeger werden veel huizen voorzien van een kelder. Een ruimte onder de grond waar het koel was en bedoeld voor het bewaren van voedsel. Daar waren goede redenen voor en in die redenen ligt meteen besloten waarom tegenwoordig vrijwel geen huizen meer worden gebouwd met een kelder.

Om te beginnen had men vroeger geen koelkast en vriezer. Een koele plaats voor opslag van voedsel was dus de kelder, waar het gewoonlijk zo’n 11 graden is. Daarnaast was er minder distributie, met andere woorden: er was minder te koop op korte afstand van je huis. Je kocht ‘groot’ in, die keer dat je in de stad was. En je kon in je kelder voedsel uit eigen tuin opslaan. Daarnaast waren de gezinnen groter en was dus het aanleggen van een grotere voorraad nodig.

Een kelder onder een huis kost veel geld en daarom wordt de bouw ervan liever vermeden. In Nederland is een kelder nog eens extra lastig te bouwen en droog te houden omdat Nederland zo waterrijk is. Een kelder ligt dus al snel in het grondwater.

Maar wat moet je dan, als je zelf geen kelder hebt om te schuilen tegen oorlog en andere bedreigende situaties?

Schuilkelders in Nederland

In Nederland zijn geen openbare schuilkelders. Althans officieel niet. In 1986 is de Wet Bescherming Bevolking afgeschaft en daarmee verdween ook het stelsel van openbare schuilplaatsen. De gedachte was dat het einde van de Koude Oorlog die bescherming overbodig maakte. In 1990 telde Nederland nog bijna tweehonderd werkende schuilkelders; wat daarvan over is, is niet centraal vastgelegd.

Er zijn nog schuilkelders uit de periode van de Koude Oorlog. Die oude kelders, meestal uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog en daarna, zijn vooral ontworpen als schuilplek tegen bommen en scherven en niet tegen een nucleaire aanval. Ze zijn geschikt om er kort in te verblijven. Bij een kernexplosie moet je veel langer schuilen, mogelijk weken. Dan zijn er heel andere voorzieningen nodig: dikke muren tegen straling, luchtfilters, water, sanitair en een eigen stroomvoorziening.

Schuilen in Nederland, niet voor iedereen

Er zijn in Nederland nog plekken waar kan worden geschuild, maar onvoldoende voor alle burgers. Veel gebouwen van de Rijksoverheid, ook in grote gemeenten en bijvoorbeeld bij de Spoorwegen en Rijkswaterstaat, hebben schuilplekken. Die zijn bedoeld voor de voortzetting van vitale werkzaamheden en bieden plaats aan bewindslieden en bestuurders. Dergelijke kelders liggen onder meer onder ministeries in Den Haag en op diverse plekken in Amsterdam.

Het beleid verandert sinds 2025

Lange tijd leek het kabinet niet van plan nieuwe openbare schuilplekken te maken. Dat standpunt is losgelaten. Op 23 mei 2025 maakte minister Van Weel van Justitie en Veiligheid bekend dat gemeenten schuilplekken moeten gaan aanwijzen waar mensen bij oorlog of een ramp terechtkunnen. Hij denkt daarbij vooral aan boven- en ondergrondse parkeergarages: stevige constructies die in de Koude Oorlog nog nauwelijks bestonden.

TNO stelt bouwtechnische eisen op waaraan een gebouw moet voldoen om als schuilplek te kunnen dienen, ook bij overstromingen. Een week eerder had het kabinet al aangekondigd in elke buurt een noodsteunpunt te willen. Nederland trekt hierin samen op met België, Luxemburg, Finland, Denemarken, Estland, Letland, Litouwen en Zweden.

Belangrijk om te weten: er ligt nog geen kant-en-klaar netwerk. Het gaat om het in kaart brengen van bestaande gebouwen, niet om de bouw van nieuwe bunkers.

Wat moet je doen bij een crisis

Gaat de sirene of krijg je een NL-Alert, dan geldt het advies van de Rijksoverheid:

• Ga naar binnen en sluit ramen en deuren.
• Zet ventilatiesystemen en de afzuigkap uit.
• Zet de radio of televisie aan, of kijk op de website van de veiligheidsregio.
• Luister wat er aan de hand is en wat je moet doen.
• Volg alle adviezen op.

Veel houvast biedt dat niet, en er zit een zwakke plek in: bij vijandelijkheden kunnen internet, televisie en radio uitvallen. Juist dan kom je moeilijk aan informatie. Een batterij- of opwindradio is daarom geen overbodige luxe.

In huis is een ruimte zonder ramen het veiligst: het toilet, de badkamer of de ruimte onder de trap. Blijf weg bij glas en van de kant van het huis waar het gevaar vandaan komt. Ga bij voorkeur naar de laagste verdieping, tenzij het om een overstroming gaat: dan juist naar boven.

Zorg voor 72 uur zelfredzaamheid

De Europese Commissie riep op 26 maart 2025 in de Preparedness Union Strategy alle huishoudens op om voorraad in huis te hebben voor minstens 72 uur. De eerste drie dagen van een crisis zijn volgens de Commissie het meest kritiek, omdat hulpdiensten dan overbelast kunnen zijn. Denk aan water, houdbaar voedsel, medicijnen, een zaklamp, kopieën van identiteitsdocumenten, contant geld en een radio op batterijen. In Nederland vind je dezelfde lijn terug in de campagne Denk Vooruit.

Hoe vind je een schuilplek bij jou in de buurt?

Er bestaat geen officieel kaartje met schuilkelders in Nederland, simpelweg omdat er geen openbaar netwerk is. Zoek je toch een plek, houd dan deze volgorde aan:

1. Volg NL-Alert. Bij een echte dreiging krijg je via NL-Alert te horen wat je moet doen en waar je heen kunt. Dat is de enige bron die op dat moment klopt.
2. Kijk naar je eigen woning. Een kelder, een binnenruimte zonder ramen of de laagste verdieping biedt in de meeste scenario’s de beste bescherming, ook omdat je er meteen bent.
3. Denk aan grote ondergrondse constructies in de buurt. Parkeergarages, metrostations en kelders onder grote gebouwen zijn de plekken die het kabinet nu laat onderzoeken.
4. Vraag het je gemeente. Gemeenten en veiligheidsregio’s brengen op dit moment in kaart welke gebouwen geschikt zijn. Zij weten wat er lokaal beschikbaar is.

Op internet circuleren kaarten met oude bunkers en kelders uit de Koude Oorlog. Die zijn interessant voor liefhebbers, maar zeg niets over de vraag of zo’n plek nu toegankelijk of veilig is. De meeste zijn dichtgemetseld, verhuurd of in gebruik als opslag.

Zelf een schuilkelder bouwen: waar moet die aan voldoen?

Particulieren mogen in Nederland een schuilkelder bouwen. Er bestaat geen wettelijke norm speciaal voor particuliere schuilkelders, zoals Finland en Zwitserland die wél hebben. Je valt onder de gewone regels: je hebt in de meeste gevallen een omgevingsvergunning nodig en het bouwwerk moet voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving. Informeer dus altijd eerst bij je gemeente.

Kijk je naar de landen die er wel eisen aan stellen, dan komen steeds dezelfde punten terug:

Er zijn Nederlandse en Duitse bedrijven die kant-en-klare schuilkelders leveren, van een eenvoudige betonnen bak tot een volledig uitgeruste bunker. Reken op tienduizenden euro’s, exclusief grondwerk. Voor de meeste huishoudens is een goede voorraad, een veilige binnenruimte en een werkende informatiebron een realistischer investering.

Schuilkelders in Zweden

In Zweden is de crisisopvang heel anders geregeld. Dat komt doordat Zweden zich al langer bedreigd voelt door Rusland; mede daarom werd het land in maart 2024 lid van de NAVO. Al in 2018 startte de Zweedse regering een landelijke voorlichtingscampagne waarin burgers te horen kregen wat ze in tijden van oorlog en crisis moeten doen. Een kennismaking met de schuilkelders hoorde daarbij: je kon een kijkje nemen in de dichtstbijzijnde schuilplaats.

Zweden telt ongeveer 65.000 schuilkelders met plaats voor zo’n 7 miljoen mensen, op een bevolking van ruim 10 miljoen. Ze zijn na de Tweede Wereldoorlog gebouwd, veel ervan in de jaren zestig, en liggen door het hele land verspreid. Ze zijn voorzien van onder andere bedden, aggregaten en watervoorzieningen. Twee voorbeelden:

1. Het clubhuis van Carneheim, een atoomkelder die tevens dienstdoet als basisstation van de rampenzender.
2. Stockholm: onder meer een kelder voor 8.000 mensen onder een kerk. De ingang ligt in een metrostation en tunnels leiden naar een parkeergarage die zo’n 25 meter onder de grond ligt en binnen 48 uur kan worden omgebouwd tot schuilkelder.

Schuilkelders in Finland

Finland heeft het meest complete schuilkeldernetwerk van de Europese Unie en geldt inmiddels als voorbeeld voor de rest van Europa. Het land telt ongeveer 50.500 schuilplaatsen met ruimte voor zo’n 4,8 miljoen mensen, bij een bevolking van ruim 5,5 miljoen. Ongeveer 85 procent daarvan is privé: verplicht aangelegde, betonnen schuilruimten in appartementencomplexen, kantoren en scholen.

De Finse aanpak heeft twee kenmerken die het verschil maken. Ten eerste is de bouw wettelijk verplicht bij nieuwbouw boven een bepaalde omvang, zodat het netwerk vanzelf meegroeit met de stad. Ten tweede hebben de schuilplaatsen in vredestijd een gewone functie: sportzaal, zwembad, metrostation of parkeergarage. Ze staan dus niet leeg te verkommeren, maar worden onderhouden omdat ze dagelijks gebruikt worden. Bij dreiging moeten ze binnen 72 uur gereed zijn.

Het netwerk is wel geconcentreerd in de steden. In dunbevolkte gebieden en wijken met vrijstaande woningen zijn doorgaans geen schuilplaatsen.

Schuilkelders in Duitsland

Duitsland staat er niet veel beter voor dan Nederland. Het land telt nog 579 openbare schuilplaatsen met samen ongeveer 478.000 plekken, geregistreerd bij het Bundesanstalt für Immobilienaufgaben. Geen enkele daarvan is volledig inzetbaar. Ter vergelijking: tot het einde van de Koude Oorlog beschikte West-Duitsland over zo’n 2.000 openbare schuilplaatsen met 1,6 miljoen plekken.

Het Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe (BBK) werkt aan een nationaal schuilruimteconcept. De koers is dezelfde als in Nederland: geen nieuwe bunkers bouwen, maar bestaande kelders van woningen, winkels, bedrijven en openbare gebouwen geschikt maken voor zelfbescherming. Voor 2026 zijn een subsidieprogramma en de eerste pilotprojecten aangekondigd.

Wel hebben veel Duitse huizen nog een echte kelder, zeker in het oosten van het land. Uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog stammen bovendien talloze bunkers. Die zijn deels gesloopt en deels opengesteld voor publiek.

De beroemdste is de Dokumentationsstätte Regierungsbunker, jarenlang de best bewaarde geheime bunker van Duitsland. Het complex ligt in het Ahrdal in het noorden van de Eifel en is nu een museum. De plannen dateren uit 1950, de bouw begon in 1962 en in 1971 was de bunker gereed. Hij was 17,3 kilometer lang, telde 926 slaapvertrekken en 897 kantoorruimten en had zelfs een eigen ziekenhuis. Als basis dienden twee onafgebouwde spoortunnels; de toegang lag 110 meter onder de grond. Sinds 2008 kun je een deel ervan bezichtigen.

Schuilkelders in België

Ook België heeft geen openbaar schuilkeldernetwerk en geen wetgeving die de bouw ervan verplicht. Er zijn nog wel resten uit het verleden: commandobunkers uit de Koude Oorlog, kelders onder overheidsgebouwen en de tunnels van de Brusselse metro. Het merendeel daarvan is dichtgemaakt, herbestemd of niet onderhouden, en is dus niet beschikbaar als schuilplaats.

Het Belgische beleid lijkt sterk op het Nederlandse en zet in op informatie en zelfredzaamheid. Het Nationaal Crisiscentrum adviseert burgers om binnen te blijven bij een alarm, ramen en deuren te sluiten en de ventilatie uit te zetten, en om een noodvoorraad en een noodplan klaar te hebben. België is een van de landen waarmee Nederland afspraken maakt over weerbaarheid.

Schuilkelders in andere Europese landen

In veel Europese landen is de situatie zoals in Nederland: oude schuilkelders uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog die deels zijn ontmanteld, oude huizen met een kelder en nieuwe huizen zonder, en schuilplekken voor bestuurders maar niet voor de hele bevolking. Een deel van die oude kelders is nog bereikbaar en biedt enige bescherming, vaak onder ministeries, gemeentehuizen en kerken. Voor langdurig verblijf zijn ze niet geschikt en tegen straling beschermen ze onvoldoende.

Sinds de inval van Rusland in Oekraïne klinken overal dezelfde geluiden: zorgen over een nucleaire aanval en de vraag wat je dan moet doen. Sommige mensen slaan voedsel in, kopen een aggregaat of bouwen een schuilkelder in de tuin.

Uitzondering: Zwitserland

De grootste uitzondering is Zwitserland. Dit land heeft een rijke geschiedenis als het gaat om schuilmogelijkheden, ondanks dat het al sinds 1515 een neutrale positie inneemt. Er is een enorm netwerk van ondergrondse gangen en schuilplaatsen, aangelegd vanaf de negentiende eeuw. Onder vrijwel elk huis bevindt zich een ruimte waar bewoners zich in veiligheid kunnen brengen; het land heeft plaats voor meer mensen dan er inwoners zijn. Sommige snelwegen zijn geschikt om vliegtuigen te laten landen en opstijgen, inclusief straaljagers, en in de wanden van de Alpen zijn hangaars uitgehouwen.

Al die bunkers en kelders zie je niet snel, ook niet die bovengronds liggen. Ze zijn in veel gevallen gecamoufleerd, bijvoorbeeld als chalet waarvan de ramen op de muur zijn geschilderd en soms zelfs zijn voorzien van luiken. Een paar oude bunkers zijn nu museum, bedrijfsruimte of zelfs hotel.

Schuilkelders per land vergeleken

Veelgestelde vragen over schuilkelders

Zijn er schuilkelders in Nederland?

Nee, officieel niet. Sinds Nederland in 1986 de Wet Bescherming Bevolking afschafte, is er geen openbaar schuilkeldernetwerk meer. Er zijn nog oude kelders uit de Koude Oorlog en schuilplekken onder overheidsgebouwen, maar die zijn niet bedoeld en niet voldoende voor alle burgers. Sinds 2025 laat het kabinet gemeenten onderzoeken welke bestaande gebouwen als schuilplek kunnen dienen.

Waar moet je schuilen als er oorlog uitbreekt?

De Rijksoverheid adviseert bij een sirene of NL-Alert: ga naar binnen, sluit ramen en deuren en zet de ventilatie uit. Een ruimte zonder ramen, zoals de badkamer, het toilet of de ruimte onder de trap, is het veiligst. Grote ondergrondse ruimten zoals parkeergarages en metrostations bieden meer bescherming dan een gewone woning.

Welke Europese landen hebben wél schuilkelders?

Vooral Zwitserland, Finland en Zweden hebben grote schuilkeldernetwerken. Zwitserland biedt plek aan meer mensen dan het land inwoners heeft, Finland telt ongeveer 50.500 schuilplaatsen voor 4,8 miljoen mensen en Zweden ongeveer 65.000 schuilkelders. In de meeste andere landen, waaronder Nederland, België en Duitsland, zijn de voorzieningen beperkt.

Hoe vind ik de dichtstbijzijnde schuilkelder?

Er is geen officieel overzicht van schuilkelders in Nederland, omdat er geen openbaar netwerk bestaat. Bij een echte dreiging hoor je via NL-Alert waar je heen moet. Kaarten met oude bunkers die online circuleren zeggen niets over de vraag of zo’n plek nu toegankelijk of veilig is. Je gemeente of veiligheidsregio weet wat er lokaal beschikbaar is.

Mag je zelf een schuilkelder bouwen?

Ja, dat mag in Nederland. Er is geen aparte wettelijke norm voor particuliere schuilkelders zoals in Finland en Zwitserland, maar je hebt meestal wel een omgevingsvergunning nodig en het bouwwerk moet voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving. Informeer altijd eerst bij je gemeente.

Wat moet er in een noodvoorraad zitten?

De Europese Commissie adviseert sinds maart 2025 een voorraad voor minstens 72 uur. Denk aan drie liter water per persoon per dag, houdbaar voedsel, medicijnen, een zaklamp met reservebatterijen, een radio op batterijen, contant geld, kopieën van belangrijke documenten en een EHBO-doos. De campagne Denk Vooruit van de Rijksoverheid geeft dezelfde lijst.

Bronnen

• NOS, ‘Kabinet wil schuilplekken, zoals parkeergarages, voor crisissituatie’, 23 mei 2025
• Europese Commissie, ‘Preparedness Union Strategy’, 26 maart 2025
• Ministerie van Binnenlandse Zaken Finland, ‘Civil defence shelters’
• Bundesamt für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe (BBK), nationaal schuilruimteconcept
• Rijksoverheid, campagne Denk Vooruit
• Nationaal Crisiscentrum België, informatie over noodplanning

Eerste publicatie op: 9 oktober 2022

• Deel Artikel:

Europa Nederland

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie