Tweede Wereldoorlog: oorzaken, verloop en slachtoffers

De Tweede Wereldoorlog duurde van 1 september 1939 tot 2 september 1945 en was het dodelijkste conflict ooit. Lees over de oorzaken, het verloop en de gevolgen.

Team Kennisdomein

9 augustus 2026 ·

13 minuten Leestijd

6.9K X Bekeken

De oorlog begon met de Duitse inval in Polen en eindigde zes jaar later met de overgave van Japan. Tientallen landen raakten betrokken, direct of indirect. Wereldwijd kwamen naar schatting tientallen miljoenen mensen om; harde totalen bestaan niet, omdat veel landen geen betrouwbare administratie bijhielden. In dit artikel lees je hoe de oorlog ontstond, hoe hij verliep, wat er in Nederland gebeurde en welke gevolgen hij had.

De Tweede Wereldoorlog in het kort

Tijdlijn van de Tweede Wereldoorlog

De belangrijkste keerpunten op een rij, van de opkomst van Hitler tot de overgave van Japan.

De aanloop naar de Tweede Wereldoorlog

De oorlog viel niet uit de lucht. Een deel van de oorzaken lag in de Eerste Wereldoorlog, die in 1918 eindigde. De overwinnaars ontbonden hun strijdmachten grotendeels, waardoor er ruimte kwam voor nieuwe militaire grootmachten.

Dat waren de communistische Sovjet-Unie (vanaf 1918), het fascistische Italië (1922), de Japanse militaire dictatuur (1926) en nazi-Duitsland (1933). Er ontstond een wapenwedloop en de internationale spanningen liepen op. Duitsland, Italië en Japan vormden samen de asmogendheden.

In Azië was de strijd al eerder losgebarsten. Op 7 juli 1937 viel Japan China binnen. Die Tweede Chinees-Japanse Oorlog liep uiteindelijk over in de wereldwijde strijd.

Wanneer begon de Tweede Wereldoorlog?

De Tweede Wereldoorlog begon op 1 september 1939 met de Duitse inval in Polen. Twee dagen later verklaarden het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk de oorlog aan Duitsland. Daarmee was een wereldoorlog een feit.

Daaraan gingen jaren van onrust vooraf. Adolf Hitler liet in 1936 het gedemilitariseerde Rijnland bezetten. In het Verdrag van München (1938) moest Tsjecho-Slowakije het Duitstalige Sudetenland afstaan. Het VK en Frankrijk beloofden Polen bij te staan, in de hoop dat Duitsland van een invasie zou afzien. Die kwam er toch.

Overal in Europa werden tijdens de oorlog schuilkelders gebouwd. Veel daarvan bestaan nog steeds, soms als schuilplaats en soms als museum.

Welke landen waren betrokken bij de Tweede Wereldoorlog?

Heel veel landen raakten betrokken, direct of indirect. Tegenover de asmogendheden stonden de geallieerden. Deze landen kozen die kant zonder of vóórdat zij zelf werden aangevallen:

• Australië
• Brazilië
• Canada
• China
• Frankrijk en koloniën
• Mexico
• Nieuw-Zeeland
• Verenigd Koninkrijk en koloniën
• Zuid-Afrika

Twee gebieden vragen om een kanttekening. Groenland was in 1940 geen zelfstandig land maar Deens gebied; de Verenigde Staten namen het na de Duitse bezetting van Denemarken onder hun bescherming. IJsland werd in 1940 door Britse troepen bezet en in 1941 door Amerikaanse, maar verklaarde Duitsland nooit de oorlog en bleef formeel neutraal, ook na de onafhankelijkheid in 1944.

Andere landen werden eerst aangevallen door de asmogendheden en sloten zich daarna bij de geallieerden aan:

• Albanië
• België
• Denemarken
• Egypte (officieel neutraal)
• Ethiopië
• Filipijnen (als onderdeel van het Amerikaanse leger)
• Griekenland
• Joegoslavië
• Luxemburg
• Mongolië
• Nederland
• Noorwegen
• Polen
• Sovjet-Unie (vanaf 1941)
• Tsjecho-Slowakije
• Verenigde Staten

Daarnaast sloten bijna dertig landen zich bij de geallieerden aan zonder zelf mee te vechten. Ook waren er bondgenoten van de asmogendheden die uiteindelijk overliepen, onder meer Finland, Roemenië, Bulgarije en San Marino. Weer andere landen bleven neutraal. Een aantal daarvan steunde de geallieerden wel, maar sloot zich niet officieel aan.

Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog

Nederland hoorde bij de landen die zich na een aanval bij de geallieerden aansloten. Op 10 mei 1940 viel Duitsland ons land binnen, vooral in Noord-Brabant en met veel parachutisten. De Duitsers rukten snel op en bombardeerden vliegvelden en belangrijke bruggen: Ypenburg, Ockenburg, Valkenburg, Waalhaven in Rotterdam en de Moerdijkbruggen. Ook de Alexanderkazerne in Den Haag werd geraakt.

Al op 15 mei capituleerde Nederland. In de jaren daarna groeide het verzet onder de bevolking. Ook vanuit het buitenland werd meegevochten:

• 1940: oprichting van de Royal Dutch Naval Air Service in Groot-Brittannië
• 1941: oprichting van de Prinses Irenebrigade, een Nederlandse onderzeeboot brengt een Duitse U-boot tot zinken en Nederland verklaart Japan de oorlog
• 1942: de Slag in de Javazee, oprichting van het eerste Netherlands East Indies Squadron in Australië, van No. 2 Dutch Troop, 10 Interallied Commando en van Korps Insulinde
• 1943: oprichting van 322 Squadron
• 6 juni 1944: D-Day; op 8 augustus gaat de Prinses Irenebrigade in Normandië aan land
• 1944: Operatie Market Garden, oprichting van de Stoottroepen, start van de geallieerde grondoperaties in Zeeland en oprichting van de Marine Vrouwen Afdeling (MARVA)
• 1945: Operatie Manna, waarbij voedselpakketten boven Nederland werden gedropt
• 5 mei 1945: capitulatie van de Duitse troepen in Nederland

Nederland telde de meeste Joodse slachtoffers van alle West-Europese landen: ongeveer driekwart van de Nederlandse Joden werd vermoord. Waarom dat aandeel hier zoveel hoger lag dan elders, lees je op de website van de Anne Frank Stichting.

Het verzet in Nederland

Het Nederlandse verzet begon klein en groeide naarmate de bezetting harder werd. Op 25 en 26 februari 1941 legden duizenden Amsterdammers het werk neer uit protest tegen de eerste razzia’s tegen Joodse inwoners. Die Februaristaking was de enige massale staking tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. De Duitsers sloegen hem binnen twee dagen hard neer.

Het verzet nam allerlei vormen aan. Illegale kranten als Het Parool, Trouw en Vrij Nederland verspreidden nieuws buiten de Duitse censuur om. Verzetsgroepen vervalsten persoonsbewijzen en bonkaarten, hielpen onderduikers aan een adres en pleegden overvallen op distributiekantoren. Anderen brachten neergestorte geallieerde vliegers via ontsnappingsroutes het land uit of gaven inlichtingen door aan Londen.

Het werk was levensgevaarlijk. Wie werd opgepakt, belandde in een kamp of voor een vuurpeloton: in Nederland werden naar schatting twee- tot drieduizend mensen geëxecuteerd, vrijwel allemaal verzetsstrijders. Verzetsstrijdster Hannie Schaft werd op 17 april 1945 gefusilleerd, nog geen drie weken voor de bevrijding.

Hoeveel Nederlandse slachtoffers vielen er?

Hoeveel Nederlanders precies omkwamen, is niet bekend. Het NIOD houdt een conservatieve schatting aan van ongeveer 250.000 doden, met grote onzekerheidsmarges. Van sommige groepen zijn de aantallen vrij nauwkeurig bekend, van andere alleen bij benadering.

De Holocaust

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vervolgden en vermoordden de nazi’s en hun bondgenoten systematisch de Joodse bevolking van Europa. Naar schatting kwamen vijf tot zes miljoen Joden om, voor een groot deel in gaskamers in vernietigingskampen. Het woord holocaust betekent ‘brandoffer’ en komt van het Oudgriekse holokauston, letterlijk ‘geheel verbrand’.

De zwaarste verliezen vielen onder de Poolse Joden: ongeveer drie miljoen mensen. Ook onder de Sovjet-Joden was het aantal slachtoffers enorm, naar schatting 700.000 tot een miljoen.

De nazi’s vervolgden daarnaast andere groepen: Sinti en Roma, homoseksuelen, mensen met een handicap, Jehova’s getuigen, vakbondsleden, vrijmetselaars, communisten en iedereen die in hun ogen ‘economisch onwaardig’ was. Het totale aantal slachtoffers uit deze groepen samen wordt geschat op vijf tot elf miljoen.

Gaskamers

De nazi’s bouwden gaskamers om grote groepen mensen tegelijk te doden. Als dodelijk middel gebruikten zij koolstofmonoxide of het pesticide Zyklon B. De gaskamers stonden meestal op grotere kampcomplexen.

De eerste gaskamer stond in Brandenburg an der Havel. Daar vond in januari 1940 een proefvergassing plaats in het kader van Aktion T4, het programma waarmee de nazi’s mensen met een psychische aandoening of verstandelijke beperking lieten doden. Tussen februari en oktober 1940 werden in Brandenburg ruim 9.000 patiënten vermoord; daarna verhuisde de inrichting met personeel en al naar Bernburg. Vanaf 1941 kwamen dezelfde methoden en dezelfde mensen terecht in de vernietigingskampen. Auschwitz is de bekendste plek: daar kwamen minstens 1,1 miljoen mensen om, van wie ongeveer een miljoen Joden. De meesten werden direct na aankomst vergast.

Hoeveel slachtoffers vielen er wereldwijd?

De Tweede Wereldoorlog is het dodelijkste conflict uit de geschiedenis. Schattingen van het totale dodental lopen uiteen van ongeveer 70 tot 85 miljoen mensen, zo’n drie procent van de wereldbevolking van toen. Die marge is groot omdat veel landen geen betrouwbare administratie bijhielden en omdat historici verschillend omgaan met doden door honger en ziekte.

Wat wel vaststaat: er vielen meer burgerslachtoffers dan militaire. De Sovjet-Unie en China verloren verreweg de meeste mensen, samen naar schatting meer dan de helft van het totaal. Ook Polen en Duitsland kenden enorme verliezen. Ter vergelijking: in de Eerste Wereldoorlog kwamen naar schatting 15 tot 22 miljoen mensen om.

Het einde van de Tweede Wereldoorlog

Het einde begon met Elbe Day op 25 april 1945. Op die dag maakte het Rode Leger aansluiting met de Amerikaanse troepen, waardoor Duitsland in tweeën werd gesneden.

Op 30 april 1945 pleegde Hitler zelfmoord, samen met Eva Braun. Op 1 mei beval SS-generaal Karl Wolff de vijandelijkheden in Italië te staken. De slag om Berlijn eindigde op 2 mei.

Op 4 mei 1945 capituleerden de Duitse troepen in Noordwest-Duitsland, Denemarken en Nederland. Een dag later, op 5 mei, werd die capitulatie in Wageningen bekrachtigd: de bevrijding van Nederland. Op 7 mei volgde in Reims de algehele capitulatie, die op 8 mei van kracht werd. In Moskou werd hij een dag later bekrachtigd; daarom viert Rusland de overwinning op 9 mei. Voor de landen die later de Europese Unie zouden vormen was de oorlog daarmee voorbij.

Japan gaf zich pas later gewonnen. Op 15 augustus 1945 besloot het land te capituleren, na de nucleaire aanvallen op Hiroshima en Nagasaki. De formele overgave op 2 september 1945 betekende het einde van de Tweede Wereldoorlog.

De gevolgen na de oorlog

Pas na de bevrijding werd langzaam bekend wat er precies was gebeurd. Vooral de Holocaust leidde tot verbijstering. Over concentratiekampen en deportatietreinen was wel iets bekend, maar niet over de industriële moord in gaskamers.

Aan het einde van de oorlog bevonden zes tot twaalf miljoen mensen zich buiten hun eigen landsgrenzen. Daarnaast woonden negen miljoen Duitsers na grenswijzigingen ineens in een ander land, zoals Polen of de Sovjet-Unie. Zij werden meestal uitgewezen. Veel Duitsers die naar het westen vluchtten, stierven onderweg van uitputting, honger en kou. Burgers die in handen van de Sovjet-Unie vielen, liepen groot gevaar.

Overal verrezen opvangkampen. Mensen woonden daar soms tot ver in de jaren vijftig. Ook bondgenoten van Duitsland kregen het zwaar te verduren, en het neutrale Zweden werd gedwongen Baltische vluchtelingen uit te zetten. Ook na mei 1945 kwamen daardoor nog zeer veel mensen om.

In Nederland kostte de wederopbouw jaren en veel geld. Dat had ook gevolgen die je op het eerste gezicht niet verwacht: omdat het rijk zijn budget vooral aan herstel besteedde, bleef er weinig over voor onderhoud aan de dijken in Nederland. Die achterstand speelde mee bij de watersnoodramp van 1953.

Oorlog bleef daarna niet uit. Ook nu worden er conflicten uitgevochten, zoals de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. De oorzaken lopen uiteen: ideologie, godsdienst, grondgebied of grondstoffen. Meestal gaat het om een combinatie.

Veelgestelde vragen over de Tweede Wereldoorlog

Hoelang duurde de Tweede Wereldoorlog?

De Tweede Wereldoorlog duurde zes jaar en een dag: van 1 september 1939 tot 2 september 1945. In Europa was de strijd al eerder voorbij, op 8 mei 1945. De oorlog in Azië begon feitelijk eerder, met de Japanse inval in China op 7 juli 1937.

Waarom begon de Tweede Wereldoorlog?

De directe aanleiding was de Duitse inval in Polen op 1 september 1939. De dieperliggende oorzaken lagen in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, de opkomst van dictaturen in Duitsland, Italië, Japan en de Sovjet-Unie, en de wapenwedloop die daarop volgde.

Hoeveel mensen kwamen er wereldwijd om?

Schattingen lopen uiteen van ongeveer 70 tot 85 miljoen doden, militairen en burgers samen. Dat was destijds zo’n drie procent van de wereldbevolking. Er vielen meer burgerslachtoffers dan militaire; de Sovjet-Unie en China verloren de meeste mensen.

Hoeveel Joden werden er in Nederland vermoord?

Het NIOD houdt het op 102.000 tot 104.000 slachtoffers van de Jodenvervolging. Dat is ongeveer driekwart van de Joodse bevolking van Nederland. Nergens in West-Europa lag dat aandeel zo hoog.

Wat was de Hongerwinter?

De Hongerwinter was de voedselcrisis in bezet West-Nederland in de winter van 1944 op 1945. Na een spoorwegstaking legden de Duitsers een vervoersverbod op, waarna een strenge vorstperiode ook de scheepvaart stillegde. Stadsbewoners trokken op hongertochten het platteland op. Naar schatting kwamen 15.000 tot 25.000 mensen om.

Wanneer werd Nederland bevrijd?

Op 5 mei 1945 bekrachtigden de Duitse troepen in Wageningen hun capitulatie. Delen van Zuid-Nederland en Zeeland waren al in het najaar van 1944 bevrijd, tijdens en na Operatie Market Garden. Daarom wordt 5 mei landelijk als Bevrijdingsdag gevierd.

Welke landen waren de asmogendheden?

De kern van de asmogendheden bestond uit Duitsland, Italië en Japan. Daarnaast vochten onder meer Hongarije, Roemenië, Bulgarije en Finland tijdelijk aan hun zijde. Verschillende van die landen liepen later over naar de geallieerden.

Bronnen

• NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, ‘Verliezen Nederlandse bevolking in cijfers’
• Nationaal Comité 4 en 5 mei, De doden tellen. Slachtofferaantallen van de Tweede Wereldoorlog en sindsdien (herziene editie, Amsterdam 2016)
• Ministerie van Defensie, tijdlijn militaire geschiedenis 1940-1945
• Anne Frank Stichting, ‘Nederland: het hoogste aantal Joodse slachtoffers in West-Europa’
• Gedenkstätte für die Opfer der Euthanasie-Morde, Brandenburg an der Havel
• Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum, ‘Aantal slachtoffers van KL Auschwitz’

Eerste publicatie op: 22 oktober 2022

• Deel Artikel:

Nederland Oorlog

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie