De geschiedenis van het boek: van kleitablet tot e-book

Niemand heeft het boek uitgevonden; het groeide in stappen. De oudste kleitabletten met schrift komen uit de stad Uruk in het huidige Irak en dateren van rond 3350 v.Chr. Dat stelt het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, het kenniscentrum van de Universiteit Leiden voor de oude culturen van het Midden-Oosten. Daarna volgden de papyrusrol, de codex van perkament, het gedrukte boek van Gutenberg en het e-book. Elke stap loste een praktisch probleem op: bewaren, bladeren, vermenigvuldigen of meenemen.

Van kleitablet tot e-book

In de tabel hieronder zie je de dragers van tekst op een rij: wanneer ze opkwamen, waar ze van gemaakt waren en wat ze nieuw brachten.

Waar komt het woord boek vandaan?

Het Nederlandse woord boek gaat terug op een Germaans woord dat verwant is aan beuk. Dat is geen toeval: er werd geschreven op beukenhouten plankjes en op repen beukenbast.

In het Grieks liep het anders. Daar sprak je van biblia, het meervoud van biblion: boekje. Dat woord komt weer van byblos, het Griekse woord voor papyrus, genoemd naar de Fenicische havenstad Byblos waar papyrus werd verhandeld. Ons woord bibliotheek stamt daarvan af.

Kleitabletten, papyrus en perkament

In de vroegste periode werd het geschreven woord bewaard door tekens in steen te beitelen, in klei te drukken of op leer en bot te schrijven. De Sumeriërs in Mesopotamië, het gebied tussen de rivieren Eufraat en Tigris, drukten rond 3350 v.Chr. met een rieten stift tekens in natte klei. Dat spijkerschrift is het oudste schrift dat we kennen. De meeste tabletten zijn geen literatuur maar administratie: een bonnetje voor een lading graan, een lijst met werklieden.

Ongeveer in dezelfde tijd als de Sumeriërs schreven de Egyptenaren op papyrus: stroken van de papyrusplant die aan elkaar werden geplakt en opgerold. Papyrus had een nadeel. Het was broos en kon eigenlijk maar aan één kant beschreven worden. Vanaf de tweede eeuw v.Chr. kwam daarom perkament in zwang, gemaakt van bewerkte dierenhuid. Dat was duurder, maar veel sterker en aan beide zijden bruikbaar.

Wat was het eerste boek?

Op die vraag bestaat geen sluitend antwoord, omdat het woord boek door de eeuwen heen iets anders betekende. Een kleitablet, een boekrol en een gebonden band zijn alle drie boeken. Wie een jaartal wil, moet dus eerst kiezen wat hij een boek noemt.

Bedoel je de oudste tekst, dan kom je bij de kleitabletten van Uruk van rond 3350 v.Chr. Gaat het om het oudste verhaal, dan is dat het Gilgamesj-epos, een heldendicht van ruim 4.000 jaar oud. Bedoel je het oudste gedrukte boek met een datum erin, dan is dat de Diamantsoetra: een Chinese boeddhistische tekst, gedrukt met houten blokken en gedateerd 11 mei 868. De British Library, de nationale bibliotheek van het Verenigd Koninkrijk, bewaart hem en noemt hem het oudste complete gedrukte boek met een datum ter wereld.

Het oudste complete boek in Nederland ligt in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Het is een handschrift uit de zesde eeuw in het Koptisch, de taal van de christenen in Egypte, met een leren band en 32 bladzijden van papyrus. Waarschijnlijk komt het uit het oude Thebe, het huidige Luxor in Egypte. Het ziet er verrassend gewoon uit: een klein, dik boekje met een kaft, precies zoals een boek er nu nog uitziet.

Van boekrol naar codex

De grootste vormverandering in de geschiedenis van het boek is de overgang van de rol naar de codex: losse bladen die aan één zijde zijn samengebonden, met een omslag eromheen. Dat is nog altijd de vorm van het boek dat je nu in handen houdt.

Die overgang ging geleidelijk. In de eerste eeuw van onze jaartelling stonden boeken nog op papyrusrollen. Tegen het einde van de oudheid, rond de vierde eeuw, waren de meeste boeken codices van perkament, schrijft de British Library. De voordelen waren praktisch. Je kon snel naar een bepaalde passage bladeren, beide kanten van het blad benutten en het boek makkelijker meenemen. Reizigers en de vroege christenen kozen daarom als eersten voor de codex.

Overschrijven met de hand

Voordat de boekdrukkunst werd uitgevonden, werden boeken met de hand overgeschreven. Dat gebeurde vooral door monniken in het scriptorium, de schrijfzaal van een klooster. Daaraan ontleent de uitdrukking monnikenwerk haar oorsprong: een taak die geduld, aandacht en een lange adem vergt.

Een handgeschreven boek was kostbaar. Het perkament kwam van dierenhuiden en het overschrijven van één dik boek kostte maanden. Boeken waren daardoor bezit van kloosters, vorsten en universiteiten, niet van gewone mensen. Wie wil weten hoe de taal in die handschriften klonk, leest ons artikel over waar de Nederlandse taal vandaan komt.

Wie vond de boekdrukkunst uit?

Drukken op zich is ouder dan Europa. De Diamantsoetra van 868 is gedrukt met uitgesneden houten blokken, waarbij elke bladzijde een eigen blok kreeg. Zo’n blokboek is een voorloper van de boekdrukkunst zoals wij die kennen.

De doorbraak in Europa staat op naam van Johannes Gutenberg, rond 1450 in Mainz. Zijn vernieuwing zat niet in het drukken zelf, maar in het gieten van uniforme, verwisselbare metalen letters die je steeds opnieuw kon zetten, plus de bijbehorende inkt en pers. Zijn bekendste werk, de Gutenbergbijbel, werd waarschijnlijk eind 1455 voltooid. Dat schrijft de Library of Congress, de nationale bibliotheek van de Verenigde Staten, die een van de drie gave exemplaren op perkament bezit.

Daarna kwam de boekproductie snel op gang. Boeken die in Europa vóór 1 januari 1501 met losse letters zijn gedrukt, heten incunabelen: Latijn voor in de wieg. De KB, de nationale bibliotheek van Nederland, bezit er ongeveer 2.200, waarvan ruim 900 uit de Nederlanden. Betere technieken maakten het drukken steeds sneller en goedkoper, waarna handgeschreven boeken vrijwel verdwenen. Zo konden ook de ideeën van de renaissance zich snel over Europa verspreiden. Wat niet werd gedrukt, bleef liggen. De notitieboeken van Leonardo da Vinci lagen verspreid bij particulieren en zijn pas na 1800 uitgegeven.

De Haarlemse legende van Laurens Janszoon Coster

Op de Grote Markt in Haarlem staat een standbeeld van Laurens Janszoon Coster met een letter A in zijn hand en op de sokkel de tekst: uitvinder van de boekdrukkunst. Generaties Nederlandse scholieren leerden dat Coster Gutenberg voor was. Die claim komt uit één bron: de geschiedschrijver Hadrianus Junius, die in de zestiende eeuw opschreef dat Coster vanaf 1440 boeken zou hebben gedrukt.

Het Noord-Hollands Archief bewaart de vroege Haarlemse drukken en is er duidelijk over. Op geen enkele bladzijde van die boeken staat dat Coster ze drukte. Buiten het verhaal van Junius is in de archieven ook niets te vinden over een Coster die boeken drukte. Een zeventiende-eeuwse drukker plakte er zelfs een verzonnen titelpagina in om het bewijs rond te maken. Wat wel vaststaat: de Nederlandstalige Spiegel der menselijker behoudenis van omstreeks 1471 geldt nog steeds als het oudste Nederlandstalige boek dat met losse metalen letters is gedrukt. Het standbeeld uit 1856 is dus geen geschiedenis, maar negentiende-eeuwse trots. Ook bij andere Nederlandse uitvindingen, zoals de telescoop en de microscoop, klopt de claim maar voor een deel.

Steeds meer mogelijkheden om te schrijven

Door allerlei uitvindingen kwam schrijven steeds meer in zwang. Eerst de schrijfmachine, daarna de stencilmachine, later de kopieermachine en de computer met printer. Bij elke uitvinding hoorde een nieuwe groep die zelf ging schrijven.

Dat ging lang niet altijd om boeken. De schrijfmachine werd vooral op kantoor gebruikt, al schreven auteurs er ook romans mee. De stencilmachine was populair op school en leverde de schoolkrant op. Met de computer en de printer kwam het schrijven en uitgeven van een boek binnen bereik van vrijwel iedereen.

Het e-book is ouder dan je denkt. In 1971 typte de Amerikaanse student Michael Hart de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring over op een computer en zette de tekst beschikbaar voor iedereen. Dat was het begin van Project Gutenberg, de vrijwilligersorganisatie die nu tienduizenden rechtenvrije boeken gratis aanbiedt. In Nederland las in 2026 44 procent van de mensen minstens één e-book per jaar, meldt Stichting Lezen.

Zelf een boek schrijven of laten schrijven

De computer zorgde ervoor dat vrijwel iedereen tekst kan schrijven, bewaren en printen. Dat heeft veel mensen aangezet om een boek te schrijven. Toch is het niet iedereen gegeven goede teksten te schrijven. Je kunt je verhaal daarom ook door iemand anders op papier laten zetten. Een boek laten schrijven kan een kostbare aangelegenheid zijn, maar er zijn ook voordeligere opties.

Lezen we minder dan vroeger?

Ja en nee. Van alle tijd die Nederlanders aan media besteden, ging in 1975 een derde naar lezen. In 2016 was dat nog 17 procent. Dat berekende het Sociaal en Cultureel Planbureau, het onderzoeksinstituut van de overheid dat bijhoudt hoe Nederlanders leven. Televisie, computer, tablet en telefoon namen die tijd over. Kijk maar in de trein: op tien reizigers zie je misschien één boek.

Maar het boek is niet weg. Stichting Lezen is het kenniscentrum voor leesbevordering dat door de overheid wordt betaald. Het meldde op 30 juni 2026 dat 83 procent van de Nederlanders weleens een boek leest of beluistert. En 30 procent leest vrijwel elke dag in een boek. Dat laatste cijfer steeg zelfs licht ten opzichte van het jaar ervoor. Wie zegt dat niemand meer leest, heeft het dus mis: we lezen minder minuten, niet met minder mensen. Het brede palet aan boekgenres, van thriller tot gedichtenbundel, bestaat nog steeds.

De bekendste boeken ooit

Sommige boeken zijn eeuwen geleden geschreven en nog altijd invloedrijk. Een greep uit de werken die op vrijwel elke lijst van wereldliteratuur terugkomen:

• Het Gilgamesj-epos, een van de oudste literaire werken, ruim 4.000 jaar oud. Een heldendicht van zo’n 3.000 dichtregels
• Medeia, een tragedie van Euripides uit 431 v.Chr. (Griekenland)
• Koning Oidipous, een tragedie van Sofokles van omstreeks 429 v.Chr. (Griekenland)
• Hamlet, een toneelstuk van William Shakespeare van omstreeks 1600 (Engeland)
• Anna Karenina, een roman van Leo Tolstoj uit 1877 (Rusland)

De bekendste Nederlandse boeken

In internationale lijstjes van wereldliteratuur komen Nederlandse schrijvers zelden voor. In eigen land bestaat wel een bekende ranglijst: de verkiezing van het beste Nederlandstalige boek aller tijden, die de omroep NPS en de krant NRC Handelsblad in 2007 organiseerden. Ruim 6.500 mensen stemden; De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch won. In de top tien stonden verder deze negen boeken, hier zonder rangorde:

• Kader Abdolah, Het huis van de moskee
• Multatuli, Max Havelaar
• J. Bernlef, Hersenschimmen
• W.F. Hermans, De donkere kamer van Damokles
• W.F. Hermans, Nooit meer slapen
• J.J. Voskuil, Het Bureau
• Nescio, De uitvreter, Titaantjes, Dichtertje
• Gerard Reve, De avonden
• Thomas Rosenboom, Publieke werken

Het zijn allemaal oorspronkelijk Nederlandse boeken, en alleen zulke boeken tellen mee als je op havo of vwo een boekverslag voor je leeslijst schrijft.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van het boek