Waar komt de Nederlandse taal vandaan? De oorsprong

Rond het jaar 600 begon het Nederlands zich los te maken van de andere Germaanse talen. Dat schrijft de Taalunie, de organisatie van Nederland, Vlaanderen en Suriname die de officiële spelling vaststelt. Sinds ongeveer het jaar 800 liggen de wezenlijke kenmerken van onze taal vast. Een geboortedatum heeft het Nederlands dus niet: het groeide in een paar eeuwen uit een groep West-Germaanse dialecten. Wie zegt dat het Nederlands rond 1100 begon, verwart het bekendste oude zinnetje met het begin van de taal. Het oudste Nederlandse woord is namelijk bijna duizend jaar ouder.

Precies achterhalen hoe een taal is ontstaan blijft lastig. Gesproken taal bestaat al tienduizenden jaren, maar geschreven taal is veel jonger, en alleen wat is opgeschreven kunnen we nu nog nalezen. Voor de eeuwen daarvoor zijn taalkundigen aangewezen op vergelijking: welke woorden en klanken hebben talen gemeen, en wat zegt dat over hun gezamenlijke voorouder?

De stamreeks van het Nederlands door de eeuwen heen

De Nederlandse taal is een Indo-Europese taal. De Indo-Europese talen ontstonden volgens de meeste taalkundigen zo’n 6.000 jaar geleden in de steppen ten noorden van de Zwarte Zee. Sprekers van die taal trokken in de eeuwen daarna Europa in. In het noorden, rond het huidige Denemarken en Noord-Duitsland, veranderde hun taal door een reeks klankverschuivingen in het Proto-Germaans. Dat gebeurde in de laatste eeuwen voor Christus.

Rond 200 voor Christus woonden er Germanen op het grondgebied dat nu Nederland is. Zij spraken Germaanse dialecten die onderling steeds meer gingen verschillen. Hieruit kwamen naast het Nederlands ook het Duits, het Engels en het Fries voort.

Drie hoofdperioden

Taalkundigen delen de geschiedenis van het Nederlands in drie hoofdperioden in: Oudnederlands, Middelnederlands en Nieuwnederlands. De tabel hieronder zet de hele stamreeks op een rij, van de oertaal tot de taal van nu.

Wanneer is het Nederlands ontstaan?

Rond het jaar 600 vond in het oosten van het Germaanse gebied een klankverandering plaats die het westen oversloeg. In het Duits werd een p aan het begin van een woord een pf, zoals in Pferd; bij ons bleef het paard. Vanaf dat moment ging het Oudnederlands zijn eigen weg, schrijft de Taalunie. Het Instituut voor de Nederlandse Taal in Leiden maakt de grote woordenboeken van het Nederlands. Dat instituut rekent al het taalmateriaal van 475 tot 1200 tot het Oudnederlands.

De oudste Nederlandse teksten

Het oudste Nederlandse woord dat we kennen is vada. De Romeinse schrijver Tacitus noteerde het in het jaar 107 als de naam die de plaatselijke bevolking gaf aan een doorwaadbare plek in het water. Wij zeggen nu wad. Het oudste zinnetje staat in de Salische wet uit de zesde eeuw: Maltho thi afrio lito, ik zeg: ik laat je vrij, horige. Beide feiten komen van de Taalunie.

Bekender is de zin ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu’: alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Een Vlaamse monnik krabbelde hem omstreeks 1100 in een Engels klooster op een stuk perkament, waarschijnlijk om zijn pen uit te proberen. Het blad ligt nu in de Bodleian Library in Oxford. Hoe dat schrijfmateriaal zich ontwikkelde van kleitablet tot e-book, staat in de geschiedenis van het boek.

Ouder zijn de Wachtendonkse Psalmen, een psalmvertaling in een oostelijk Nederlands dialect. Over de precieze datering zijn taalkundigen het niet eens: de schattingen lopen van de negende tot de tiende eeuw. Een van de oudste boeken met Nederlands erin is de Leidse Willeram. Monniken van de abdij van Egmond schreven het rond 1100 over uit een Duits voorbeeld en pasten de taal aan hun eigen streek aan. Het ligt in de Universiteitsbibliotheek Leiden.

Indo-Europese talen

De oorsprong van de Nederlandse taal ligt dus in het Indo-Europees. Dat is een taalfamilie van honderden talen, van het IJslands tot het Hindi, die bijna de helft van de wereldbevolking als moedertaal heeft. De eerste vergelijkende studies dateren uit de zestiende eeuw, toen Europese reizigers opmerkten dat het Sanskriet uit India verrassend veel op Latijn en Grieks leek. Naast Europa worden er ook in India en Iran Indo-Europese talen gesproken; die tak heet Indo-Iraans.

Waar en wanneer die oertaal ontstond, is nog niet uitgemaakt. De bekendste theorie plaatst haar zo’n 6.000 jaar geleden op de steppen ten noorden van de Zwarte Zee. Het Max Planck Instituut, een Duitse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek, kwam op 27 juli 2023 met een andere uitkomst. Onderzoekers vergeleken de woordenschat van 161 Indo-Europese talen en berekenden dat de oertaal ongeveer 8.100 jaar geleden ontstond, direct ten zuiden van de Kaukasus. Vandaar zou een deel van de sprekers later naar de steppe zijn getrokken. De discussie loopt nog.

Zeker is wel hoe de familie zich verspreidde. De Indo-Europese talen drongen steeds verder door in Europa en verdrongen daarbij de talen die er al waren. Zo zijn de Keltische talen, ooit wijdverbreid in West-Europa, bijna helemaal weggedrukt door Germaanse en Romaanse talen. Hetzelfde gebeurde later in gekoloniseerde gebieden, waar Spaans, Frans, Engels en Portugees de plaatselijke talen verdrongen.

Proto-Germaanse taal

Het Proto-Germaans wordt ook wel Oergermaans genoemd. Het is nooit opgeschreven; taalkundigen hebben het gereconstrueerd uit de talen die eruit voortkwamen. Wat het Germaans onderscheidt van de rest van de familie is een reeks klankverschuivingen, in de negentiende eeuw beschreven door Jacob Grimm, dezelfde Grimm van de sprookjes. Een voorbeeld: de p van het Latijnse pater werd een f, zoals in het Engelse father en ons vader. Ook de klemtoon verschoof en kwam vast op de eerste lettergreep te liggen.

Uit het Proto-Germaans kwamen onder meer het Oudnoords, het Oudsaksisch, het Oudengels en het Oudhoogduits voort. Het Oudnederlands ontstond volgens het Instituut voor de Nederlandse Taal rond het begin van de vijfde eeuw uit het West-Germaans. Het Oudengels, het Oudfries en het Oudsaksisch kwamen op dezelfde manier tot stand. Het Nederlands van nu is een dochtertaal van dat Oudnederlands, ook wel Oudnederfrankisch genoemd.

Germaanse talen

De Germaanse talen vormen een tak binnen het Indo-Europees en vallen uiteen in twee groepen: West-Germaans en Noord-Germaans. Het Engels is met afstand de grootste Germaanse taal, gevolgd door het Duits. Het Nederlands staat naar aantal sprekers op de derde plaats. In de tabel zie je de grootste levende Germaanse talen, de groep waartoe ze horen en waar ze vooral worden gesproken.

In het begin was er één Germaanse taal met verschillende dialecten. Die dialecten groeiden uit tot zelfstandige talen. Bij die ontwikkeling vallen drie kenmerken op. Om te beginnen de klankverschuiving van de Wet van Grimm. Daarnaast verdween ongeveer de helft van de acht naamvallen die het Indo-Europees kende; in de Baltische en Slavische talen bleven die juist bestaan. En als derde hebben de Germaanse talen sterke en zwakke vormen van het bijvoeglijk naamwoord: vergelijk ‘een nieuw huis’ met ‘het nieuwe huis’. Wanneer die -e bij een het-woord wegvalt, lees je bij de regels voor de of het.

Waar wordt Nederlands gesproken?

Wereldwijd zijn er ongeveer 24 miljoen Nederlandstaligen, meldt de Taalunie: zo’n 17 miljoen in Nederland, 6,5 miljoen in België en 400.000 in Suriname. Daarmee staat het Nederlands op de achtste plaats binnen de Europese Unie, gerekend naar het aantal moedertaalsprekers, en is het groter dan bijvoorbeeld het Zweeds. Exacte tellingen bestaan niet; de Taalunie zegt er zelf bij dat het om een schatting gaat.

In zes landen en gebieden is het Nederlands een officiële taal. Dat betekent dat de overheid, de rechtspraak en het onderwijs er in het Nederlands mogen werken. De tabel zet ze op een rij, met de talen waarmee het Nederlands die positie deelt.

In België heeft het Nederlands die positie pas sinds de Gelijkheidswet van 1898; de eerste toespraak in het Nederlands in het Belgische parlement was in 1888. Buiten het taalgebied leren volgens de Taalunie zo’n 400.000 mensen Nederlands, en aan 130 universiteiten in 40 landen wordt het als vak gegeven. Hoe nieuwkomers in Nederland de taal leren en waar ze op vastlopen, lees je in ons artikel over medelanders en het Nederlands.

Het Afrikaans als naaste verwant

Het Afrikaans is de naaste verwant van het Nederlands. Het ontstond uit het Nederlands van de Zuid-Hollandse en Zeeuwse kolonisten die zich na de stichting van Kaapstad in 1652 aan de Kaap vestigden. Hun taal vermengde zich met die van de oorspronkelijke bewoners en van de slaven. Ongeveer 6 miljoen Zuid-Afrikanen spreken het thuis; in Namibië is het de meest gesproken taal. Wie in Kaapstad een menukaart leest, verstaat de helft zonder moeite: hoender is kip, lekker is lekker en baie dankie is hartelijk dank.

Recente geschiedenis van het Nederlands

Een taal verandert voortdurend. Het Nederlands van een paar eeuwen geleden verschilt sterk van dat van honderd jaar geleden, en dat van nu verandert opnieuw. Het Standaardnederlands is de neutrale omgangstaal die je hoort in het nieuws en in de rechtszaal. Dialecten worden daar zoveel mogelijk vermeden, zodat mensen uit verschillende streken elkaar goed begrijpen. Thuis sprak in 2019 toch ongeveer een op de zes Nederlanders van 15 jaar en ouder vooral een streektaal of dialect.

Er komen voortdurend nieuwe woorden bij, simpelweg omdat onze omgeving verandert. Tegelijk verdwijnen er woorden: wie kent er nog een hartwater of een kapothoed? Ook uitspraak en betekenis schuiven op. De spelling is wel vastgelegd. De eerste officiële spelling verscheen in 1804, opgesteld door de Leidse hoogleraar Matthijs Siegenbeek. In 1863 maakten Matthias de Vries en Lammert Allard te Winkel de eerste spelling voor Nederland en Vlaanderen samen; de Nederlandse overheid nam die in 1883 over. Het Groene Boekje, de officiële woordenlijst, verscheen voor het eerst in 1954. Sinds 1980 legt de Taalunie de spelling vast, met herzieningen in 1995 en 2005. De fouten die we tegen die regels het vaakst maken, staan in ons artikel over veelgemaakte taalfouten in het Nederlands.

Het grootste woordenboek ter wereld

Dezelfde Matthias de Vries presenteerde in 1851 het plan voor het Woordenboek der Nederlandsche Taal, kortweg WNT. De eerste aflevering verscheen in 1864, het laatste deel pas in 1998. Vijf generaties redacteuren werkten er bijna anderhalve eeuw aan. Het WNT beschrijft het Nederlands van 1500 tot 1976 en geldt als het grootste woordenboek ter wereld. Het telt 40 banden met samen 49.255 bladzijden, meldt het Instituut voor de Nederlandse Taal. Sinds 2007 staat het hele woordenboek gratis online.

De opmars van het Standaardnederlands

Steeds meer mensen spreken en schrijven Standaardnederlands. Die opmars vond vooral plaats in de twintigste eeuw en daarna. Daarvoor zijn drie oorzaken aan te wijzen:

• Het onderwijs. Aan het begin van de negentiende eeuw konden veel mensen nog niet lezen en schrijven. In de loop van die eeuw kwamen er meer scholen en betere opleidingen, ook voor onderwijzers. De leerplicht werd stapsgewijs verlengd, waardoor het onderwijs een steeds grotere rol kreeg.
• Het verkeer. Door de trein en later de auto konden mensen zich sneller verplaatsen. Zij kwamen vaker in streken waar een ander dialect werd gesproken en verstonden elkaar soms nauwelijks. Daardoor groeide de behoefte aan één standaardtaal.
• De media en de telefoon. Kranten, radio en televisie bevorderden het lezen en luisteren; de telefoon juist het spreken. Samen maakten ze contact over streekgrenzen heen vanzelfsprekend, en verdween het dialect naar de achtergrond.

Toekomst van de Nederlandse taal

Dat de Nederlandse taal verandert staat vast, maar hoe die verandering eruitziet weet niemand. In de negentiende eeuw vonden taalkundigen dat veranderingen een taal slechter maakten. Honderd jaar later dachten ze juist dat aanpassingen de taal doeltreffender maakten. Tegenwoordig overheerst de opvatting dat veranderingen een taal niet beter of slechter maken, maar passend bij de tijd.

Taalverandering hangt samen met wat er in de samenleving gebeurt. Elk jaar komen er woorden bij die daarvoor niet bestonden. Een kind dat nu om een muis vraagt, krijgt iets heel anders dan honderd jaar geleden. De computer heeft onze taal ingrijpend beïnvloed, en de nieuwe woorden die daarbij horen zijn vaak Engels. Sinds de opkomst van kunstmatige intelligentie komt daar een nieuwe laag bij. Prompten, hallucineren en trainen kregen er een betekenis bij die twintig jaar geleden nog niet bestond. Ook jongeren brengen nieuwe taal mee: doekoe en skeer zijn woorden uit de straattaal die nu in het Algemeen Nederlands Woordenboek staan.

Meer over de Nederlandse taal

Dit artikel is een deel van onze reeks over de Nederlandse taal, in de categorie Maatschappelijk. De andere delen:

1. Waar komt de Nederlandse taal vandaan? (deze pagina)
2. De officiële taalniveaus in Nederland
3. Hoe taalvaardig is Nederland?
4. Veelgemaakte taalfouten in het Nederlands
5. D of t? Zo zit de werkwoordspelling in elkaar
6. Wat zijn koppelwoorden en waarom zou je ze gebruiken?
7. Handige ezelsbruggetjes in de Nederlandse taal
8. Het belang van goede teksten
9. De rol van tekst op social media
10. Waarom is SEO belangrijk?
11. Synoniemen: betekenis, voorbeelden en een handige lijst
12. Medelanders en het Nederlands

Veelgestelde vragen over de Nederlandse taal