Leonardo da Vinci, de Mona Lisa en wat hij echt uitvond

In de nacht van 14 op 15 april 1452 werd Leonardo da Vinci geboren in Vinci, een dorp bij Florence. Hij stierf op 2 mei 1519 in Amboise in Frankrijk, 67 jaar oud. Die data geeft het Louvre, het museum in Parijs waar de Mona Lisa hangt. Leonardo schilderde weinig en langzaam, maar tekende en onderzocht zijn leven lang. De helikopter en de tank waar hij bekend om is, heeft hij getekend en nooit gebouwd. Meer over kunst en geschiedenis lees je in het kennisgebied Wereld.

Wie was Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci was een Italiaanse schilder, tekenaar en onderzoeker uit de tijd van de renaissance. Voluit heette hij Lionardo di Ser Piero da Vinci, schrijft het Louvre. Dat betekent Leonardo, zoon van meester Piero, uit Vinci. Zijn ouders waren niet getrouwd en hij groeide op bij zijn grootvader. Dat vertelt de National Gallery, het nationale museum voor schilderkunst in Londen. Zijn vader werkte als notaris in Florence.

In Florence leerde hij het vak bij de beeldhouwer Andrea del Verrocchio. Volgens het Louvre was hij daar al vanaf 1464 leerling, dus rond zijn twaalfde. Rond zijn dertigste schreef hij een brief aan de familie Sforza, die over Milaan heerste. Daarin vroeg hij om werk, vooral als bouwer van oorlogsmachines. Dat hij ook kon schilderen en beeldhouwen, noemde hij er als extraatje bij. In ons overzicht van de bekendste kunstenaars staat hij naast Michelangelo en vijf andere schilders.

Zijn leven in zes verhuizingen

Leonardo woonde in vijf plaatsen en verhuisde zes keer. In de tabel hieronder zie je waar hij wanneer woonde, hoe oud hij toen was en wat er gebeurde.

Over de volgorde zijn de musea het eens, over de jaren niet helemaal. De National Gallery noemt op haar pagina over Leonardo deels andere jaren. Daar is hij uiterlijk in 1483 in Milaan en gaat hij in 1499 terug naar Florence. Uiterlijk in de zomer van 1508 is hij weer in Milaan en in 1517 verhuist hij naar Frankrijk. Zie je ergens een ander jaartal, dan hoeft dat dus geen fout te zijn.

Wat Leonardo wel en niet uitvond

Leonardo heeft de helikopter, de tank en de onderzeeër getekend, maar niet gebouwd. Bij een uitvinder denk je aan iemand die iets nieuws bedenkt en het ook werkend maakt. Dat tweede deed hij bij deze machines niet. De National Gallery schrijft over zijn helikopter dat die nooit is gebouwd. Voor zijn wapens geldt hetzelfde. Dat zegt het National Air and Space Museum, het Amerikaanse nationale museum voor luchtvaart en ruimtevaart in Washington. Leonardo tekende onder meer een reusachtige kruisboog, een tank en een onderzeeër. ‘Voor zover bekend is geen van deze uitvindingen ooit gebouwd’, schrijft Peter Jakab van dat museum.

Vliegen boeide hem bijzonder. Volgens het museum liet hij daarover meer dan 35.000 woorden en 500 schetsen na. De meeste ontwerpen waren toestellen met vleugels die op en neer klappen, zoals bij een vogel. Die konden nooit werken, want een mens heeft daarvoor te weinig spierkracht. In 1505 en 1506 vulde hij een dun boekje met wat hij bij vogels zag. Het heet de Codex over de vlucht van vogels. Een codex is een gebonden boek. Daarin begreep hij al dat lucht stroomt, net als water. Dat inzicht is een basis van de leer van het vliegen. Toch kwam het eerste vliegtuig er pas vier eeuwen later. Zelf deed Leonardo in de praktijk niets met wat hij opschreef, schrijft het museum.

Pas na 1800 werden zijn ideeën bekend

Tot in de negentiende eeuw was Leonardo bijna alleen bekend als schilder. Zijn notitieboeken lagen verspreid bij particulieren. Pas na 1800 kwamen ze boven water en werden ze bestudeerd en uitgegeven, schrijft het National Air and Space Museum. Daarmee valt een deel van het bekende verhaal om. Wie na hem een machine bouwde, kon zijn tekeningen bijna niet kennen.

Ons oordeel: uitvinder is het verkeerde woord voor Leonardo. Hij was een tekenaar die alles wilde begrijpen en die op papier verder kwam dan wie ook in zijn tijd. Dat is knap genoeg. Bij Vincent van Gogh denken veel mensen aan het oor, bij Leonardo aan de helikopter. In beide gevallen is het bekendste verhaal niet het hele verhaal.

Wat hij wel maakte

Zijn schilderijen en tekeningen heeft Leonardo wel echt gemaakt. Daar hoort een eigen manier van schilderen bij: het sfumato, Italiaans voor vervagen. De schilder legt heel dunne lagen olieverf over elkaar. Daardoor lopen licht en schaduw in elkaar over, zonder zichtbare lijn. Het Louvre rekent de Mona Lisa tot zijn drie meesterwerken in die techniek.

Daarnaast sneed hij lichamen van mensen en dieren open en tekende hij wat hij zag. Zo droeg hij bij aan de kennis van het lichaam, schrijft het Victoria and Albert Museum. Dat is het museum voor kunst en vormgeving in Londen.

De notitieboeken en het spiegelschrift

Leonardo schreef zijn aantekeningen in spiegelschrift. Hij schreef van rechts naar links, en zijn letters staan in spiegelbeeld. Vaak lees je dat hij zo zijn ideeën geheim wilde houden. Het Victoria and Albert Museum bewaart vijf van zijn notitieboeken en noemt ook een eenvoudiger uitleg. Leonardo was linkshandig, en van rechts naar links schrijven ging hem misschien gewoon makkelijker af. De vorm van zijn letters is bovendien heel gewoon, schrijft het museum. Hij gebruikte het handschrift dat zijn vader als notaris ook gebruikte. Een echt geheimschrift is het daarmee niet: wie eraan gewend is, kan het lezen.

Volgens het museum begon hij halverwege de jaren 1480 met zijn notitieboeken. Hij werkte toen als ingenieur voor de hertog van Milaan, uit de familie Sforza. Op één blad staan vaak heel verschillende ideeën door elkaar.

Waar zijn tekeningen en notitieboeken liggen

De belangrijkste groep tekeningen van Leonardo ligt in Windsor Castle, een kasteel van de Britse koning. De Royal Collection Trust beheert de kunstverzameling van het Britse koningshuis en telt er ongeveer 550. Leonardo liet zijn tekeningen en notitieboeken na aan zijn leerling Francesco Melzi. Daarna raakten ze verspreid. In de tabel hieronder zie je waar een deel ervan nu ligt.

Windsor heeft dus ongeveer 25 keer zoveel tekeningen van Leonardo als het Louvre. Toch kun je ze daar niet zomaar bekijken. Licht beschadigt tekeningen, en daarom hangen ze niet blijvend aan de muur, schrijft de Royal Collection Trust. Ze liggen in dozen en zijn alleen op tentoonstellingen te zien.

Hoe de tekeningen bij het Britse koningshuis kwamen, is niet helemaal duidelijk. Volgens de beheerder kwam een album met tekeningen in de jaren 1620 naar Engeland. Daarna raakte het uit beeld. Pas in 1680 werd het weer genoemd, toen als koninklijk bezit.

Waarom de Mona Lisa zo beroemd is

De Mona Lisa werd pas bij het grote publiek wereldberoemd nadat ze in 1911 was gestolen. Dat schrijft het Louvre zelf.

Wie voor het eerst de zaal binnenloopt, verwacht vaak een groot doek. De Mona Lisa is geen doek maar een paneel: een plank van populierenhout van 79,4 bij 53,4 centimeter. Je vindt haar midden in de grootste zaal van het museum, die het Louvre in 1966 voor het portret koos. Het hout is in de loop van de eeuwen krom getrokken en gescheurd. Bovenaan zit een scheur van 11 centimeter, die stopt bij het voorhoofd. Daarom zit het paneel sinds 2005 in een kast van glas waarin de temperatuur en de vochtigheid van de lucht gelijk blijven.

Wie Lisa was

De vrouw op het schilderij is Lisa Gherardini uit Florence. Ze leefde van 1479 tot 1542. In 1495 trouwde ze met de zijdehandelaar Francesco del Giocondo. Samen kregen ze zes kinderen. Mona komt van madonna, het Italiaanse woord voor mevrouw. In Italië heet het schilderij La Gioconda, naar de achternaam van haar man. Giocondo betekent gelukkig, wat past bij de glimlach.

Waarschijnlijk bestelde haar man het portret. Dat schreef Giorgio Vasari in 1550 in zijn boek over het leven van Italiaanse kunstenaars. In 2005 dook in een bibliotheek in de Duitse stad Heidelberg een nog ouder bewijs op. Agostino Vespucci, een ambtenaar van de stad Florence, schreef in oktober 1503 een aantekening in de kantlijn van een boek. Hij las net over een schilder uit de oudheid die een werk onaf liet. ‘Zo doet Leonardo da Vinci in al zijn schilderijen’, schreef hij erbij. Als voorbeeld noemde hij het hoofd van Lisa del Giocondo.

Zestien jaar bij zich gehouden en nooit afgeleverd

Lisa en haar man hebben het portret nooit gekregen. Het Louvre dateert het schilderij van 1503 tot 1519, het jaar waarin Leonardo stierf. Dat is een periode van 16 jaar. Leonardo hield het tot het eind van zijn leven bij zich om eraan door te werken. Helemaal af kwam het niet. Rechtsonder in het landschap is een stuk grond alleen in grove lijnen opgezet.

Het paneel ging mee naar Frankrijk. Daar kwam het bij koning Frans I terecht, zeer waarschijnlijk in 1518, een jaar voor de dood van de schilder. Het bewijs daarvoor is pas in 1999 gevonden. In het Franse nationaal archief ligt een stuk over een betaling aan Salaì. Hij was een leerling van Leonardo. De koning betaalde hem 2.604 livres, de Franse munt van toen, voor ‘enkele schilderijen’. Wat de Mona Lisa alleen kostte, weet daardoor niemand.

De diefstal van 1911

Op 21 augustus 1911 was de Mona Lisa weg. Meer dan twee jaar lang hoorde niemand iets, ondanks hoge beloningen. De dief was Vincenzo Peruggia, een glaszetter die in het Louvre had gewerkt. Hij viel door de mand toen hij het schilderij wilde verkopen aan een Italiaanse kunsthandelaar. Die waarschuwde de autoriteiten. In 1913 werd het portret teruggevonden.

In 1956 gooide iemand een steen naar het schilderij. Het glas brak en de verf bij de linkerelleboog raakte licht beschadigd. Daarna ging het twee keer op reis: in 1963 naar de Verenigde Staten en in 1974 naar Japan en de toenmalige Sovjet-Unie. Sindsdien blijft het in Parijs, omdat het te kwetsbaar is.

Vier verhalen die volgens het Louvre niet kloppen

Over de Mona Lisa gaan veel verhalen rond. Het Louvre spreekt er in zijn eigen beschrijving van het schilderij een aantal tegen. Hier zijn er vier.

• Wie de vrouw is, is geen raadsel. Dat het Lisa Gherardini is, staat al sinds de zestiende eeuw vast. Andere namen duiken pas sinds de twintigste eeuw op.
• De horizon ligt links niet hoger of lager dan rechts. De waterlijn rechts loopt links gewoon door, half verborgen achter de bergen.
• Het paneel is nooit kleiner gezaagd. De randen zijn kaal gebleven. Er zit nog het richeltje verf dat ontstond tegen de lijst waarin het paneel tijdens het schilderen zat.
• Lisa draagt geen rouwkleding. De kleuren zijn donker geworden door oude lagen vernis, de doorzichtige beschermlaag over de verf. Ze droeg dure Florentijnse mode.

Het idee dat er een geheim in het schilderij verborgen zit, noemt het museum een dwaze mythe.

Waar de schilderijen van Leonardo hangen

Nergens hangen zo veel schilderijen van Leonardo als in Parijs. Het Louvre heeft er vijf en noemt dat de grootste verzameling ter wereld. In de tabel hieronder staan per stad 13 schilderijen die drie musea zelf als zijn werk noemen.

Waarom een vast totaal ontbreekt

Een vast totaal bestaat niet. Leonardo maakte zo weinig af dat er volgens de National Gallery een hele handel ontstond in zogenaamd echte Leonardo’s, vol kopieën en namaak. Ook de tabel hierboven is niet compleet. Het Louvre noemt nog twee vroege werken die elders hangen: het portret van Ginevra de’ Benci en de Madonna met de anjer.

Bovendien werkten in een werkplaats vaak meerdere schilders aan één paneel. Dat zie je aan De doop van Christus in de Uffizi, het grote kunstmuseum van Florence. Volgens dat museum schilderden zijn leermeester Verrocchio, Leonardo en waarschijnlijk nog een derde schilder eraan. De engel links is van Leonardo. Volgens nieuwer onderzoek schilderde hij ook het landschap en de figuur van Christus.

Het Laatste Avondmaal is ruim 95 keer zo groot als de Mona Lisa

Het Laatste Avondmaal is 4,6 bij 8,8 meter, schrijft Teylers Museum, het museum voor kunst en wetenschap in Haarlem. Dat is ruim 40 vierkante meter. De Mona Lisa is nog geen halve vierkante meter. De muurschildering is dus ruim 95 keer zo groot. Leonardo schilderde haar vanaf ongeveer 1495 op de muur van de eetzaal van een klooster in Milaan. Uitlenen kan daardoor niet: wie haar wil zien, moet naar Milaan.

Leonardo da Vinci in Nederland

Een schilderij van Leonardo hangt er in Nederland niet. Wel ligt er in Rotterdam een tekening van hem. Ze heet Leda en de zwaan en ligt in het depot van Museum Boijmans Van Beuningen. Volgens het museum is het een van de twee tekeningen van Leonardo in een Nederlandse collectie. Het blad is gemaakt tussen ongeveer 1505 en 1507. Het is nog geen 13 bij 11 centimeter groot. Koning Willem II was een van de eerdere eigenaren, staat in de beschrijving van het museum. In 1929 kocht een verzamelaar het blad nog als werk uit de school van Leonardo, dus van een leerling of navolger. Die naam is later verbeterd in Leonardo zelf.

Af en toe komen er meer tekeningen naar Nederland. In 2019 was Leonardo 500 jaar dood. Kort daarvoor toonde Teylers Museum meer dan 30 tekeningen van hem, drie maanden lang. Het museum liet toen ook een kopie van Het Laatste Avondmaal op ware grootte zien.

Zo’n kans komt niet vaak voorbij, omdat tekeningen van 500 jaar oud maar kort in het licht mogen hangen. Houd daarom de tentoonstellingen van musea in Nederland in de gaten. Wil je niet wachten, dan is Parijs de beste keuze: vijf schilderijen in één museum. Reken bij de Mona Lisa wel op veel andere bezoekers.

Veelgestelde vragen over Leonardo da Vinci