Wat was de renaissance, en wanneer was hij in Nederland?

De renaissance ontstond rond 1300 in Italië en liep in grote lijnen tot ongeveer 1700. Dat schrijft Literatuurgeschiedenis. Die site over Nederlandse boeken en gedichten is van de Koninklijke Bibliotheek en de Taalunie. In de Taalunie werken Nederland, Vlaanderen en Suriname samen aan het Nederlands. Je leest vaak 1400 tot 1600, maar voor Nederland klopt dat maar half. In de Zuidelijke Nederlanden, ongeveer het huidige België, begonnen de schrijvers er pas rond 1550 aan. Dat is 250 jaar na Italië. Onze grote dichters van de renaissance schreven zelfs pas in de Gouden Eeuw. Meer over kunst en geschiedenis staat in het kennisgebied Wereld.

Wedergeboorte van de oudheid

Renaissance betekent wedergeboorte. Mensen kregen opnieuw zin in de kunst en de boeken van de oude Grieken en Romeinen. Die tijd heet de klassieke oudheid. Oude dichters als Homerus en Ovidius waren al vele eeuwen dood. Nu werden ze weer het grote voorbeeld. Ook de oude verhalen over helden en goden werden weer populair, zoals die over Herakles en Athena.

Kunstenaars en geleerden wilden de oude boeken zelf lezen, in het Grieks en het Latijn. Ze noemden dat ad fontes. Dat is Latijn voor naar de bronnen. In die boeken zochten ze hoe je goed schrijft, schildert of een beeld maakt.

Ook de mens kwam anders in beeld. In de middeleeuwen stond God in het midden, en had ieder mens een vaste plek. In de renaissance telde ook het leven op aarde. Mensen gingen meer letten op wie ze zelf waren en wat ze konden. Zo beschrijft het Algemeen letterkundig lexicon het. Dat naslagwerk over boeken en schrijvers staat in de DBNL, de online bibliotheek met oude en nieuwe Nederlandse teksten.

Dat nieuwe denken raakte ook de wetenschap. De sterrenkundige Copernicus liet zien dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is. Dat paste bij een tijd waarin mensen oude ideeën niet meer zomaar geloofden.

Van 1300 tot 1700 maar niet overal tegelijk

De renaissance begon rond 1300 in Italië en kwam per land en per vak later aan. Eén vast begin en einde is er daarom niet, en zelfs goede bronnen noemen andere jaren. De tabel hieronder zet het begin en einde volgens vier Nederlandse bronnen naast elkaar.

Tot ongeveer 1490 was de renaissance vooral iets van Italië, schrijft Literatuurgeschiedenis. Daarna gingen de ideeën naar de rest van West-Europa en Midden-Europa. Na de Opstand tegen de Spaanse koning kwamen ze ook in het noorden. Daar lag het land dat later de Republiek werd.

Niet elk land deed even hard mee. In de Duitse boeken en gedichten was de renaissance misschien bijna niet te zien, schrijft het lexicon. Daar kwam vanaf ongeveer 1520 ook de reformatie. Toen gingen de protestanten weg uit de katholieke kerk. Later sloeg de katholieke kerk terug. Dat alles tegelijk is volgens het lexicon mogelijk de reden.

Het verhaal van de donkere middeleeuwen

Het beeld van de donkere middeleeuwen komt van de renaissance zelf. De Italiaanse dichter Francesco Petrarca leefde van 1304 tot 1374. Hij was een van de eersten die zich afzette tegen de tijd voor hem. Hij zag de middeleeuwen als een donkere tijd, schrijft Literatuurgeschiedenis. Zo leek zijn eigen tijd lichter.

Historici zijn nu voorzichtiger. Een wedergeboorte klinkt alsof er eerst iets doodging. Maar het lexicon noemt dat verval vermeend: misschien was het er niet. Het noemt zelfs een renaissance midden in de middeleeuwen, rond het hof van Karel de Grote. Veel dingen die we typisch renaissance vinden, begonnen volgens onderzoekers al in de middeleeuwen.

Het woord renaissance als naam voor een tijd is pas sinds 1860 gewoon. Toen schreef de historicus Jacob Burckhardt er een beroemd boek over. De naam kwam dus pas 160 jaar na het einde van de renaissance. De Nederlandse historicus Johan Huizinga vond het woord in 1929 al erg vaag. Je kon er volgens hem bijna alles onder stoppen.

Italië en de grote namen

In Italië begon het met taal. De eerste was de dichter Dante, rond 1300, schrijft het lexicon. Hij vond dat je ook in je eigen taal mooie boeken kon schrijven, en niet alleen in het Latijn. Petrarca schreef daarna sonnetten in het Italiaans. Dat zijn gedichten van 14 regels. Ze gingen over Laura, een vrouw die hij niet kon krijgen. In heel Europa gingen dichters hem nadoen.

Daarna kwamen de schilders en beeldhouwers. Michelangelo en Leonardo da Vinci keken allebei naar de kunst van de oudheid. Ze staan met hun bekendste werken in ons overzicht van de bekendste kunstenaars. In hun tijd, kort na 1500, lag volgens Huizinga het hoogtepunt van de hele renaissance. Italië was het begin en het middelpunt.

Humanisten en de drukpers

De renaissance was ook een beweging van geleerden: de humanisten. Hun naam komt van het Latijnse studia humanitatis. Dat waren vijf schoolvakken over de mens. Het ging om taal, spreken, gedichten, goed leven en geschiedenis. Humanisten dachten dat taal het grote verschil is tussen mens en dier. Met deze vakken kon je volgens hen een beter mens worden.

De bekendste humanist uit onze streken is Desiderius Erasmus. Hij werd in Rotterdam geboren, in 1466 of 1469. Het precieze jaar weten we niet. Hij kende Latijn en Grieks heel goed en schreef brieven naar geleerden in heel Europa. “In het humanisme staat het mens-zijn centraal”, vat de Canon van Nederland zijn denken samen. De Canon is een lijst met de belangrijkste onderwerpen uit onze geschiedenis. Het Nederlands Openluchtmuseum houdt die lijst bij.

Het bekendste boek van Erasmus is Lof der Zotheid. Hij schreef het in 1509, en in 1511 werd het voor het eerst gedrukt. Hij lacht daarin mensen uit die hebberig of ijdel zijn. Ook de leiders van de kerk en de bestuurders van het land spaart hij niet.

Van handschrift naar drukletter

Dat Erasmus zo veel lezers kreeg, kwam door de drukpers. Die was rond 1450 uitgevonden. Een boek drukken kostte veel minder tijd en geld dan een boek met de hand overschrijven. Hoe dat het boek zelf veranderde, staat in de geschiedenis van het boek. Hoe snel het ging, zie je aan een boekje van Erasmus uit 1530. Het ging over hoe jongeren zich horen te gedragen. In één jaar werd het 12 keer opnieuw gedrukt.

De drukpers veranderde zelfs de letters. Rond 1500 brachten drukkers in de Zuidelijke Nederlanden, onder wie Dirk Martens, de ronde romeinse letter in gebruik. Daarnaast kwam de schuine letter. Samen moesten ze de hoekige gotische letter uit de middeleeuwen vervangen. De meeste boeken gebruiken die ronde letter nog steeds.

Humanisme en renaissance zijn niet hetzelfde

Renaissance is de brede naam. Het gaat om kunst, gebouwen, boeken en wetenschap. Humanisme is kleiner: het is de groep geleerden die de oude boeken lazen en de mens voorop zetten. Humanisten geloofden in God. Erasmus vertaalde het Nieuwe Testament opnieuw uit het Grieks. De Latijnse versie van de kerk vond hij niet goed genoeg. Toch bleef hij in de katholieke kerk, anders dan de kerkhervormer Maarten Luther. In het noorden groeide het humanisme goed dankzij de Moderne Devotie, schrijft het lexicon. Dat was een groep gelovigen uit de late middeleeuwen die vroom wilde leven.

De renaissance in de Nederlanden

In de Nederlanden kwam de renaissance niet in één keer, maar per vak. In de tabel hieronder zie je wanneer elk vak aan de beurt was, en wie erbij hoorde.

Vitruvius was een Romein die een boek schreef over bouwen. Uit dat boek leerden bouwmeesters hoe de Romeinen huizen en tempels maakten.

Hooft en Vondel als dichters van de renaissance

De boeken en gedichten kwamen het laatst. Volgens het lexicon noemen kenners vaak 1567 als begin. In dat jaar ontstond Het Bosken van Jan van der Noot. Dat was de eerste bundel gedichten die echt in de nieuwe stijl was geschreven. Daarna schreven Bredero, Hooft en Vondel hun toneelstukken en gedichten. Hooft schreef liefdesgedichten zoals Petrarca. In de tweede helft van de zeventiende eeuw kregen strenge Franse regels voor toneel en gedichten de overhand. Die stijl heet het classicisme. Als einde van de renaissance geldt 1669. Toen werd de kunstvereniging Nil volentibus arduum opgericht. De grote dichters van de Gouden Eeuw waren dus ook schrijvers van de renaissance.

Voor de Nederlandse literatuur is 1400 tot 1600 dus te vroeg. Toen onze dichters begonnen, was het hoogtepunt in Italië al lang voorbij. Daardoor vielen de literaire renaissance en de Gouden Eeuw voor een groot deel samen. Humanisten, drukkers en schilders waren hier al veel eerder.

Wie de renaissance in Nederland wil zien, kan in Rotterdam beginnen. Bij de Laurenskerk staat daar een beeld van Erasmus uit 1622. Het was het eerste standbeeld van brons in Nederland. Eerder stond er een houten beeld uit 1549, dertien jaar na zijn dood.

Jan van Eyck en de discussie over het noorden

Of de Vlaamse schilders van de vijftiende eeuw al bij de renaissance horen, is een oude discussie. Louis Courajod was een Franse kenner van kunst uit de negentiende eeuw. Hij rekende de kunst van Jan van Eyck tot de renaissance. Veel mensen namen dat van hem over. Huizinga vond dat een vergissing. Van Eyck schilderde alles precies zoals het eruitzag, tot aan de haren toe. Maar dat maakt nog geen renaissance, schreef Huizinga in 1929. Zo precies schilderen was volgens hem in de grond nog iets van de middeleeuwen. Dat gold ook voor de Italiaanse schilders van die eeuw. Ook het lexicon laat de renaissance in de Nederlandse schilderkunst pas rond 1520 beginnen.

De renaissance op school en in het eindexamen

De renaissance valt op school in tijdvak 5, de tijd van ontdekkers en hervormers, van 1500 tot 1600. Dat is een van de tien tijdvakken waarin je op de middelbare school geschiedenis leert. Zo staat het in de syllabus van het College voor Toetsen en Examens. Dat is de organisatie die de eindexamens maakt. Bij elk tijdvak horen kenmerkende aspecten. Dat zijn de onderwerpen die je moet kunnen uitleggen.

Twee daarvan gaan over de renaissance. Aspect 19 gaat over hoe mensen in de renaissance anders naar zichzelf en de wereld keken. Daar hoort ook de nieuwe zin in wetenschap bij. Aspect 20 gaat over de nieuwe belangstelling voor de oudheid: in gebouwen, in de kunst en bij de humanisten. In hetzelfde tijdvak staan ook de reformatie en de Opstand. En de eerste reizen van Europeanen over zee naar andere werelddelen.

Tijdvak 5 loopt van 1500 tot 1600, maar het examen kijkt verder terug. Bij het mens- en wereldbeeld van de renaissance denkt het College aan Italië vanaf het midden van de veertiende eeuw. Op de havo vraagt het centraal examen niets over de tijdvakken 1 tot en met 4. Over tijdvak 5 wel. Voor een havist is de renaissance dus een van de oudste onderwerpen op het examen. Een vraag kan dan teruggaan tot Italië rond 1350.

Veelgestelde vragen over de renaissance