Wat is triage? Betekenis, urgentiecodes en code zwart

Tijdens de coronapandemie hoorden we het woord triage regelmatig. Zorgverleners gebruiken triage om te bepalen wie het eerst geholpen moet worden. In Nederland gebeurt dat met de Nederlandse Triage Standaard, die zes urgentiecodes kent: van U0, waarbij direct hulp komt, tot U5, waarbij een advies voor de volgende werkdag volstaat.

Ontstaan van het begrip triage

Het woord triage komt van het Franse werkwoord ‘trier’, dat ‘sorteren’ betekent. In het woord triage zit ook ‘tri’ verborgen, het Latijn voor ‘drie’. Aanvankelijk werden slachtoffers dan ook in drie categorieën onderverdeeld. Tegenwoordig zijn er meer categorieën.

De drie oorspronkelijke categorieën waren:

• Onbehandelbaar
• Ter plekke te behandelen
• Naar het ziekenhuis

Triage als manier om slachtoffers snel te beoordelen werd voor het eerst gebruikt in de tijd van Napoleon. De Franse chirurg Dominique Jean Larrey, hoofdchirurg van de keizerlijke garde, ontwikkelde een systeem om gewonde militairen tijdens een veldslag snel te beoordelen en in te delen. De ernst van de verwonding werd daarmee leidend voor de volgorde van behandelen. Op grote schaal werd triage voor het eerst ingezet tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Wat betekent triage precies

Tijdens een triage beoordeelt een zorgverlener hoe dringend een ziek of gewond persoon hulp nodig heeft. Bij grote ongevallen en rampen doen speciale triagisten dit werk. Die triagisten zijn meestal geen arts, maar hebben wel een speciale opleiding gevolgd. Triage verloopt volgens een vaste methode, die per land kan verschillen.

Het doel van triage

Het doel van triage bij grote ongevallen en rampen is bepalen hoe snel iemand hulp nodig heeft. Zo weten hulpverleners wie zij het eerst helpen en wie nog even kan wachten.

In de gewone gezondheidszorg kijkt de zorgverlener ook naar welke hulp nodig is. Triage bepaalt bijvoorbeeld naar welke patiënt de ambulance het eerst rijdt.

Waar wordt triage ingezet

Triage was aanvankelijk iets voor gebeurtenissen met veel gewonden tegelijk. Denk aan een pandemie, een oorlog of een natuurramp. Inmiddels zetten zorgverleners triage veel breder in, vooral door het tekort aan zorgpersoneel. Zo doet de assistente van de huisarts triage om te bepalen welke patiënt vandaag of morgen wordt gezien, of een huisbezoek nodig is en of doorsturen verstandig is. Triage bepaalt daarmee ook of je terechtkunt in de eerstelijnszorg of dat je naar de tweede lijn moet. Ook andere zorgverleners waar je zonder verwijzing terechtkunt beoordelen de benodigde zorg, bijvoorbeeld een fysiotherapeut of optometrist. Een optometrist spoort afwijkingen aan de ogen op en verwijst je zo nodig door naar een oogarts of opticien.

Ziekenhuizen passen triage toe op de spoedeisende hulp. Ook de meldkamer van de ambulancezorg en de huisartsenpost werken ermee. Vaak doet de telefonist een eerste triage, daarna de assistente bij aankomst, waarna de arts in beeld komt. Ook bij spoed bij de dierenarts maakt een assistent of dierenarts aan de telefoon eerst een inschatting van hoe dringend het is.

Aan deze werkwijze kleven risico’s. Iemand die geen arts is, neemt immers al belangrijke beslissingen. Dat dit steeds vaker gebeurt, komt door de overbelasting van de zorg en het tekort aan personeel. Daar staat tegenover dat telefonisten en assistenten hiervoor een opleiding volgen en vaak zeer ervaren zijn.

De Nederlandse Triage Standaard (NTS)

In Nederland werken huisartsenposten, meldkamers en spoedeisende hulpafdelingen met de Nederlandse Triage Standaard, afgekort NTS. De NTS kent zes urgentiecategorieën, van U0 tot en met U5. Elke categorie beschrijft hoe ernstig de situatie is en hoe snel er hulp moet komen. In de tabel hieronder zie je per code wat hij betekent en binnen hoeveel tijd je hulp krijgt.

De urgentiecode zegt alleen iets over de snelheid waarmee gehandeld moet worden. Daarnaast geeft de NTS advies over de vervolgactie. Moet er een ambulance komen? Kan de patiënt zelf naar de spoedeisende hulp of de huisartsenpost, of volstaat een zelfzorgadvies? Bij dat advies telt meer mee, bijvoorbeeld hoe ver de patiënt van een huisartsenpost woont en waar een arts aanwezig is.

Wat is het verschil tussen de NTS en het Manchester Triage System?

Naast de NTS bestaat er een internationaal systeem dat veel ziekenhuizen op de spoedeisende hulp gebruiken: het Manchester Triage System (MTS). Dat werkt niet met U-codes maar met kleuren, en het kent vijf niveaus in plaats van zes:

• Rood: acuut, direct hulp
• Oranje: zeer urgent, hulp binnen 10 minuten
• Geel: urgent, hulp binnen 1 uur
• Groen: standaard, hulp binnen 2 uur
• Blauw: niet urgent, hulp binnen 4 uur

Kleurcodes horen dus bij het MTS, niet bij de NTS. Hoor of lees je ergens over een ‘oranje’ of ‘gele’ patiënt, dan gaat het vrijwel altijd over het Manchester-systeem. In het schema hieronder staan de twee systemen naast elkaar.

Omgekeerde triage

Bij omgekeerde triage draait de volgorde om. Hulpverleners kijken dan niet wie het eerst hulp nodig heeft, maar wie het snelst weer ‘op de been’ is. Deze vorm komt vooral voor tijdens oorlogen, en ook wanneer een ramp veel hulpverleners treft. Het is dan belangrijk dat zo snel mogelijk zoveel mogelijk hulpverleners weer inzetbaar zijn om anderen te helpen.

Code zwart: triage tijdens de coronapandemie

Wat doe je als er te veel patiënten in de hoogste urgentiecategorie vallen en directe hulp voor iedereen onmogelijk is? In dat geval spreken we van code zwart. Die situatie komt in Nederland vrijwel nooit voor, maar tijdens de coronapandemie scheelde het niet veel. Er waren veel ic-bedden nodig en door de grote instroom raakten die vol. Aan het aantal bedden, artsen en verpleegkundigen zit nu eenmaal een grens. Wat doe je als je vier patiënten hebt die direct hulp nodig hebben en maar één bed?

Wie krijgt het ene bed?

Bij code zwart komt er een andere afweging bij dan een strikt medische. Want wie van de vier patiënten krijgt dat ene bed? Daarvoor zijn strikte regels nodig, opgesteld vanuit ethische uitgangspunten. Die regels staan in een draaiboek van de Federatie Medisch Specialisten en artsenfederatie KNMG. Dat draaiboek werkt met een vaste volgorde van niet-medische criteria, waaronder de verwachte opnameduur en leeftijd, met loting als allerlaatste stap.

Mag de jongste in dat bed? Degene die net iets zieker is, of juist degene met de meeste kans op genezing? En hoe weet je dat vooraf? Maak je onderscheid tussen mannen en vrouwen, tussen mensen met en zonder andere ziekte, of kijk je naar overgewicht, roken, drinken of verslaving?

Officieel is code zwart in Nederland nooit afgekondigd. Volgens de definitie van het ministerie van VWS zou dat pas gebeuren in de zwaarste fase van de opschaling, en zover is het formeel niet gekomen. Wel is dat beeld inmiddels omstreden: in juni 2026 stelden artsen in Nieuwsuur dat er feitelijk wel degelijk sprake was van code zwart, doordat patiënten buiten het ziekenhuis bleven terwijl er geen bed was. Zulke regels opstellen is verschrikkelijk lastig en ze uitvoeren is voor artsen een zware belasting. Om nog maar te zwijgen van het verdriet van familieleden van patiënten die uiteindelijk geen bed krijgen.

Veelgestelde vragen over triage