De maan: afstand, fasen en de vlucht van Artemis II

Gemiddeld staat de maan 384.400 kilometer van ons af, meldt de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA. Dat is bijna tien keer de omtrek van de aarde. Licht overbrugt die afstand in 1,3 seconde, een ruimteschip met mensen erin doet er drie dagen over. Tussen 1969 en 1972 liepen twaalf mensen over het oppervlak. Daarna bleef het ruim vijftig jaar stil, tot in april 2026 weer astronauten om de maan vlogen.

Een natuurlijke satelliet is een hemellichaam dat om een planeet draait en niet door mensen is gemaakt. Dit artikel hoort bij onze reeks over sterrenkunde.

De maan in cijfers

De tabel zet de belangrijkste maten van de maan op een rij, van haar grootte tot de temperatuur aan het oppervlak.

Hoe ver staat de maan van de aarde?

De maan staat gemiddeld 384.400 kilometer van de aarde. Die afstand wisselt, want haar baan is geen cirkel maar een ellips. Het punt waarop ze het dichtst bij de aarde komt heet het perigeum en ligt gemiddeld op ongeveer 363.300 kilometer. Het punt waarop ze het verst weg staat heet het apogeum en ligt gemiddeld op ongeveer 405.500 kilometer. Over een periode van vijfduizend jaar gemeten loopt het perigeum uiteen van 356.400 tot 370.400 kilometer en het apogeum van 404.000 tot 406.700 kilometer. Een rondje om de aarde kost de maan ruim 27 dagen.

Om een gevoel bij die afstand te krijgen: licht doet er ongeveer 1,3 seconde over. Een bemande vlucht is veel trager. De Artemis II-bemanning was in april 2026 ongeveer drie dagen onderweg voordat ze langs de maan scheerde.

De maan schuift bovendien langzaam van ons weg. De Apollo-astronauten lieten vanaf 1969 spiegelpanelen op het oppervlak achter, waarmee onderzoekers de afstand met laserpulsen tot op ongeveer drie centimeter nauwkeurig meten. Uit die metingen blijkt dat ze zich ongeveer 3,8 centimeter per jaar van de aarde verwijdert.

Valt een volle maan samen met het perigeum, dan spreken mensen van een supermaan. Ze oogt dan tot ongeveer 14 procent groter en 30 procent helderder dan op het verste punt van haar baan. Het verschil is met het blote oog lastig te zien, tenzij je beide standen naast elkaar op de foto zet.

Hoe groot is de maan?

De maan behoort tot de grootste manen in ons zonnestelsel. Slechts vier andere manen zijn groter: Ganymedes, Titan, Callisto en Io. Die manen draaien om Jupiter en Saturnus, planeten die veel groter zijn dan de aarde. Het verschil in omvang met de aarde is veel kleiner. Daarom noemen sommigen beide hemellichamen samen ook wel een dubbelplaneet.

De maanfasen

De maan geeft zelf geen licht. Wat je aan de hemel ziet, is zonlicht dat op het oppervlak weerkaatst. Terwijl ze om de aarde draait, verandert de hoek waaronder je die verlichte kant ziet. Daardoor lijkt ze te groeien en weer te krimpen. Zo’n volledige cyclus, van nieuwe maan tot de volgende nieuwe maan, duurt gemiddeld 29,5 dagen. In de tabel zie je de acht fasen in de volgorde waarin ze elkaar opvolgen.

Er is een handig geheugensteuntje voor het verschil tussen wassend en afnemend. Zie je vanuit Nederland de vorm van een D, dan wordt ze dikker en is ze dus wassend. Lijkt de vorm op een C, dan neemt ze af. Op welke dagen het volle maan is en hoe laat de maan dan opkomt, staat in onze kalender van de volle maan.

Waarom zie je altijd dezelfde kant van de maan?

Vanaf de aarde zie je altijd hetzelfde deel van het maanoppervlak. Dat komt doordat ze precies even lang over een rondje om haar eigen as doet als over een rondje om de aarde: 27,3 dagen. Sterrenkundigen noemen dat gebonden rotatie. De zwaartekracht van de aarde heeft haar draaiing in de loop van miljarden jaren afgeremd tot dat ritme.

Ze draait dus wel degelijk om haar as, alleen zie je daar vanaf de aarde niets van. De afgewende kant heet de achterkant. Die is niet donker, want ook daar komt de zon op. Mensen zagen die kant pas voor het eerst in 1959, toen de Sovjet-sonde Loena 3 er foto’s van maakte.

Kraters op de maan

Het oppervlak is bezaaid met kraters. Die ontstonden door kleine ruimteobjecten die er insloegen. Een dampkring zoals rond de aarde is er niet. Ruimteobjecten tot een bepaalde grootte verbranden in de dampkring van de aarde en bereiken het aardoppervlak niet. Zonder zo’n schild slaat elk object in, hoe klein ook. En omdat er geen wind of water is, slijt een krater nauwelijks. Een inslag van miljoenen jaren geleden is daardoor nog altijd scherp te zien.

Vulkanisme op de maan

In een ver verleden waren er vulkanen actief. Een aantal grote inslagkraters liep ooit vol met lava. Analyse van maanmonsters wijst erop dat er tot ongeveer twee miljard jaar geleden nog vulkanische activiteit was. Wist je trouwens dat de grootste vulkaan van ons zonnestelsel op Mars staat?

Zwaartekracht op de maan

De zwaartekracht is daar ongeveer zes keer zo klein als op aarde. Wanneer je op aarde omhoogspringt, kost dat behoorlijk wat kracht en kom je ook weer snel naar beneden. Daarboven werkt dat anders. De ruimtevaarders die er liepen, maakten heel gemakkelijk grote sprongen. Een sprong kost daar minder kracht en lijkt meer op zweven.

Getijden

De aarde en de maan trekken aan elkaar. Dat zie je het beste aan de kust, waar eb en vloed elkaar afwisselen: dat ritme komt van de maan. Rond nieuwe en volle maan is het verschil tussen hoog- en laagwater het grootst, bij springtij, en rond halve maan het kleinst, bij doodtij.

Ruimtevaart naar de maan

Er zijn al veel ruimtemissies naartoe gegaan. De bekendste is het Amerikaanse Apolloprogramma, waarbij voor het eerst in de geschiedenis mensen op een ander hemellichaam stonden. Daarnaast waren er onbemande programma’s, ook vanuit andere landen zoals Rusland, China en verschillende Europese landen. Dichter bij huis draait het Internationaal Ruimtestation ISS al sinds 2000 permanent bewoond in een baan om de aarde.

Mensen op de maan

In 1969 zette de mens voor het eerst voet op de maan. Die vlucht was onderdeel van het Apolloprogramma, dat al in 1961 begon.

Apolloprogramma

Het Apolloprogramma was een Amerikaans ruimtevaartproject dat liep van 1961 tot 1972. Het doel was mensen daar te laten landen en ze veilig terug te brengen. President Kennedy sprak dat doel in 1961 uit. De Verenigde Staten zouden het nog vóór het einde van dat decennium halen. Die doelstelling werd gehaald. Voordat er mensen konden landen, waren tal van voorbereidingen nodig. Het Lunar Orbiter-programma is daar een voorbeeld van. Dat bestond uit onbemande missies die de maan in kaart brachten. Vijf sondes vlogen in een baan om de maan en maakten talloze foto’s.

De Apollomissies

Het Apolloprogramma bestond uit zeventien missies, genummerd Apollo 1 tot en met Apollo 17. De Apollo 1 vloog tijdens een oefening in brand en kwam niet tot een lancering; de drie bemanningsleden kwamen daarbij om het leven. De nummers 2 en 3 waren eveneens als oefening bedoeld en kregen na dat ongeluk andere namen. Apollo 4 tot en met Apollo 6 waren onbemande missies, vooral bedoeld om de raketten te testen.

Apollo 7 was de eerste bemande missie die succesvol werd gelanceerd en vloog elf dagen lang in een baan om de aarde. Met Apollo 8 kwam voor het eerst een bemande vlucht in een baan om de maan. Daarna vloog Apollo 9 om de aarde en cirkelde Apollo 10 er opnieuw omheen. Dat waren de laatste testvluchten vóór de maanlanding met Apollo 11.

Eerste landing op de maan

Apollo 11 was de eerste vlucht met een succesvolle maanlanding. Het ruimteschip kwam met drie bemanningsleden in een baan om de maan, waarna een maanlander afdaalde. Het moederschip Columbia bleef met één bemanningslid achter in die baan. Neil Armstrong zette op 21 juli 1969 Nederlandse tijd als eerste mens voet op het oppervlak.

Nog vijf maanlandingen

Na Apollo 11 volgden meer maanlandingen. Apollo 12 was de tweede succesvolle landing. Bij Apollo 13 ging het mis: het ruimteschip kreeg schade aan boord, vloog een rondje om de maan en keerde snel terug naar de aarde. De bemanning kwam veilig thuis. Apollo 14 tot en met 17 werden opnieuw succesvolle maanlandingen. Vanaf Apollo 15 beschikten de astronauten over een elektrische maanwagen om over het oppervlak te rijden. De tabel laat zien wie er bij welke landing uitstapte.

Sovjet-Unie naar de maan

Ook de Sovjet-Unie probeerde gelijktijdig met de Verenigde Staten mensen op de maan te zetten. Dat lukte niet. Wel haalde de Sovjet-Unie veel andere records, vooral met het Loenaprogramma. Zo waren de Sovjets met Loena 2 in 1959 de eersten die een door mensen gemaakt object er lieten inslaan.

Andere missies naar de maan

Het Loenaprogramma was een reeks onbemande missies, uitgevoerd door de Sovjet-Unie in dezelfde periode als de Apollomissies. Het gold als tegenhanger in de ruimtewedloop met de Verenigde Staten. Een ander voorbeeld is de Amerikaanse Lunar Prospector uit de jaren negentig. Die missie zocht onder meer naar sporen van water. NASA maakte in maart 1998 bekend dat de meetgegevens wezen op waterijs bij beide polen van de maan, gemengd door het maanstof. Selene is een voorbeeld van een Japans ruimtevaartproject; die missie werd in 2007 gelanceerd en bestudeerde onder andere het maanoppervlak.

Er zijn nog veel meer maanmissies geweest. Behalve de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie stuurden ook Rusland, China, India, Japan, Israël en de Verenigde Arabische Emiraten toestellen. Europa doet mee via de ruimtevaartorganisatie ESA, waarin ook landen van de Europese Unie samenwerken.

Het Artemisprogramma en de terugkeer naar de maan

Na Apollo 17 in 1972 bleef de maan ruim vijftig jaar buiten bereik van bemande vluchten. Daar kwam in 2026 een einde aan. Op 1 april 2026 lanceerde NASA de Artemis II-missie vanaf het Kennedy Space Center in Florida. Aan boord van het Orion-ruimteschip zaten de Amerikaanse astronauten Reid Wiseman, Victor Glover en Christina Koch en de Canadese astronaut Jeremy Hansen.

De bemanning landde niet, maar maakte op 6 april een scheervlucht langs de maan. Op het dichtste punt zat de capsule ongeveer 6.500 kilometer boven het maanoppervlak. Op het verste punt van de reis waren de vier bijna 407.000 kilometer van de aarde verwijderd, verder dan ooit iemand is geweest. Dat record stond sinds Apollo 13 in 1970. Na een reis van bijna tien dagen landde de capsule op 10 april 2026 in de Stille Oceaan voor de kust van San Diego.

Wanneer landen er weer mensen op de maan?

Artemis II was een testvlucht. Het doel was aantonen dat de raket, het ruimteschip en de systemen aan boord zo’n reis met mensen aankunnen. Daarna volgt Artemis III, gepland voor 2027. Anders dan lange tijd de bedoeling was, landt die missie niet. NASA test dan in een lage baan om de aarde hoe het ruimteschip koppelt met de maanlanders van commerciële bouwers. De eerste bemande landing sinds 1972 staat op het programma bij Artemis IV, begin 2028. Twee van de vier bemanningsleden dalen dan af naar het gebied rond de zuidpool van de maan en blijven daar ongeveer een week. In permanent beschaduwde kraters ligt daar waterijs.

Veelgestelde vragen over de maan