Vallende sterren kijken en hoeveel je er echt ziet

De beste kans van dit jaar is de nacht van 13 op 14 december 2026, als de Geminiden hun hoogtepunt hebben. Dat is een zwerm vallende sterren die elk jaar in december terugkomt. De International Meteor Organization (IMO), de wereldwijde vereniging van meteoorwaarnemers, noemt voor die zwerm 150 vallende sterren per uur. Dat getal geldt alleen voor een volmaakte hemel. Onder een donkere hemel zie je er volgens NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie, eerder 40 tot 50 per uur. Dat blijft veel. De maan zit in 2026 niet in de weg, maar bij de Geminiden van 2027 wel. Meer over de hemel en onze planeet lees je in het kennisgebied Wereld.

Wat een vallende ster eigenlijk is

Een vallende ster is geen ster, maar een korreltje steen of stof dat met hoge snelheid onze dampkring in schiet en daar verbrandt. De dampkring is de laag lucht rond de aarde. Door de enorme snelheid wordt het korreltje in die lucht zo heet dat het fel opgloeit en je het van de grond ziet. De IMO geeft snelheden van 11 tot 72 kilometer per seconde. Met die hoogste snelheid ben je in minder dan drie seconden van Amsterdam in Maastricht.

Sterrenkundigen gebruiken drie woorden voor hetzelfde steentje, afhankelijk van waar het is:

• Een meteoroïde is het steentje zolang het nog door de ruimte vliegt.
• Een meteoor is het lichtspoor dat je ziet als het in de lucht verbrandt. Dat is de vallende ster.
• Een meteoriet is wat er overblijft als een stuk de grond haalt.

Een heel felle meteoor heet een vuurbol. Volgens NASA is die zelfs helderder dan de planeet Venus.

Elke dag 44.000 kilo

Er valt meer uit de ruimte dan je denkt. Wetenschappers schatten volgens NASA dat er elke dag ongeveer 44.000 kilo aan ruimtestof en steentjes op de aarde terechtkomt. Dat is zo’n 16 miljoen kilo per jaar. Bijna alles daarvan dwarrelt als heel fijn stof neer. Je merkt er dus niets van.

Waarom ze in zwermen komen

Een zwerm vallende sterren ontstaat als de aarde door een spoor van stof vliegt dat een komeet heeft achtergelaten. Een komeet is een brok ijs en steen die in een lange baan om de zon draait. Bij elke ronde langs de zon laat hij stof los. Volgens NASA zitten die korreltjes meestal tussen de grootte van een zandkorrel en die van een erwt. De aarde kruist zo’n spoor elk jaar rond dezelfde datum, en daarom komt een zwerm elk jaar terug.

De Perseïden komen van komeet Swift-Tuttle, schrijft NASA. Die komeet heeft 133 jaar nodig voor één rondje om de zon. De Geminiden zijn een uitzondering. Hun stof komt van Phaethon, een planetoïde van ongeveer 5 kilometer breed. Een planetoïde is een rotsblok dat om de zon draait, zonder ijsstaart.

Het straalpunt

Alle meteoren van een zwerm lijken uit één punt aan de hemel te komen. Dat punt heet het straalpunt. Het is een effect van perspectief, zoals spoorrails die in de verte naar elkaar toe lopen. De zwerm is genoemd naar het sterrenbeeld waarin dat punt staat: de Perseïden naar Perseus, de Geminiden naar de Tweelingen, in het Latijn Gemini. De Quadrantiden zijn genoemd naar een sterrenbeeld dat sinds 1922 niet meer meetelt. Hun straalpunt ligt vlak bij het eind van de steel van de Steelpan in de Grote Beer. Je hoeft niet naar dat punt te kijken. NASA wijst erop dat de meteoren over de hele hemel verschijnen.

De beste nachten tot eind 2027

De beste nacht is die van 13 op 14 december 2026, met de Geminiden. Daarna volgen de Quadrantiden van 3 op 4 januari 2027 en de Perseïden van 12 op 13 augustus 2027, als de maan onder is. De kalender van de IMO geeft per zwerm het moment van het hoogtepunt. Wij hebben dat moment omgezet naar de Nederlandse nacht, en daar de maan bij gezet. Een volle maan verlicht de hele hemel en dan zie je alleen de felste meteoren.

In de tabel zie je per zwerm de beste nacht, het aantal per uur onder een volmaakte hemel en wat de maan doet. Een tijd is Nederlandse tijd, gerekend voor het midden van het land.

Waarom december 2026 de nacht is om te kijken

Wie maar één nacht wil opblijven, kiest de Geminiden van december 2026. Ze leveren meer meteoren dan de Perseïden van augustus. De IMO noemt 150 per uur tegen 110. NASA noemt de Geminiden een van de beste zwermen voor kinderen, omdat ze rond negen of tien uur ’s avonds al beginnen. En de nachten zijn in december lang.

Het nadeel is de kou. Trek dus een dikke jas aan en neem een deken of een ligstoel mee. Het hoogtepunt valt in 2026 volgens onze omrekening overdag, rond kwart voor drie ’s middags. NASA wijst erop dat het maximum van de Geminiden bijna een etmaal breed is. De nacht van 14 op 15 december is daarom bijna even goed. Die avond gaat de maan om tien voor tien onder.

Een jaar later valt het hoogtepunt van de Geminiden een dag na volle maan, als de maan nog de hele nacht op is. De IMO schrijft in haar kalender voor 2027 dat de maan het waarnemen dan ernstig verstoort. Wie december 2026 laat lopen, moet voor de Geminiden tot december 2028 wachten. Dan valt het hoogtepunt twee dagen voor nieuwe maan, zo blijkt uit onze berekening. Heb je in december pech met het weer, dan zijn de Quadrantiden drie weken later de volgende kans. Volgens de IMO zit de maan begin januari 2027 helemaal niet in de weg.

Waarom je minder ziet dan de kalender belooft

Je ziet minder, omdat het getal dat je overal leest een rekengetal is voor een volmaakte hemel. De IMO noemt het de ZHR. Dat is het aantal meteoren per uur dat een volmaakte waarnemer zou zien onder een volkomen heldere hemel, met het straalpunt recht boven zijn hoofd. Zo’n hemel is zo donker dat je ook heel zwakke sterren nog ziet. Sterrenkundigen drukken helderheid uit in magnitude: hoe hoger het getal, hoe zwakker de ster. De IMO rekent met sterren tot magnitude 6,5. In de donkere uren komt het straalpunt van de grote zwermen in Nederland nooit recht boven je hoofd.

NASA zet de twee getallen naast elkaar. Voor de Geminiden noemt het 120 tot 150 per uur onder volmaakte omstandigheden. Onder een donkere hemel worden dat er 40 tot 50. Voor de Perseïden noemt het 50 tot 100 per uur op het hoogtepunt. Onder een donkere hemel zie je er ongeveer 25. Je ziet dus ongeveer een kwart tot een derde van het getal in de kalender.

Waarom het getal in de stad nog lager is

Het rekengetal telt ook de zwakke meteoren mee die je alleen onder een heel donkere hemel ziet. Hoe meer licht er aan de hemel hangt, hoe meer van die zwakke meteoren je mist. Wie in de stad onder een straatlantaarn kijkt, ziet daarom maar een klein deel van wat er valt. Ook op het platteland drukken de lichten van dorpen en kassen aan de horizon het aantal.

Wil je in de buurt komen van de aantallen van NASA, rij dan naar een plek zonder lampen in de buurt. Ga daar zo liggen dat je een groot stuk hemel ziet. Geef je ogen een half uur. NASA schrijft dat je ogen na ongeveer 30 minuten in het donker gewend zijn en dat je dan meteoren begint te zien.

Ook zonder zwerm

Een vallende ster is niet zeldzaam. NASA schrijft dat je op elke heldere nacht meestal een paar meteoren per uur kunt zien, ook buiten een zwerm. Wie een uur in het donker naar boven kijkt, ziet er dus bijna altijd wel een. Een zwerm maakt het alleen veel waarschijnlijker.

Hoe laat je het best kijkt

Kijk na middernacht: dan staat het straalpunt van de meeste zwermen hoger, en voor de Geminiden kun je al vanaf tien uur ’s avonds terecht. Hoe lager het straalpunt staat, hoe minder meteoren je ziet: een deel van de zwerm valt dan buiten je zicht. De IMO schrijft over de Perseïden dat het straalpunt op onze breedte pas vanaf tien of elf uur ’s avonds redelijk hoog staat.

Wij hebben uitgerekend hoe hoog het straalpunt staat in het midden van Nederland, voor de drie grootste zwermen. De hoogte is in graden. Bij 0 graden staat het punt op de horizon, bij 90 graden recht boven je hoofd.

De tabel laat zien waarom de Geminiden bij ons zo goed uitkomen. Om tien uur ’s avonds staat hun straalpunt al hoger dan dat van de Perseïden om middernacht. Bij de Perseïden en de Quadrantiden loont het om de wekker te zetten. In augustus 2027 kijk je het best tussen twee uur, als de maan onder is, en vier uur, als het licht wordt. De Quadrantiden zie je het best tussen vier uur en half zeven. Dan valt het hoogtepunt en staat het straalpunt het hoogst in het donker.

Waar je in Nederland het meest ziet

Echt donker is het in de twee Nederlandse Dark Sky Parks. Dat zijn natuurgebieden waar overbodig kunstlicht uit blijft. De Boschplaat op Terschelling was het eerste, het Lauwersmeer op de grens van Groningen en Friesland het tweede, schrijft Staatsbosbeheer. Dat is de organisatie die voor de overheid veel Nederlandse natuur beheert. Het Lauwersmeer is in 2026 tien jaar Dark Sky Park. Dezelfde plekken zijn ook de beste kans om noorderlicht in Nederland te zien.

Woon je niet in de buurt, dan werkt een open stuk platteland of het strand ook, als er weinig licht aan de horizon hangt. Een verrekijker of telescoop heb je niet nodig. Die laten je juist een klein stukje hemel zien, terwijl NASA aanraadt zo veel mogelijk hemel in je blikveld te nemen.

Kijk in de week voor 13 december alvast naar de weersverwachting, zodat je kunt kiezen tussen die avond en de avond erna. Hoe de maan de rest van het jaar staat, lees je in ons artikel over de maan en haar fasen.

Meteorieten in Nederland

Tot nu toe zijn in Nederland zes meteorieten gevonden. Dat schrijft NEMO Kennislink, de wetenschapssite van het Amsterdamse museum NEMO. De meest opvallende viel in 1990 in het Overijsselse Glanerbrug. Een steen van bijna een kilo boorde zich daar door het dak van een huis. Er raakte niemand gewond.

In de tabel hieronder staan alle zes vondsten, met het jaar waarin ze vielen en wat ze bijzonder maakt.

Een meteoriet uit een zwerm moet je niet verwachten. NASA schrijft dat het stof van kometen te broos is om de tocht door de lucht te overleven. Ook van een grotere steen uit de ruimte haalt meestal minder dan 5 procent de grond. Van de gevonden meteorieten komt 99,8 procent van planetoïden. Voor de wetenschap zijn ze kostbaar. NASA noemt meteorieten tot 4,6 miljard jaar oud. Dat is iets ouder dan de aarde zelf, die ongeveer 4,5 miljard jaar oud is.

Veelgestelde vragen over vallende sterren