Sterrenkunde: het zonnestelsel, de Melkweg en ruimtevaart
Sterrenkunde bestudeert alles buiten de dampkring van de aarde: het zonnestelsel, de Melkweg, ruimtevaart en zwarte gaten.
Sterrenkunde heet ook wel astronomie en het onderzoeksterrein is enorm. Het zonnestelsel waarin de aarde zich bevindt is al zo groot, dat de mens er tientallen jaren over deed om de grenzen ervan met ruimtesondes te bereiken. Daarbuiten bevindt zich de Melkweg, een enorm sterrenstelsel met miljarden sterren. De helderste sterren vormen vanaf de aarde gezien herkenbare patronen: de sterrenbeelden. Kijk je verder, dan zie je dat ook dit stelsel slechts een stipje is in een nog veel groter heelal. In deze reeks artikelen over de ruimte kijken we vanuit de aarde steeds dieper het heelal in.
De aarde
Voor de mens is de aarde het middelpunt, in het heelal is deze planeet slechts een stipje. Wel is het voor zover bekend de enige planeet waar leven voorkomt. Op aarde leven miljoenen diersoorten en voor hen is water van levensbelang. Maar liefst 71 procent van het aardoppervlak bestaat uit water. Het overige deel is vaste grond: eilanden, bergketens, vlakten, bossen en woestijnen, plus door de mens gemaakte stedelijke gebieden. De aarde telt inmiddels ruim 8,3 miljard inwoners, verspreid over bijna 200 landen.
Meer weten over onze planeet? In ons kennisgebied over de wereld lees je bijvoorbeeld over de opwarming van de aarde en over gebergten in de wereld.
De maan
Voor de aarde is de maan het hemellichaam dat het dichtste bij staat. De afstand tussen beide hemellichamen schommelt tussen de 356.000 en 407.000 kilometer. De maan draait in een baan om de aarde en is daarmee een natuurlijke satelliet van deze planeet. De hemellichamen oefenen kracht op elkaar uit en de maan is verantwoordelijk voor de getijden op onze planeet. Je ziet dat bijvoorbeeld aan het geleidelijk terugtrekken en opkomen van de zee. In 1969 zetten met de Apollo 11 voor het eerst mensen voet op de maan. Daarna bleef het decennialang stil, maar met het Artemis-programma wil NASA opnieuw astronauten naar de maan brengen.
De zon
De zon is de ster waar alles in ons zonnestelsel omheen draait. In haar kern versmelt waterstof tot helium, en die energie bereikt de aarde na ruim acht minuten als licht. Bij een uitbarsting slingert de zon soms een wolk geladen deeltjes de ruimte in. Raakt die de aarde, dan zie je zelfs noorderlicht boven Nederland. Wat er over vijf miljard jaar met haar gebeurt, lees je in de zon in cijfers.
Ruimtevaart
Ruimtevaart is de verzamelnaam voor allerlei soorten menselijke activiteiten in de ruimte. Het kan bijvoorbeeld gaan om onbemande en bemande vluchten. In 1961 was de Rus Joeri Gagarin de eerste mens in de ruimte. Hij vloog met het ruimteschip Vostok 1. Sindsdien zijn er veel bemande ruimtevluchten geweest. De bekendste is misschien wel het programma waarin mensen voet op de maan hebben gezet. Daarnaast bestaan er allerlei andere ruimteactiviteiten die dankzij de ruimtevaart kunnen bestaan. Denk aan satellieten, vrachtvluchten, ruimtestations en ruimtetelescopen.
Ruimtestations
Nog voordat de eerste mens in de ruimte was, werd al nagedacht over stations waarin ruimtevaarders voor langere tijd konden verblijven. Door de jaren heen zijn verschillende ruimtestations gebouwd en gelanceerd. Denk bijvoorbeeld aan het Amerikaanse Skylab, het Russische station Mir en het Internationaal Ruimtestation (ISS).
Ruimtestation ISS
Het Internationaal Ruimtestation (ISS) is het grootste ruimtestation dat ooit is gebouwd. De naam zegt het al: dit station wordt door meerdere landen gebouwd, gebruikt en bekostigd. Het bestaat uit afzonderlijke modules die door de deelnemende landen zijn gelanceerd en aan elkaar gekoppeld. Het ISS is sinds 2 november 2000 onafgebroken bewoond. De Nederlandse astronaut André Kuipers verbleef er zo’n zes maanden. Om de bemanning in geval van nood in veiligheid te brengen, zitten er altijd capsules aangemeerd die dienen als reddingssloepen. De partners houden het station tot 2030 in bedrijf; begin 2031 volgt een gecontroleerde terugkeer in de dampkring.
Mars
Mars, ook wel de rode planeet genoemd, is de eerste planeet die je tegenkomt wanneer je vanaf de aarde naar buiten toe het zonnestelsel in reist. Hij is iets kleiner dan de aarde en veel wetenschappers zijn het erover eens dat Mars vroeger best veel op onze planeet leek. Lang geleden stroomde er bijvoorbeeld zeer waarschijnlijk water op de rode planeet. Mars heeft net als de aarde vulkanen, waarvan de hoogste ruim twintig kilometer boven het oppervlak uitreikt. De mens fantaseert al geruime tijd over het bezoeken van Mars. SpaceX en NASA werken al jaren aan de voorbereidingen van een reis naar en een bezoek aan de rode planeet.
Het zonnestelsel
Een zonnestelsel is een verzameling ruimteobjecten die om een ster draait. Het heelal bevat er ontelbaar veel. Spreek je over het zonnestelsel, dan bedoel je doorgaans het stelsel van objecten dat om onze zon draait, inclusief de aarde. Ons zonnestelsel telt acht planeten: Mercurius, Venus, de aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.
In het zonnestelsel kom je naast planeten veel meer soorten hemellichamen tegen. Denk bijvoorbeeld aan manen. Niet alleen onze eigen aardbol heeft er een. Jupiter heeft er 115 en Saturnus zelfs 293, volgens NASA in september 2026. Die aantallen lopen op naarmate de telescopen beter worden: het Minor Planet Center van de Internationale Astronomische Unie bevestigde in het voorjaar van 2026 opnieuw een reeks nieuwe manen bij Saturnus. Daarnaast bestaan er kunstmanen, oftewel satellieten. Deze door de mens gemaakte objecten vliegen in een baan om de aarde en zouden ook om andere hemellichamen kunnen draaien. Rondom de aarde draaien inmiddels ruim vijftienduizend actieve satellieten, waarvan er meer dan tienduizend tot het Starlink-netwerk van SpaceX behoren. Ze worden gebruikt voor navigatie, internet, weersvoorspellingen, aardobservatie en spionage.
Ook het zonnestelsel zelf is weer onderdeel van iets groters. Het bevindt zich namelijk in het sterrenstelsel de Melkweg. Daarin is ons zonnestelsel slechts een klein groepje hemellichamen tussen miljarden andere objecten.
De Melkweg
De Melkweg is het sterrenstelsel waarin onder andere de aarde en het zonnestelsel zich bevinden. Qua formaat is het stelsel gemiddeld en het bevat zo’n 200 tot 400 miljard sterren. Dankzij de zwaartekracht blijven die sterren bijeen. Ook de Melkweg zelf behoort weer tot een groep sterrenstelsels die door de zwaartekracht bij elkaar blijven. De groep waarin de Melkweg zich bevindt heet de Lokale Groep en telt meer dan tachtig bekende sterrenstelsels. De grootste buur is de Andromedanevel, die op ongeveer 2,5 miljoen lichtjaar afstand staat.
Zwarte gaten
Een zwart gat behoort tot de meest fascinerende structuren van het heelal. Aan dit fenomeen kan niets ontsnappen, zelfs licht niet. Materie wordt namelijk naar een zwart gat toe getrokken. Dat gebeurt omdat een zwart gat enorm veel massa bevat die in een relatief klein gebied ligt opgeslagen, waardoor de zwaartekracht extreem groot is. Zo’n zwart gat ontstaat wanneer een zware ster aan het einde van zijn bestaan komt en implodeert: de inhoud wordt niet naar buiten geblazen, maar juist naar binnen gezogen.
Zo ontstaan de zogeheten stellaire zwarte gaten. Daarnaast bestaan er superzware zwarte gaten in het hart van sterrenstelsels. In het midden van de Melkweg zit er ook een, Sagittarius A*, met een massa van ongeveer vier miljoen keer die van de zon. Hoe die reuzen precies zijn ontstaan, weten astronomen nog niet zeker.
Veelgestelde vragen over sterrenkunde
Wat is sterrenkunde precies?
Sterrenkunde, ook wel astronomie genoemd, is de wetenschap die hemellichamen en verschijnselen buiten de dampkring van de aarde bestudeert. Denk aan planeten, manen, sterren, sterrenstelsels en zwarte gaten. Sterrenkundigen gebruiken daarvoor telescopen op aarde, ruimtetelescopen en onbemande ruimtesondes.
Wat is het verschil tussen sterrenkunde en astrologie?
Sterrenkunde is een natuurwetenschap: zij onderzoekt hemellichamen met metingen en toetsbare theorieën. Astrologie koppelt de stand van hemellichamen aan karakter en gebeurtenissen in mensenlevens en geldt niet als wetenschap. De twee delen wel een geschiedenis: eeuwenlang hielden dezelfde geleerden zich met allebei bezig.
Hoeveel planeten heeft ons zonnestelsel?
Acht, van Mercurius tot en met Neptunus. Pluto is sinds 2006 een dwergplaneet: volgens de Internationale Astronomische Unie heeft hij zijn baan niet schoongeveegd van ander materiaal.
Hoe groot is het heelal?
Het waarneembare heelal heeft een doorsnede van ongeveer 93 miljard lichtjaar. Dat is het deel waarvan het licht ons sinds de oerknal heeft kunnen bereiken. Hoe groot het heelal daarbuiten is, weet niemand; mogelijk is het oneindig. Wel staat vast dat het heelal uitdijt en dat verre sterrenstelsels zich steeds sneller van ons verwijderen.
Hoe we dit artikel hebben gemaakt
Eerste publicatie op , laatst bijgewerkt op . Onze redactie heeft dit artikel gecontroleerd op feiten, cijfers en bronnen.
Zie je een fout, of mis je iets? Laat het ons weten, dan zoeken we het uit en passen we het artikel aan. Zo werkt onze redactie.
Bronnen
- NASA, Solar System Exploration, de ruimtevaartorganisatie van de Verenigde Staten: de acht planeten, de aantallen manen van Jupiter en Saturnus, de afstand tot de maan en de gegevens over de zon.
- Internationale Astronomische Unie (IAU), uitslag van de stemming op de algemene vergadering van 2006, de organisatie die namen en definities in de sterrenkunde vaststelt: het besluit waarmee Pluto een dwergplaneet werd en de eis dat een planeet haar baan heeft schoongeveegd.
- Minor Planet Center van de IAU, dat nieuwe manen en kleine hemellichamen registreert: de nieuwe manen van Saturnus uit 2026.
- ESA, Space Science, de Europese ruimtevaartorganisatie: het onderzoek naar de Melkweg, de Lokale Groep en zwarte gaten.
- ESO, Astronomers reveal first image of the black hole at the heart of our galaxy, 12 mei 2022, de Europese Zuidelijke Sterrenwacht: de eerste opname van Sagittarius A* door de Event Horizon Telescope, het superzware zwarte gat in het midden van de Melkweg.
Geschreven door
Team Kennisdomein is de redactie van Kennisdomein. We maken onderwerpen die ingewikkeld lijken begrijpelijk voor iedereen, in gewone taal.
Verder lezen in Wereld
Saturnus, zijn ringen en manen, en wanneer je hem zietSaturnus is de planeet met de ringen. Lees waar die ringen van zijn, hoeveel manen hij heeft en wanneer je hem ziet.
Jupiter in cijfers, zijn manen en wanneer je hem zietJupiter is de grootste planeet van ons zonnestelsel. Lees hoe groot hij is, hoeveel manen hij heeft en wanneer je hem ziet.
De zon in cijfers, en hoe lang ze nog schijntDe zon is de ster in het midden van ons zonnestelsel. Hoe heet en hoe groot is ze, en hoe lang schijnt ze nog?
Planeten op volgorde, en hoe ver ze echt uit elkaar staanOns zonnestelsel heeft acht planeten. Hier lees je de volgorde van de planeten, hoe groot ze zijn en hoe ver ze echt uit elkaar staan.