Wat is SMART? De vijf letters en waar het misgaat

Een doel is SMART als je over een jaar kunt aanwijzen of het gelukt is. In de praktijk lukt dat zelden. Van de organisaties die hun beleid voor diversiteit en inclusie doorlichtten, had 29 procent een specifiek doel, 23 procent een meetbaar doel en 23 procent een doel met een einddatum. Die cijfers komen uit een handreiking van de Universiteit Utrecht en SER Diversiteit in Bedrijf uit september 2021. Op realistisch en acceptabel scoorden dezelfde organisaties ruim boven de helft. Precies de twee letters die het doel controleerbaar maken, zijn dus de letters die blijven liggen.

Waar de vijf letters voor staan

In de tabel hieronder staat per letter wat de doelstelling moet doen, en de vraag waarmee je zelf kunt nagaan of je er bent.

De M is de letter waar het meeste aan hangt. De handreiking raadt aan om te beginnen met een nulmeting: je kunt pas zeggen dat je iets hebt verhoogd als je weet waar je begon. Zonder dat startgetal is elke uitkomst achteraf uit te leggen als succes.

Waar de afkorting vandaan komt

De afkorting komt uit een kort artikel van George Doran in het Amerikaanse vakblad Management Review van november 1981. Hij schreef het voor managers die doelen moesten opschrijven waar hun mensen iets mee konden. Het stuk staat achter een betaalmuur, dus wij kunnen er niet naartoe verwijzen, maar de vijf woorden die hij gebruikte liggen vast.

En daar zit meteen een verschil met wat je in Nederland leest. Bij Doran stond de A voor assignable: aan wie wijs je dit toe. In het Nederlands is de A vrijwel overal acceptabel geworden, dus of de betrokkenen het ermee eens zijn. Dat is een andere vraag. De eerste gaat over eigenaarschap, de tweede over draagvlak. De Nederlandse variant is niet fout, maar wie denkt dat hij de oorspronkelijke methode toepast, laat de vraag wie het doet ongemerkt weg.

Onderzoek naar doelen stellen is ouder dan de afkorting. Edwin Locke en Gary Latham vatten in 2002 in het tijdschrift American Psychologist vijfendertig jaar onderzoek samen. Hun kern: een scherp en uitdagend doel leidt tot betere prestaties dan de opdracht om je best te doen. Ook dat artikel staat achter een betaalmuur.

Van een voornemen naar een SMART doel

Neem een voornemen dat op veel jaarplannen staat: wij willen meer terugkerende omzet. Daar kan niemand iets mee. Wie moet er iets doen, hoeveel is meer, en wanneer kijken we?

SMART geformuleerd wordt het: eind 2027 komt 15 procent van onze omzet uit onderhoudscontracten, tegen 6 procent nu; de commercieel manager stuurt erop en we lezen het af aan de omzetrapportage van december. In die ene zin staan alle vijf de letters. Er staat wie, er staat een getal, er staat een startpunt, er staat een datum en er staat waar je het straks kunt nakijken.

Deze manier van werken past bij plannen op ondernemingsniveau. Wil je die doelen koppelen aan de weg ernaartoe, dan is het OGSM-model voor doelen en acties een logische stap. Binnen een project gebeurt hetzelfde per fase, zoals je leest bij de fasen van projectmanagement.

Voor goede voornemens voor het nieuwe jaar is SMART geen wondermiddel. In een groot Zweeds onderzoek deed een groep met uitleg over SMART het niet beter dan een groep zonder hulp.

Waar SMART in de praktijk misgaat

De cijfers uit de handreiking laten een vast patroon zien. Organisaties vinden hun doelen realistisch en acceptabel, maar krijgen ze niet specifiek en meetbaar. Dat is te verklaren: realistisch en acceptabel kun je vinden, specifiek en meetbaar moet je opschrijven. Ook een einddatum hangen weinig organisaties aan hun doel.

De tweede valkuil is de R. Een realistisch doel is snel een veilig doel. Wie zijn beoordeling eraan ophangt, schrijft liever iets op dat hij zeker haalt. Het onderzoek naar doelen stellen wijst juist de andere kant op: een doel dat spanning geeft, levert meer op dan een doel dat je sowieso haalt. Zet de lat dus hoog genoeg dat het nog spannend is.

De derde valkuil is de M die alles opeet. Wat je kunt tellen, komt in het plan; wat je niet kunt tellen, verdwijnt eruit. Aantallen gesprekken zijn makkelijk te meten, de kwaliteit van die gesprekken niet. Als je merkt dat je doelen alleen nog over tellen gaan, mis je waarschijnlijk waar het werkelijk om ging.

SMARTER en SMARTIE de varianten

Er zijn twee uitbreidingen die je in Nederland tegenkomt. Bij SMARTER komen de E van ecologisch en de R van relevant erbij: past het doel in de omgeving en de mogelijkheden van de betrokkenen, en levert het de organisatie werkelijk iets op. Die vorm komt vooral uit de coaching.

Bij SMARTIE staat de I voor inspirerend en de E voor eigen controle. Die variant komt uit het sociaal domein, waar kennisinstituut Movisie er oefeningen mee maakt voor begeleiders en hun deelnemers. De vragen zijn: krijg je er energie van, en ligt het in jouw hand of het lukt? Voor een persoonlijk doel zijn dat de twee nuttigste toevoegingen die er zijn.

Ons oordeel over de varianten: gebruik er hooguit één, en kies hem bewust. Een afkorting van zeven letters waar niemand meer uit komt, helpt minder dan vijf letters die je echt invult. Begin bij de M met een nulmeting en bij de S met een naam, en de rest volgt vanzelf.

Veelgestelde vragen over SMART doelen