Leerplicht en startkwalificatie: leeftijden en boetes

Welke plicht geldt op welke leeftijd?

Wat is een startkwalificatie?

Een startkwalificatie is het minimale diploma waarmee je volgens de overheid een redelijke kans maakt op de arbeidsmarkt. Je hebt een startkwalificatie met een van deze diploma’s:

• havo;
• vwo;
• mbo op niveau 2 of hoger.

Een vmbo-diploma telt dus niet als startkwalificatie, en een mbo-diploma op niveau 1 ook niet. Wie verder leert, kan na de havo of het vwo doorstromen naar het hbo of naar een van de universiteiten in Nederland.

De leerplicht van 5 tot 16 jaar

De leerplicht is geregeld in de Leerplichtwet 1969. Kinderen zijn leerplichtig vanaf hun 5e tot en met het schooljaar waarin ze 16 worden. In de praktijk gaan de meeste kinderen al naar school als ze 4 jaar zijn.

De leerplicht begint op de eerste schooldag van de maand nadat je kind 5 is geworden, zo staat in de Leerplichtwet. Is je kind jarig op 7 oktober, dan moet het per 1 november naar school. De leerplicht eindigt aan het einde van het schooljaar waarin je kind 16 wordt, of eerder als het twaalf volledige schooljaren op school heeft gezeten. Rond deze leeftijd verandert er veel: lees ook over de ontwikkeling van een schoolkind.

De kwalificatieplicht tot je 18e

De overheid wil zoveel mogelijk jongeren met een diploma van school laten gaan. Om vroegtijdige schooluitval tegen te gaan geldt sinds 1 augustus 2007 de kwalificatieplicht. Jongeren van 16 en 17 jaar zonder startkwalificatie volgen daarom voltijds dagonderwijs, ook al zijn ze niet meer leerplichtig. De kwalificatieplicht verlengt de leerplicht dus in feite.

Er zijn twee belangrijke uitzonderingen. De kwalificatieplicht geldt niet voor jongeren die praktijkonderwijs hebben gevolgd, en niet voor jongeren uit het voortgezet speciaal onderwijs met een uitstroomprofiel arbeidsmarktgericht of dagbesteding.

Rond deze leeftijd spelen er meer dingen in het leven van een tiener. Lees bijvoorbeeld verder over de seksuele ontwikkeling van tieners. Heb je vragen over de kosten van kinderen, kijk dan bij kinderbijslag en kindgebonden budget.

Hulp van Doorstroompunt tot je 23e

Haalt een jongere op zijn 18e nog geen startkwalificatie, dan vervalt de kwalificatieplicht. De begeleiding stopt niet. Sinds 1 mei 2023 heet de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) officieel Doorstroompunt. De RMC-regio’s zijn daarmee Doorstroompunt-regio’s geworden; kom je de oude naam nog tegen op een gemeentesite, dan gaat het over dezelfde voorziening.

Doorstroompunt helpt jongeren tot hun 23e alsnog een startkwalificatie te halen. Dat is niet verplicht, maar wel verstandig: een diploma vergroot de kans op werk. Medewerkers helpen bij het vinden van een passende opleiding of bij het zoeken naar werk dat je met een opleiding kunt combineren. Waar nodig verwijzen ze door naar hulp en zorg. Je vindt jouw regio via de gemeente of via het overzicht van de Rijksoverheid.

Hoe haal je alsnog een startkwalificatie?

Ben je zonder diploma van school gegaan, dan is dat geen eindstation. Er zijn vier gangbare routes terug, en welke past hangt vooral af van je leeftijd en of je al werkt.

• Terug naar het mbo in de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Je werkt minstens drie dagen en gaat één dag per week naar school. Je verdient dus geld terwijl je je diploma haalt. Voor niveau 2 is dit de meest gekozen route.
• Vavo, oftewel voortgezet algemeen volwassenenonderwijs. Je haalt in deeltijd alsnog je vmbo-tl-, havo- of vwo-diploma, of losse certificaten voor de vakken die je nog mist.
• Een particuliere opleider. Handig als je flexibel wilt starten of in avonduren wilt leren. Let op of de opleiding leidt tot een erkend diploma of alleen tot een certificaat van de opleider zelf; dat verschil bepaalt of het als startkwalificatie telt.
• Ervaringscertificaat (evc). Werk je al jaren in een vak, dan kun je je ervaring laten beoordelen. Dat levert vrijstellingen op, waardoor je opleiding korter wordt.

Vraag bij elke route drie dingen na: leidt het tot een erkend diploma, hoe lang duurt het en wat kost het. Ben je jonger dan 23, dan denkt Doorstroompunt kosteloos met je mee over de keuze. Wie die rekening uiteindelijk betaalt verschilt per situatie: lees daarvoor wie je opleiding betaalt.

Vrijstelling van de leerplicht

Niet elk kind kan aan de leerplicht voldoen, bijvoorbeeld door een lichamelijke of verstandelijke beperking of om andere zwaarwegende redenen. Ouders vragen dan een vrijstelling aan bij de gemeente. Zonder vrijstelling geldt de wettelijke plicht hun kind bij een school in te schrijven en ervoor te zorgen dat het die school ook bezoekt. Dat geldt ook voor een kind dat op school vastloopt. Wat de school moet doen voor een kind dat ver voorloopt, lees je bij hoogbegaafde kinderen op school.

Enkele gronden waarop vrijstelling mogelijk is:

• een lichamelijke of geestelijke beperking waardoor het kind geen onderwijs kan volgen;
• er is binnen redelijke afstand van de woning geen school te vinden die aansluit bij de levensbeschouwelijke richting van de ouders;
• het kind heeft geen vaste woon- of verblijfplaats;
• het kind staat ingeschreven bij een school in het buitenland en bezoekt die ook regelmatig.

Een kind dat is vrijgesteld van de leerplicht krijgt waar mogelijk ander onderwijs, bijvoorbeeld thuisonderwijs of vervangend onderwijs. Voor kinderen vanaf 14 jaar bestaat daarnaast de vervangende leerplicht: een praktijkgericht programma van maximaal een jaar, waarna de leerling weer instroomt in het reguliere onderwijs. Je vraagt dit aan bij burgemeester en wethouders van je gemeente.

Geoorloofd verzuim en extra vakantieverlof

Kinderen moeten buiten de schoolvakanties elke schooldag aanwezig zijn. Soms kan dat niet en is er sprake van geoorloofd verzuim. Daaronder vallen:

• ziekte;
• schoolsluiting;
• verplichtingen vanuit een godsdienst of levensovertuiging;
• gewichtige omstandigheden, zoals een huwelijk of een sterfgeval in de naaste familie.

Ziekte en een plicht vanuit je geloof meld je bij de directeur van de school, zonder toestemming te vragen. Voor een religieuze plicht, zoals het hindoeïstische feest Divali, moet die melding er uiterlijk twee dagen van tevoren zijn. Verlof voor gewichtige omstandigheden vraag je daar wel aan. Ook extra vakantieverlof vraag je daar aan: eenmaal per schooljaar, voor maximaal tien dagen en nooit in de eerste twee lesweken. Dat verlof is bedoeld voor gezinnen die door seizoensgebonden werk niet in de zomervakantie weg kunnen. Scholen verlenen het zelden, want de leerplichtambtenaar controleert hier streng op.

De leerplichtambtenaar en de boetes

De meeste gemeenten hebben een leerplichtambtenaar die controleert of kinderen, jongeren en hun ouders zich aan de leerplicht houden. Na een melding stelt de leerplichtambtenaar een onderzoek in en probeert hij het verzuim te stoppen. Vaak gaat het om spijbelen of om ouders die hun kind buiten de schoolvakantie meenemen op reis. In dat laatste geval volgt regelmatig een boete.

Lukt het niet het verzuim te stoppen, dan kan de leerplichtambtenaar proces-verbaal opmaken. Zowel de ouders als de leerling zelf kan verantwoordelijk worden gesteld: vanaf 12 jaar zijn jongeren mede verantwoordelijk voor hun eigen schoolbezoek. Het verzuim moet dan wel verwijtbaar zijn, dus niet het gevolg van bijvoorbeeld ziekte.

Hoe hoog is de boete?

Het Openbaar Ministerie werkt met een vaste richtlijn voor luxeverzuim, dus voor vakantie buiten de schoolvakanties. Het uitgangspunt is 100 euro per kind per dag, met een maximum per gezin. Bij herhaling binnen vijf jaar vallen de bedragen hoger uit, en in zware gevallen bepaalt de rechter de straf. De Leerplichtwet stelt daar hechtenis van ten hoogste een maand of een geldboete van de tweede categorie op, sinds 1 januari 2026 maximaal 5.500 euro.

Gaat het om één schooldag en is het de eerste keer, dan volgt meestal een waarschuwing in plaats van een proces-verbaal. Bij jongere kinderen wordt vaak de Raad voor de Kinderbescherming ingeschakeld, die een strafadvies opstelt. Bij oudere kinderen komt Halt regelmatig in beeld.

Halt en schoolverzuim

Halt helpt jongeren tussen 12 en 18 jaar die de fout in gaan weer op de rails te komen, onder meer bij schoolverzuim. De jongere krijgt een tweede kans zonder strafblad. Volgens het CBS werden in 2024 ongeveer 10.500 jongeren van 12 tot 18 jaar naar Halt verwezen, ruim een derde minder dan tien jaar eerder. Zo’n 1.700 van hen kwamen er voor een leerplichtovertreding; samen met vermogensmisdrijven is dat de grootste groep.

Bij de Halt-interventie schoolverzuim voert een medewerker gesprekken met de jongere, de ouders of verzorgers en de school. De jongere krijgt leeropdrachten en wordt gemotiveerd om weer naar school te gaan. Is er meer nodig, dan verwijst Halt door.

Voor een Halt-interventie schoolverzuim gelden onder meer deze voorwaarden:

• de jongere is tussen 12 en 18 jaar en leerplichtig;
• de jongere stemt zelf in met de interventie;
• bij een kind tot 16 jaar stemmen ook de ouders in;
• het verzuim valt binnen de gestelde grenzen: minimaal 9 uur afwezig of 12 keer te laat, en maximaal 60 uur afwezig of 60 keer te laat;
• de jongere nam zelf het initiatief tot het verzuim;
• er spelen geen ernstige psychische of psychiatrische problemen;
• de jongere is niet eerder voor schoolverzuim naar Halt verwezen.

Geschiedenis van de leerplicht in Nederland

De leerplicht bestaat in Nederland sinds 1 januari 1901 en gold toen voor kinderen van 6 tot 12 jaar. De wet was soepel: zoons van boeren mochten in de oogsttijd thuisblijven om te helpen op het land en meisjes mochten thuisblijven als ze nodig waren bij de verzorging van het gezin.

In 1928 werd de leerplicht verlengd van 6 naar 7 jaar onderwijs en in 1942 naar 8 jaar. De Leerplichtwet van 1969 bracht meer uitbreidingen: 9 jaar onderwijs, een toezichthouder en de afschaffing van het thuisonderwijs. Vanaf 1975 gold 10 jaar onderwijs, gevolgd door een partiële leerplicht tot 17 jaar. In 1985 gingen kleuteronderwijs en basisonderwijs samen. Sindsdien mogen kinderen vanaf 4 jaar naar school, terwijl de leerplicht op hun 5e ingaat.

Veelgestelde vragen over leerplicht en startkwalificatie