De tien tijdvakken met jaartallen, en het plan voor zes

De tien tijdvakken lopen van de tijd van jagers en boeren tot de tijd van televisie en computer. Samen hebben ze 49 kenmerkende aspecten. Dat zijn de onderwerpen die je per tijdvak moet kennen. Zo staat het in de syllabus geschiedenis van het College voor Toetsen en Examens. Dat college gaat over de eindexamens, en een syllabus is de lijst met wat je daarvoor moet kennen. Die tien stukken zijn in 2001 bedacht. Het ministerie van Onderwijs wil dat de basisschool er vanaf augustus 2027 nog maar zes leert. Meer over geschiedenis en kunst staat in het kennisgebied Wereld.

De tien tijdvakken met jaartallen

Elk tijdvak heeft een nummer, een naam en jaartallen. Wie eindexamen doet, moet die in de goede volgorde kunnen noemen. In de tabel hieronder staan ze alle tien, met de naam die historici voor die tijd gebruiken.

De jaartallen zijn afgerond. Leer ze goed, maar lees ze als ongeveer, zegt SLO. SLO is het kenniscentrum dat voor de overheid opschrijft wat leerlingen moeten leren. De renaissance in Italië valt bijvoorbeeld deels buiten de jaren van tijdvak 5, en toch hoort ze erbij.

Waarom de andere naam van tijdvak 6 omstreden is, lees je in ons artikel over de Gouden Eeuw.

Vijf periodes boven de tien tijdvakken

Boven de tien tijdvakken staan vijf grote periodes. Ook die moet je voor het examen kennen. Eerst komt de prehistorie en daarna de oudheid. Het derde en vierde tijdvak vormen samen de middeleeuwen. Dan volgt de vroegmoderne tijd, van tijdvak 5 tot en met 7. Zo heten de drie eeuwen na de middeleeuwen. De moderne tijd begint dus bij tijdvak 8.

De grens van 3000 voor Christus hoort bij het schrift. Rond dat jaar ontstond het spijkerschrift in Mesopotamië, ongeveer het Irak van nu. Met het schrift eindigt de prehistorie. In Nederland gebeurde dat veel later. Hier kwam het schrift pas met de Romeinen, in de eerste eeuw voor Christus. Dat schrijft een werkgroep die in 2022 voor SLO advies gaf over de geschiedenisles.

Een ezelsbruggetje voor de jaartallen

Van tijdvak 5 tot en met 8 kun je de eeuw uitrekenen. Tel 11 bij het nummer op en je hebt de eeuw. Tijdvak 5 is dus de 16e eeuw. Die truc is van ons. Voor de rest onthoud je twee dingen. De middeleeuwen zijn twee blokken van 500 jaar. Bovendien is de 20e eeuw in 1950 doormidden geknipt.

Kenmerken per tijdvak

Bij elk tijdvak horen kenmerkende aspecten. Dat zijn korte zinnen die zeggen wat er toen veranderde. De tabel hieronder geeft er per tijdvak twee. Die kozen wij zelf.

De reformatie is de tijd waarin de protestanten uit de katholieke kerk stapten. De wapenwedloop van tijdvak 10 ken je ook onder een andere naam, want het is de tijd van de Koude Oorlog.

Wie de tien tijdvakken bedacht

De tien tijdvakken komen uit een advies van 2001. Een commissie onder leiding van de historicus Piet de Rooy schreef het. De man die de indeling ontwierp, was haar secretaris Arie Wilschut. Dat schrijft Maria Grever van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Haar stuk staat in BMGN, het tijdschrift van het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap.

Sinds 2015 krijg je op het centraal examen ook vragen over de tien tijdvakken. Een centraal examen is het landelijke examen dat alle leerlingen op hetzelfde moment maken.

Waarom ridders en pruiken

De namen moeten een beeld oproepen. SLO legt per naam uit waar hij voor staat, en zegt ook welke namen wringen. De ridders staan voor het bestuur met leenmannen. Dat waren edelen die land kregen in ruil voor trouw. Een ander woord is vazallen. “Vazallen was misschien een beter woord geweest, maar dat is minder bekend”, schrijft SLO. De regenten van tijdvak 6 staan voor de kleine groep die de Republiek bestuurde.

Tijdvak 7 had eigenlijk de tijd van verlichting en revoluties moeten heten, schrijft SLO. Maar het woord verlichting roept geen beeld op, terwijl een pruik dat wel doet.

Een echte indeling van de geschiedenis moesten de tijdvakken nooit worden. Ze waren bedoeld als hulpmiddel bij de les, schrijft de werkgroep van SLO. Met tien vaste vakjes zet je een persoon of een gebeurtenis makkelijker op zijn plek in de tijd.

Wat er op de tijdvakken is aan te merken

De tien tijdvakken nemen West-Europa als maat. Die kritiek staat zelfs in het examenprogramma. Je moet kunnen uitleggen dat de indeling een westerse kijk op de geschiedenis is. Ook de bezwaren daartegen moet je kennen.

SLO geeft het voorbeeld van de Inca’s in Zuid-Amerika. Volgens de westerse indeling valt hun hele cultuur in de prehistorie, omdat ze geen schrift zouden hebben gehad. In 2019 kwam er een poster met elf tijdvakken. Het archief The Black Archives maakte die poster samen met de vakorganisatie van leraren geschiedenis. Zij wilden zo het gesprek over die westerse blik aanjagen, schrijft SLO.

Namen die niet bij de tijd passen

Ook de namen zelf krijgen kritiek. In de tijd van monniken en ridders waren er nog nauwelijks ridders, schrijft de werkgroep van SLO. Uit onderzoek op basisscholen blijkt bovendien dat kinderen woorden als monniken, regenten en revoluties vaak niet kennen.

Of het werkt is nauwelijks onderzocht

De tien tijdvakken zijn ingevoerd zonder wetenschappelijk bewijs dat ze werken, schreef Grever in 2012. De werkgroep van SLO schreef tien jaar later dat er nog nauwelijks onderzoek naar was gedaan. “We weten dus niet of de historische kennis met de introductie van de tien tijdvakken is verbeterd”, staat in haar advies. De kennis van groep 8 was toen sinds 2008 niet meer gemeten.

Die meting kwam er in het schooljaar 2022-2023. De Inspectie van het Onderwijs maakte de uitkomst op 15 mei 2025 bekend. Die dienst houdt toezicht op scholen. Kinderen in groep 8 wisten minder van aardrijkskunde en geschiedenis dan in 2008. De Inspectie noemt die daling middelgroot tot groot. Dat bewijst volgens ons niet dat het aan de tijdvakken ligt. Maar beter is het er ook niet op geworden.

Tien ongelijke stukken

Wie de tijdvakken naast elkaar legt, ziet hoe ongelijk ze zijn. In de tabel hieronder zie je per tijdvak hoe lang het duurt en hoeveel kenmerken erbij horen. De laatste kolom telt de vensters die de Canon van Nederland eraan koppelt. De Canon is een lijst met vijftig onderwerpen uit onze geschiedenis, en elk onderwerp heet een venster. De stichting entoen.nu kiest die onderwerpen. Het Nederlands Openluchtmuseum beheert de website.

Tijdvak 2 duurt volgens onze berekening ongeveer 35 keer zo lang als tijdvak 6. Toch heeft de Canon er maar één venster voor: de Romeinse limes, de grens van de Romeinen in Nederland. De 17e eeuw krijgt er daarentegen tien. Sommige vensters staan bij meer dan één tijdvak. Daardoor telt de kolom op tot 55 en niet tot 50.

Bij de aspecten zie je dat ook. Van de 49 horen er volgens onze telling 13 bij de tijd na 1900. Dat is ruim een kwart. Hoe dichter bij nu, hoe korter het tijdvak en hoe voller het programma.

Ons oordeel over de tien tijdvakken

De tien tijdvakken zijn volgens ons een goed geheugensteuntje. Als samenvatting van de geschiedenis zijn ze matig. Sla een geschiedenisboek van school open en je ziet ze terug, met voor elk tijdvak een eigen plaatje. Ze helpen je dus om iets op de tijdbalk te hangen. Maar wat ze belangrijk noemen, gaat vooral over West-Europa en over de laatste eeuwen.

Het plan voor zes tijdvakken

In de conceptkerndoelen voor de basisschool staan zes tijdvakken in plaats van tien. Kerndoelen zijn de regels van de overheid over wat een school leerlingen moet leren. Het ministerie van Onderwijs kreeg dat concept in november 2025 van SLO. De zes komen uit het advies van de werkgroep uit 2022. In de tabel hieronder zie je welke oude tijdvakken samen een nieuw tijdvak worden.

Waarom zes in plaats van tien

De werkgroep geeft vier redenen voor zes tijdvakken.

• Minder stof geeft meer tijd om een onderwerp echt te begrijpen.
• De zes tijdvakken lopen bijna gelijk met de vijf periodes, en dat leert makkelijker.
• Een lang tijdvak knipt minder verhalen doormidden.
• Van 1500 tot 1800 is er nog één tijdvak, want met de drie van nu hadden kinderen de meeste moeite.

Ook de lijst met onderwerpen wordt korter. De basisschool gaat in het advies van 20 kenmerkende aspecten naar 16 ontwikkelingen. Bovendien schrijven de conceptkerndoelen de vensters van de Canon niet meer voor.

In de onderbouw, de eerste jaren van de middelbare school, leren leerlingen dan in elk geval de vijf periodes. De werkgroep vindt zelf dat de naam pakhuizen en plantages de cultuur en de politiek van die tijd minder goed dekt.

De zes staan nog niet in de wet

In het besluit dat nu geldt, staan voor de basisschool nog alle tien de tijdvakken. Het negende heet daar wereldoorlogen en holocaust.

Het plan is wel verder dan een advies. Het ministerie van Onderwijs schreef in het voorjaar van 2026 een conceptbesluit met de zes tijdvakken erin. Iedereen mocht daar tot 9 juni op reageren. Volgens dat concept gaan de nieuwe kerndoelen op 1 augustus 2027 in. Op 4 oktober 2026 stond het besluit nog niet in het Staatsblad. Dat is het blad waarin de overheid haar besluiten bekendmaakt. De datum is dus een plan.

Scholen mogen volgens het concept tot 1 augustus 2031 de oude kerndoelen blijven gebruiken. Voor Nederlands en voor rekenen en wiskunde staan de nieuwe al sinds augustus 2026 in de wet.

Het eindexamen houdt de tien voorlopig

Voor havo en vwo verandert er voorlopig niets. Wie in 2027 examen doet, leert dus de tien tijdvakken. SLO schrijft intussen wel aan een nieuw examenprogramma voor geschiedenis. Een concept daarvan is aangekondigd voor 6 oktober 2026. Het definitieve voorstel van SLO komt pas in september 2028. Of de tien tijdvakken blijven, staat dus nog niet vast.

Het nieuwe programma gaat naar verwachting in september 2030 in. De havo krijgt het eerste examen dan in 2032, het vwo een jaar later.

Tijdvakken en de Canon van Nederland

De tijdvakken en de Canon horen in de regels van de overheid bij elkaar. De vensters van de Canon zijn bedoeld als voorbeelden bij de tijdvakken. Zo staat het in de kerndoelen die nu gelden.

De eerste Canon kwam er op 16 oktober 2006. Op vrijdag 16 oktober 2026 bestaat hij dus 20 jaar.

Caribisch Nederland heeft eigen tijdvakken

Op Bonaire, Sint Eustatius en Saba leren leerlingen in de onderbouw andere tijdvakken. Eén daarvan gaat over de kolonisatie en verdeling van de Cariben. Een ander gaat over de opkomst van de olie-industrie. Zo staat het in het besluit met de kerndoelen voor de middelbare school. Tijdvakken zijn dus geen natuurwet. Ze hangen af van de plek waar je naar de geschiedenis kijkt.

Wat je per schoolsoort moet kennen

Elke school werkt nu met de tien tijdvakken, maar niet elke leerling leert evenveel kenmerken. De tabel hieronder zet de schoolsoorten naast elkaar.

Op de havo vraagt het centraal examen alleen naar de tijd na 1500. De eerste vier tijdvakken komen dan wel in het schoolexamen. Dat is het examen dat je school zelf maakt.

De kenmerken krijg je bij het centraal examen erbij. Ze staan in het boekje met bronnen, zodat je ze bij de hand hebt. De namen en de jaartallen moet je wel uit je hoofd leren.

Op het examenrooster betekent het woord tijdvak iets anders. Daar is het een periode met examens. Die periodes staan in ons artikel over de data van de eindexamens.

Veelgestelde vragen over de tien tijdvakken