Soorten wolken herkennen en wat ze over het weer zeggen

Een wolk bestaat uit heel kleine waterdruppeltjes, ijskristallen of allebei. Zo omschrijft het KNMI een wolk. Dat is het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, de weerdienst van de overheid. Lage wolken hangen onder de 2 kilometer. De dunne witte veren hoog in de lucht zitten op 6 tot 12 kilometer. De tien namen hoef je niet uit je hoofd te kennen. Let op de hoogte en de vorm, en kijk of de wolk dikker wordt. Dan lees je het weer van de komende uren al af. Bewolkt is het hier vaak: boven De Bilt is volgens onze telling gemiddeld minstens twee derde van de hemel bedekt. Meer over het weer en de aarde lees je in het kennisgebied Wereld.

Hoe een wolk ontstaat

Een wolk ontstaat als vochtige lucht stijgt en zo ver afkoelt dat de waterdamp druppeltjes vormt. Waterdamp is water in de vorm van gas, en dat zie je niet. Voor een wolk zijn twee dingen nodig, schrijft de NOAA: water en kleine deeltjes in de lucht. De NOAA is de dienst van de Amerikaanse overheid voor weer, zee en klimaat. Die deeltjes zijn rook, stof of zout dat van de zee opwaait. De waterdamp slaat erop neer, zoals op een koude badkamerspiegel. In het midden van elk wolkendruppeltje zit dus een stofje of een zoutkorreltje.

Stijgende lucht koelt vanzelf af. Hoger in de lucht is de druk lager. Daardoor zet de lucht uit, en lucht die uitzet wordt kouder. Volgens de NOAA scheelt dat 9,8 graden per kilometer, tot de lucht verzadigd is. Verzadigd betekent dat de lucht geen waterdamp meer kan vasthouden. De temperatuur waarbij dat gebeurt, heet het dauwpunt. Vanaf dat punt vormen damp en stofjes samen een wolk.

Af is een wolk nooit. Er komen steeds druppeltjes bij en er verdampen er weer. Daarom verandert hij voortdurend van vorm.

Waarom een stapelwolk een platte onderkant heeft

De onderkant van een stapelwolk ligt op de hoogte waar stijgende lucht haar dauwpunt bereikt. Daaronder is de damp nog onzichtbaar, daarboven zie je druppeltjes. Zo komt de bolle witte wolk aan zijn platte bodem.

De NOAA geeft een voorbeeld. Neem lucht die aan de grond 30 graden is en een dauwpunt van 18 graden heeft. Die lucht is verzadigd op ongeveer 4.000 voet. Omgerekend is dat ruim 1.200 meter.

De tien soorten wolken in één tabel

Weerkundigen over de hele wereld gebruiken dezelfde tien namen voor wolken. Ze staan in de Internationale Wolkenatlas. Die atlas komt van de Wereld Meteorologische Organisatie, de weerorganisatie van de Verenigde Naties. De NOAA noemt hem de officiële wereldstandaard voor wolken.

In de tabel staan de tien soorten wolken van hoog naar laag, met wat je ervan kunt verwachten.

Waar de Latijnse namen vandaan komen

De namen zijn ruim twee eeuwen oud. De Engelse apotheker Luke Howard verdeelde wolken in 1803 in drie vormen: cirrus, cumulus en stratus. Cirrus is Latijn voor haarlok. Stratus betekent een laag. Voor de regenwolk nam Howard een vierde woord, nimbus. De tien namen van nu zijn op die woorden gebouwd.

Op welke hoogte wolken hangen

Laag betekent bij het KNMI onder de 2 kilometer. Middelhoge wolken hangen op 2 tot 6 kilometer. Cirrus zit op 6 tot 12 kilometer. De buienwolk begint laag en komt in de zomer vaak boven de 12 kilometer uit.

Die hoogtes gelden voor onze streken. Bij de polen blijven hoge wolken volgens de NOAA onder de 8 kilometer. In de tropen reiken ze tot 18 kilometer.

Alto betekent hoog maar de wolk hangt in het midden

Twee namen zetten je op het verkeerde been. Alto is Latijn voor hoog, maar altocumulus en altostratus zijn middelhoge wolken. Het woord zegt hier alleen dat ze hoger hangen dan de gewone cumulus en stratus, legt de NOAA uit.

De regenlucht nimbostratus wordt vaak een lage wolk genoemd. Dat is een vergissing, staat in dezelfde uitleg. Hij hoort bij de middelhoge wolken, en zo deelt ook het KNMI hem in. Zolang het regent, zakt alleen zijn onderkant steeds verder.

Bolletjes meten met je vingers

Drie soorten wolken bestaan uit bolletjes of ribbels in een laag, en ze lijken op elkaar. De NOAA geeft een maat om ze te onderscheiden. Strek je arm en houd je hand voor de wolk.

• Zijn de bolletjes smaller dan je pink, dan kijk je naar de hoge cirrocumulus.
• Bij de schapenwolk altocumulus zijn ze breder dan je pink en smaller dan drie vingers.
• Passen ze niet meer achter drie vingers, dan is het de lage stratocumulus.

Wat wolken over het weer zeggen

Wolken vertellen vooral wat er de komende uren aankomt. Drie tekens zijn het onthouden waard.

Je hangt ’s ochtends de was buiten onder een blauwe lucht met een paar witte veren. Rond de middag is die lucht melkwit en staat er een kring om de zon. Dat is het eerste teken. De kring heet een halo. Hij ontstaat doordat ijskristallen hoog in de lucht het zonlicht breken. Verdwijnt de zon daarna langzaam achter de sluier, dan is dat volgens het KNMI vaak een voorbode van slechter weer. Dat geldt vooral als de wolken uit het westen komen en snel dichter worden. Haal de was dan binnen voor je weggaat.

Het tweede teken zie je op een zomermiddag. Soms groeit een stapelwolk uit tot een toren met een platte top die breed uitwaaiert. Dan is het een buienwolk geworden. Die top heet het aambeeld en bestaat helemaal uit ijs. Buienwolken met een aambeeld geven meestal zware buien, met een grote kans op onweer. Wat je dan doet, lees je in ons artikel over onweer en veilig schuilen.

Het derde teken is zeldzamer. Voor een zware onweersbui uit schuift soms een lage, donkere rol door de lucht: de rolwolk. Hij ontstaat waar de koude lucht uit de bui op warme lucht bij de grond stuit. Zware buien brengen vaak windstoten mee. Hoe hard die kunnen zijn, staat in ons artikel over windkracht en windstoten.

Vliegtuigstrepen als weerbericht

Ook de strepen achter een vliegtuig zeggen iets. Het zijn kunstmatige wolken van ijs. De waterdamp uit de motoren bevriest op ongeveer 10 kilometer hoogte, waar het meer dan 40 graden vriest. Verdwijnt een streep na een paar minuten, dan is de lucht daarboven droog. Dat duidt op rustig weer met hoge luchtdruk, schrijft het KNMI. Blijft de streep uren hangen en waaiert hij uit, dan is de lucht op die hoogte vochtig.

Voor vandaag wel en voor morgen niet

Ons oordeel: voor de komende uren is de lucht een goede raadgever, voor morgen niet. Een sluier vertelt dat er iets aankomt. Hoe laat het begint en hoeveel er valt, zegt hij niet. Daarvoor heb je de weersverwachting en de regenradar nodig. Gebruik de wolken voor de vraag of de was buiten kan blijven. Voor het tuinfeest van zaterdag kijk je naar het weerbericht.

Waarom wolken wit zijn en soms grijs

Wolken zijn wit omdat hun druppeltjes alle kleuren van het zonlicht even sterk terugkaatsen. Zonlicht is wit licht, een mengsel van alle kleuren. De gassen in de lucht kaatsen vooral het blauwe deel alle kanten op. Daarom is de hemel blauw. Wolkendruppeltjes zijn veel groter dan die gasdeeltjes en maken geen verschil tussen kleuren, legt de NOAA uit. Het licht blijft dus wit.

Grijs wordt een wolk als hij dik is. Er komt dan minder zonlicht doorheen. Een donkere wolk is dus in de eerste plaats een dikke wolk, geen volle. Dat past bij wat het KNMI over stratocumulus schrijft. Uit die wolk valt alleen regen als de laag dik genoeg is, en dan is hij donkergrijs.

Soms is grijs zelfs gezichtsbedrog. Een wolk voor een felle achtergrond lijkt donkerder dan hij is. Het contrast misleidt je ogen, schrijft de NOAA.

Hoeveel water er in een wolk zit

Een stapelwolk van een kilometer lang, breed en hoog bevat ongeveer 500.000 kilo water. Die som komt van de USGS, de dienst van de Amerikaanse overheid die bodem en water onderzoekt. De dienst rekent met een schatting: een halve gram water per kubieke meter wolk. In zo’n wolk passen een miljard kubieke meters.

Veel is dat niet. Een liter water weegt een kilo, dus het gaat om 500.000 liter. Verdeel dat over de vierkante kilometer onder de wolk. Dan kom je volgens onze berekening op een halve liter per vierkante meter. In regen uitgedrukt is dat een halve millimeter. Zelfs als de wolk in één keer leeg zou regenen, stond er amper iets in de regenmeter.

Een wolk is dus geen zak water die op knappen staat. Voor één regendruppel zijn miljoenen wolkendruppeltjes nodig, schrijft het KNMI. Pas als druppels groot genoeg zijn, vallen ze uit de wolk. Regen begint bovendien meestal als sneeuw. Hoog in de wolk vriest het, en de vlokken smelten onderweg naar beneden. Dat gebeurt volgens het KNMI ook in de zomer.

En waarom valt die 500.000 kilo niet omlaag? De vochtige lucht in de wolk is volgens de USGS lichter dan de droge lucht eronder. De wolk drijft erop, zoals olie op water.

Mist is een wolk op de grond

Mist bestaat net als een wolk uit zwevende waterdruppeltjes, alleen hangt hij op de grond. Het KNMI rekent mist tot de lage bewolking. Trekt de mist op, dan wordt het de grijze deken die stratus heet. Mist uit een heldere nacht lost in de zomer na zonsopkomst snel op. In de winter kan hij hardnekkig blijven hangen.

Van mist spreekt het KNMI als je aan de grond minder dan 1.000 meter ver kunt kijken. Onder de 200 meter zicht is mist gevaarlijk voor het verkeer. Het instituut kan dan code geel geven.

Afhankelijk van de plaats telt Nederland gemiddeld 40 tot 90 mistdagen per jaar. Dat aantal daalt de laatste tientallen jaren sterk. Het KNMI noemt twee oorzaken. In de winter waait het vaker uit het westen. En de lucht is sinds de jaren tachtig schoner, met minder zwevende deeltjes. Dat past bij hoe een wolk ontstaat. Zonder stofjes komen er geen druppeltjes.

Hoe vaak het in Nederland bewolkt is

Boven De Bilt is gemiddeld minstens twee derde van de hemel met wolken bedekt. Dat hebben wij zelf geteld, met de cijfers die het KNMI per dag geeft.

Weerkundigen verdelen de hemel in acht delen en bepalen hoeveel daarvan bedekt zijn. Bij nul is de lucht strakblauw, bij acht zit hij helemaal dicht. Tegenwoordig doet een instrument dat, de wolkenhoogtemeter. Hij stuurt laserlicht omhoog en vangt op wat er terugkomt.

Van 1991 tot en met 2015 waren in De Bilt gemiddeld 5,4 van de 8 delen bedekt. Dat is ongeveer twee derde. Vanaf 2016 kreeg het KNMI nieuwe meters, die hoge wolken beter zien. Sindsdien, tot en met 2025, is het gemiddelde 6,1. Dat is ruim drie kwart.

In de tabel staat per seizoen hoeveel van de acht delen bedekt waren.

December is de somberste maand

De somberste maand is in onze telling december. Tot en met 2015 waren daar gemiddeld 6,1 delen bedekt, daarna 7,0. De minste wolken hadden april en augustus, met gemiddeld 4,9 delen tot en met 2015.

In de winter was de hemel tot en met 2015 op de helft van de dagen gemiddeld bijna helemaal bedekt. Met de nieuwe meters is dat 71 procent. Zo’n dag hoeft niet grijs te zijn. Ook een dunne sluier waar de zon doorheen schijnt, telt mee.

Wie sterren wil kijken of hoopt op noorderlicht in Nederland, heeft daar last van. Juist in de donkere maanden zit de lucht het vaakst dicht.

Een strakblauwe dag is zeldzaam. Van 1991 tot en met 2015 was de hemel op 331 dagen gemiddeld helemaal onbewolkt. Dat zijn er 13 per jaar.

Uitzonderlijk bewolkt is Nederland niet. Volgens NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie, is meestal ongeveer 67 procent van de aarde met wolken bedekt. Dat cijfer komt uit bijna tien jaar satellietmetingen. Het is een andere maat dan onze telling vanaf de grond.

Waarom de cijfers vanaf 2016 hoger zijn

Het KNMI is in 2016 begonnen al zijn wolkenhoogtemeters te vervangen. In 2017 moest dat klaar zijn. De nieuwe meter ziet hoge wolken, zoals cirrus, veel betrouwbaarder. Dat schreef het instituut op 24 maart 2016. Volgens onze lezing tellen dunne sluiers hoog in de lucht daardoor vaker mee.

In onze telling zie je de sprong. Tot en met 2015 was de hemel in De Bilt 64 dagen per jaar gemiddeld over het etmaal helemaal bedekt. Vanaf 2016 waren het er 124. De zon scheen in die jaren juist langer: 5,2 uur per dag tegen 4,6 uur ervoor. Meer wolken en meer zon tegelijk: dat past volgens ons bij een andere meter, niet bij ander weer. Wanneer de meter in De Bilt is vervangen, hebben wij niet gevonden.

Of Nederland bewolkter wordt, kun je uit deze cijfers dus niet afleiden. Het KNMI waarschuwt daar zelf voor. Stations verhuizen en de manier van meten verandert. Met zulke cijfers kun je daarom geen trend bepalen.

Veelgestelde vragen over wolken