Wat is het hindoeïsme? Goden, karma en hindoes in Nederland

Wereldwijd waren er in 2020 bijna 1,2 miljard hindoes. Dat is 14,9 procent van de wereldbevolking, ongeveer één op de zeven mensen. Zo telde het Pew Research Center. Dat is een Amerikaans onderzoeksinstituut dat geen politiek standpunt inneemt. Van alle hindoes woont ongeveer 95 procent in India. Toch is er niet één hindoeïsme. Wat in een korte uitleg als de kern geldt, klopt maar voor een deel van de hindoes. In India gelooft bijvoorbeeld minder dan de helft van hen in wedergeboorte. Meer over geloof en samenleving lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Een geloof zonder stichter en zonder één boek

Het hindoeïsme heeft geen stichter, geen enkel heilig boek en geen leer waar iedereen het over eens is. Zo zegt het Ashmolean Museum het in zijn lesmateriaal voor leraren. Dat museum hoort bij de Universiteit van Oxford, in Engeland. Zonder stichter en zonder één boek verschilt het hindoeïsme van veel andere grote geloven. Welke dat zijn, lees je in ons overzicht van de grootste wereldreligies.

Ook de naam komt niet van de hindoes zelf. Het woord komt waarschijnlijk uit het Perzisch. Het is verwant aan de naam van de rivier de Indus. Eerst was het een naam voor de mensen die in het gebied van India woonden. Dat staat in de Internet Encyclopedia of Philosophy. Dat is een gratis encyclopedie over filosofie op internet, geschreven door wetenschappers. In de oude teksten uit India staat het woord hindoeïsme niet. Later werd het een verzamelnaam voor veel verwante tradities.

Wat bindt die tradities dan? Volgens de encyclopedie is dat vooral één ding. Hindoeïstische denkers gaan uit van een vaste groep oude teksten. De belangrijkste daarvan zijn de Veda’s.

De oudste teksten en de Bhagavad Gita

De Veda’s zijn de oudste teksten van het hindoeïsme. Het woord veda betekent kennis of wijsheid. De teksten zijn in ongeveer 900 jaar ontstaan. Wetenschappers plaatsen die periode ruwweg tussen 1500 en 600 voor Christus. Eerst werden de teksten uit het hoofd geleerd en mondeling doorgegeven. Er zijn vier Veda’s. Elke Veda eindigt met de Upanishads. Dat zijn gesprekken tussen een leraar en een leerling over de grote levensvragen.

Daarnaast zijn er de grote verhalen. De Bhagavad Gita is een gesprek tussen de god Krishna en de krijger Arjuna, vlak voor een veldslag. Arjuna wil niet vechten, omdat de oorlog zijn eigen familie zal verwoesten. Krishna houdt hem voor dat hij zijn plicht moet doen. De tekst is een deel van de Mahabharata, een oud Indiaas verhaal over die oorlog. Het andere grote verhaal is de Ramayana, over prins Rama.

Eén god of heel veel goden?

De meeste hindoes in India geloven in één God die zich in veel vormen laat zien. Dat blijkt uit een groot onderzoek van het Pew Research Center. Tussen november 2019 en maart 2020 spraken onderzoekers met bijna 30.000 volwassenen in India. Onder hen waren 22.975 hindoes. Van die hindoes koos 61 procent het antwoord dat er één God is met veel vormen. Slechts 7 procent zei dat er veel goden zijn. Ook de andere percentages over geloof en gewoonten in India op deze pagina komen uit dat onderzoek.

Het hindoeïsme staat bekend als een geloof met heel veel goden. Toch zien veel hindoes die goden als gezichten van één goddelijke werkelijkheid. In de Upanishads heet die Brahman. Sommige stromingen vereren vooral één god. Bij de ene stroming is dat Vishnu, bij de andere Shiva.

Bij welke god hindoes zich verwant voelen

Het vaakst voelen hindoes in India zich verwant met Shiva: 44 procent noemt hem. De onderzoekers lieten 15 afbeeldingen van goden zien. Iedereen mocht er hoogstens drie kiezen. In de tabel staan zes van de goden die het vaakst werden gekozen. Per god zie je het cijfer voor heel India. Daarnaast staat de streek met het hoogste en het laagste cijfer.

De voorkeur verschilt dus sterk per streek. In het westen van India staat niet Shiva bovenaan, maar Ganesha. In het noordoosten is dat Krishna. Vrouwen kiezen Lakshmi vaker dan mannen: 33 tegen 22 procent. Ook Kali werd vaak gekozen: door 20 procent in heel India, en door 34 procent in het oosten.

Ganesha herken je aan zijn olifantenhoofd. Rama en Krishna gelden als verschijningen van Vishnu.

Shiva zien in Amsterdam

Hoe zo’n godenbeeld eruitziet, kun je in Nederland zelf bekijken, in het Rijksmuseum in Amsterdam. Dat is het nationale museum voor kunst en geschiedenis. Er is een bronzen Shiva uit Zuid-India te zien. Het beeld is gemaakt tussen ongeveer 1100 en 1200. Het is 153 centimeter hoog en weegt 255 kilo. Shiva danst op één been in een krans van vlammen. Hij heeft vier armen. Onder zijn voet ligt een dwerg, het symbool van onwetendheid.

Volgens het museum is Shiva hier schepper en vernietiger van de wereld tegelijk. Zulke beelden stonden niet altijd stil. Op feestdagen droegen gelovigen ze mee in een optocht. Dan gingen er stokken door de ringen onderaan, om het beeld te dragen. Sta je voor het beeld, dan kijk je dus naar een god die ooit door de straten werd gedragen.

Wat karma en dharma betekenen

Karma betekent letterlijk handeling. Het idee: wie goed doet, krijgt iets goeds terug. Wie slecht doet, krijgt iets slechts terug. Vaak gebeurt dat pas in een volgend leven. In India gelooft 77 procent van de hindoes daarin, mat Pew. Onder Indiase moslims is dat ook 77 procent. Karma is in India dus net zo goed een idee van het land als van één geloof.

Dharma is het tweede kernwoord. Het staat voor wat goed en juist is, en wordt vaak vertaald als plicht. Dharma is ook een van de vier doelen in een mensenleven. De andere drie zijn welvaart, genot en bevrijding. Die bevrijding heet moksha. Daarmee stap je uit de kringloop van geboorte, dood en wedergeboorte.

Minder dan de helft gelooft in wedergeboorte

Wedergeboorte, ook reïncarnatie genoemd, is het idee dat je na je dood opnieuw geboren wordt. Het hoort bij de leer van het hindoeïsme. Toch zei minder dan de helft van de hindoes in India erin te geloven: 40 procent. In moksha geloofde 47 procent. Hoe belangrijk iemand zijn geloof vindt, maakt weinig uit. Van de hindoes die hun geloof heel belangrijk vinden, gelooft 41 procent in wedergeboorte. Bij de anderen is dat 37 procent.

Ons oordeel: wie het hindoeïsme samenvat als een geloof in veel goden en in wedergeboorte, beschrijft de boeken en niet de mensen. De cijfers laten vooral zien hoe verschillend hindoes in India zelf over hun geloof denken.

Hoe hindoes hun geloof beleven

Voor veel hindoes zit het geloof in dagelijkse gewoonten. In India doet 57 procent van de hindoes elke dag puja. Puja is een ritueel met gebed, waarbij je bloemen en eten aanbiedt aan een god. Dat kan in een tempel, maar ook thuis. Naar de tempel gaat 14 procent elke dag. Een hindoetempel heet een mandir.

Vlees eten en de heilige koe

Niet alle hindoes zijn vegetariër. In India noemt 44 procent van de hindoes zich zo. Wel houdt 83 procent zich aan een regel over vlees. Zij eten helemaal geen vlees, laten bepaalde soorten staan of eten op bepaalde dagen geen vlees. Het verschil per streek is groot. In het noorden van India is 71 procent van de hindoes vegetariër, in het oosten 18 procent.

De scherpste grens is rundvlees, want de koe geldt als een heilig dier. Van de hindoes in India vindt 72 procent dat je geen hindoe kunt zijn als je rundvlees eet. Niet in God geloven weegt minder zwaar. Daarvan zegt 49 procent dat je dan geen hindoe bent.

Vegetarisch eten hoorde er niet altijd bij. In de oudste tijd offerden hindoes dieren, schrijft de Internet Encyclopedia of Philosophy. Het boeddhisme had daar kritiek op. Dat gold ook voor het jaïnisme, een ander geloof uit India. Pas later werd geen vlees eten voor veel hindoes een teken van een goed leven.

Het kastenstelsel en wat de Indiase wet zegt

Het kastenstelsel is een rangorde van groepen waarin je geboren wordt. Het bestaat in India in een of andere vorm al minstens 3.000 jaar, schrijft Pew. Je kaste kan bepalen welk werk je doet en met wie je trouwt. Bovenaan staan van oudsher de brahmanen, de priesters en leraren. Verwar hen niet met Brahman, het woord voor het goddelijke. De dalits kregen de laagste plaats. Zij werden vroeger onaanraakbaren genoemd, een woord dat nu als kwetsend geldt.

Het stelsel begon bij hindoes, maar is nu van heel India. Bijna alle Indiërs rekenen zich tot een kaste, welk geloof ze ook hebben. Van alle Indiërs noemt 4 procent zich brahmaan. Ruim twee derde, 68 procent, rekent zich tot een lagere kaste.

De grondwet van India verbiedt de staat om een burger achter te stellen om zijn kaste. Die grondwet geldt sinds 26 januari 1950. Over onaanraakbaarheid is de tekst nog scherper. “Untouchability is abolished”, staat er. Onaanraakbaarheid is dus afgeschaft, en elke vorm ervan is verboden.

Wat er in de praktijk van over is

In het dagelijks leven is de kaste niet verdwenen. Van de hindoes in India vindt 64 procent het heel belangrijk dat vrouwen niet buiten hun kaste trouwen. Tegelijk zegt 82 procent van alle Indiërs dat ze in het jaar voor het onderzoek zelf niet om hun kaste zijn gediscrimineerd.

Over kaste onder hindoes in Nederland vonden wij geen officiële cijfers.

Het verschil met het boeddhisme

Het verschil met het boeddhisme begint bij de Veda’s. Hindoeïstische denkers gaan van die teksten uit. Boeddhistische denkers doen dat niet. Toch delen de twee geloven veel. Het boeddhisme ontstond ook in India. En het kent dezelfde woorden, zoals karma en wedergeboorte.

Een tweede verschil is God. Bijna alle Indiërs geloven in God, maar van de boeddhisten in India doet een derde dat niet. Het boeddhisme heeft bovendien wel een stichter: de Boeddha. Wat hij leerde, lees je in ons artikel over het boeddhisme en zijn leefregels.

Beide geloven kennen de mandala, een tekening rond een middelpunt. Wat de vormen en kleuren zeggen, staat in ons artikel over de betekenis van een mandala.

De swastika als teken van geluk

De swastika is voor hindoes een teken van geluk, en veel ouder dan de nazi’s. In India zie je het teken vaak op tempels en huizen. Wie de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog kent, schrikt daarvan. Het woord komt van svastika. Dat is Sanskriet, een oude taal uit India, en het betekent geluk of welzijn.

Dat schrijft het United States Holocaust Memorial Museum, het nationale Holocaustmuseum van de Verenigde Staten. Het teken zelf is mogelijk al 7.000 jaar oud. Voor hindoes, boeddhisten en jaïnisten is het tot vandaag een heilig teken. De Duitse nazipartij nam het in 1920 als embleem. Daardoor kreeg het in Europa een heel andere lading.

Holi en Divali in 2026 en 2027

Divali valt in 2026 op zondag 8 november. Holi was dat jaar op woensdag 4 maart. In 2027 is Holi op dinsdag 23 maart. Divali valt dan op vrijdag 29 oktober. Die data komen van de ambassade van India in Den Haag. Zij publiceert elk jaar een lijst met haar vrije dagen. De lijst voor 2027 is van 10 september 2026.

Holi is het kleurenfeest in het voorjaar. Divali, ook Diwali geschreven, is het lichtjesfeest in het najaar. De data verschuiven elk jaar, omdat de hindoekalender de maan en de zon tegelijk volgt. De dag kan per land of gemeenschap iets verschillen. Vraag het dus na bij een mandir bij jou in de buurt. In Nederland zijn Holi en Divali geen officiële vrije dagen.

Feesten houden zich in India niet aan de grenzen van een geloof. Van de christenen daar viert 31 procent Divali mee, en van de moslims 20 procent. Omgekeerd viert 17 procent van de hindoes Kerstmis.

Hindoes in Nederland

De meeste hindoes in Nederland hadden bij de laatste berekening, in 2004, wortels in Suriname. Het ging om 83.000 van de 99.000 hindoes. Nog eens 11.000 hadden een Indiase achtergrond. Die cijfers komen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS houdt de officiële cijfers over Nederland bij. Het berekende het aantal hindoes van 1971 tot 2004. In 1971 waren het er 3.000. De voorouders van Surinaamse hindoes kwamen als contractarbeiders uit India. Hoe dat ging, lees je in ons artikel over Divali in Nederland en Suriname.

Waarom een nieuw aantal ontbreekt

Een nieuwer berekend aantal ontbreekt, omdat het CBS na 2004 met de reeks stopte. Wel hield het in 2018 en 2019 een enquête over geloof. De ondervraagden waren 15 jaar of ouder. In 2018 noemde 0,5 procent zich hindoe. In 2019 was dat 1,0 procent bij de gewone vraag. Bij een anders gestelde vraag was het 0,7 procent. Elke uitkomst rust op ruim 2.600 ondervraagden. Bij zo’n kleine groep schommelt het cijfer sterk.

In de nieuwste cijfers, over 2025, noemt het CBS hindoes niet apart. Zij vallen dan onder de 7 procent met een ander geloof.

Wij vinden dat je elk precies getal over hindoes in Nederland moet wantrouwen. Het laatste berekende aantal is ruim 20 jaar oud. Wat daarna kwam, zijn schattingen. Zie je ergens een stellig cijfer staan, kijk dan uit welk jaar het komt en wie het heeft geteld.

Veelgestelde vragen over het hindoeïsme