Wat is het jodendom? Geloof, regels en Joden in Nederland

Wereldwijd waren er in 2020 14,8 miljoen Joden, telde het Pew Research Center, een Amerikaans onderzoeksinstituut zonder winstoogmerk. Dat is 0,2 procent van de wereldbevolking, en bijna de helft woont in Israël. In Nederland wonen ongeveer 35.000 Joden, schat een Brits onderzoeksinstituut. Toch zegt zo’n telling weinig over wat Joden geloven. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat slechts een kwart van de Nederlandse Joden geloof in God zeer belangrijk vindt voor hun Joods-zijn. Voor de meesten draait het om afkomst en herinnering. Meer over geloof en samenleving lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat Joden geloven

Joden geloven in één God. De kern van dat geloof staat in het Sjema, een tekst uit het dagelijkse ochtend- en avondgebed. Het Joods Cultureel Kwartier, de organisatie achter het Joods Museum, vertaalt die zo: Hoor Israël, de Eeuwige is onze God, de Eeuwige is één. De Eeuwige is een Joodse naam voor God.

Geloven alleen is niet genoeg. Het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK), de landelijke organisatie van orthodoxe Joodse gemeenten, noemt het jodendom een doe-religie. Een Jood laat zijn geloof zien door zich aan verplichtingen te houden. Die verplichtingen heten mitswot. In de Tora staan er 613. Het zijn 248 dingen die je moet doen en 365 dingen die je niet mag doen. Sommige gaan over mens en God, zoals feesten vieren. Andere gaan over mensen onderling, zoals niet moorden, niet stelen, geld geven aan arme mensen en zieken verzorgen.

Een Joodse jongen is vanaf zijn dertiende religieus volwassen, een meisje vanaf haar twaalfde. Vanaf dan moeten ze zich zelf aan de geboden houden. Dat heet bar mitswa en bat mitswa: zoon en dochter van het gebod.

De heilige boeken van het jodendom

De belangrijkste tekst is de Tora, ook wel Thora gespeld. Het woord betekent lering. De Tora bestaat uit de vijf boeken van Mozes, van Genesis tot en met Deuteronomium. Een synagoge, ook sjoel genoemd, is het gebouw waar een Joodse gemeente samenkomt om te bidden en te leren. Daar wordt elke week een deel van de Tora voorgelezen. Zo is de hele tekst in een jaar rond.

De Tora is het eerste deel van de Tenach, de Hebreeuwse Bijbel. Daarin staan ook de Profeten en de Geschriften. Protestantse christenen kennen dezelfde boeken als het Oude Testament, alleen in een andere volgorde, schrijft het Joods Cultureel Kwartier.

Naast de Bijbel is er de Talmoed. Dat is een grote verzameling uitleg, discussies en regels. De tekst groeide tussen ongeveer het jaar 200 en 500, in Joodse leerscholen in Babylonië en Palestina. Alle regels samen heten de halacha, de godsdienstige wet. Een rabbijn is de leraar, raadgever en rechter van een Joodse gemeente.

Waar het jodendom vandaan komt

Volgens de Joodse overlevering stammen Joden af van Abraham. Hij was de eerste die erkende dat er één God is. Na hem kwamen zijn zoon Izak en kleinzoon Jakob. De nakomelingen van Jakob werden slaven in Egypte. Onder leiding van Mozes trokken ze weg. In de woestijn kregen ze de Tora, en daarna vestigden ze zich in het land van hun voorouders. Zo vertelt het NIK het in zijn vragen en antwoorden over het jodendom. Het feest Pesach herdenkt elk voorjaar die uittocht uit Egypte.

Later raakten Joden verspreid over de landen in de omgeving. Rond het begin van onze jaartelling woonden er al Joden in Europa, schrijft het NIK.

Meer dan een geloof

Joods ben je door afkomst, niet alleen door wat je gelooft. Volgens de Joodse wet ben je Joods als je moeder Joods is, of als je bent overgegaan tot het jodendom. Ook wie geen Joods leven leidt, is en blijft Joods, schrijft het NIK.

Hoe dat in Nederland uitpakt, staat in een rapport uit januari 2025 van het Institute for Jewish Policy Research (JPR). Dat is een Brits onderzoeksinstituut dat Joodse gemeenschappen in Europa bestudeert. Joods Maatschappelijk Werk, de Joodse welzijnsorganisatie in Nederland, betaalde het onderzoek. Van de Nederlandse Joden heeft 56 procent twee Joodse ouders, 23 procent alleen een Joodse moeder en 14 procent alleen een Joodse vader. Nog eens 8 procent heeft geen Joodse ouder. Volgens het JPR zijn dat vooral mensen die zelf zijn overgegaan.

Wie alleen een Joodse vader heeft, telt ook bij de progressieve Joodse gemeenten in Nederland niet vanzelf als Jood. Daarvoor is een aparte procedure nodig. In de Verenigde Staten is een Joodse vader bij de progressieve stroming wel genoeg, schrijft het JPR.

Wat Nederlandse Joden zelf belangrijk vinden

Het JPR gebruikte ook een enquête uit 2018 van het Bureau voor de Grondrechten, een agentschap van de Europese Unie. Daarin vroegen onderzoekers wat zeer belangrijk is voor iemands Joods-zijn. Het herdenken van de Holocaust stond bovenaan, met 85 procent. De Holocaust is de moord op de Joden van Europa door de nazi’s. Het bestrijden van antisemitisme, of jodenhaat, volgde met 78 procent. Geloof in God noemde maar 25 procent zeer belangrijk. Zelfs bij de orthodoxe en traditionele Joden is dat de helft, tegen 82 procent voor het vieren van de feestdagen met familie.

Ons oordeel: wie het jodendom alleen als godsdienst uitlegt, mist het grootste deel van de Nederlandse Joden. Voor de meesten is het een afkomst, een familie en een geschiedenis. Het geloof hoort er voor een kleinere groep bij.

Hoeveel Joden er zijn hangt af van wie je telt

Omdat Joods-zijn niet alleen om geloof draait, lopen tellingen uiteen. Pew telt buiten Israël in de regel alleen mensen die het jodendom als hun godsdienst noemen. In Israël gebruikt Pew het bevolkingsregister, dat de Joodse wet volgt. Het JPR telt in Nederland iedereen die zich in een enquête Joods zou noemen. In de tabel zie je hoeveel Joden er in Nederland zijn bij vier manieren van tellen.

De schatting van 35.000 ligt hoger dan het oudere cijfer van rond de 30.000, dat je nog vaak tegenkomt. Het JPR stelde de oude schatting bij; er zijn dus niet meer Joden bijgekomen.

Orthodox en progressief in Nederland

Binnen het jodendom zijn er stromingen die de regels strenger of vrijer uitleggen. Orthodoxe Joden houden vast aan de traditionele uitleg van de Tora en van eeuwen aan uitspraken van rabbijnen. Het NIK spreekt daarom liever van het traditionele jodendom. Het liberale of progressieve jodendom ontstond in de negentiende eeuw in Duitsland. Het wil het jodendom laten aansluiten bij het moderne leven, zonder dat iedereen alle regels strikt hoeft te volgen, legt het Joods Cultureel Kwartier uit.

Nederland kent drie grote Joodse religieuze organisaties. Het NIK en de Portugees-Israëlietische Gemeente in Amsterdam zijn orthodox. Die tweede is de gemeente van Joden met Spaanse en Portugese voorouders. Het Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom verbindt de progressieve gemeenten. Samen met een paar kleinere, zelfstandige progressieve gemeenten tellen ze ongeveer 8.000 leden, schrijft het JPR. Twee op de drie daarvan zijn lid van een orthodoxe gemeente.

Maar weinig Nederlandse Joden zijn lid: rond 2022 was dat 23 procent. Dat was in 1999 nog 31 procent. In een vergelijking van het JPR met tien andere landen scoort Nederland daarmee het laagst. In België is 69 procent van de Joden lid van een Joodse gemeente, in Italië zelfs 84 procent.

Hoe Nederlandse Joden zichzelf omschrijven

Gevraagd naar hun eigen Joods-zijn, kiezen de meeste Nederlandse Joden geen stroming. In de tabel zie je welke omschrijving volwassen Joden in Nederland kozen.

Samen noemt ongeveer een op de vijf Nederlandse Joden zich orthodox of traditioneel. In België en Frankrijk is dat aandeel twee tot drie keer zo groot.

Sjabbat en koosjer eten

De sjabbat is de wekelijkse rustdag van het jodendom. Hij begint op vrijdagavond bij zonsondergang en eindigt 25 uur later op zaterdagavond, schrijft het NIK. De dag herinnert aan de zevende dag van de schepping, toen God rustte. Wie de sjabbat houdt, werkt niet, reist niet, schrijft niet en maakt geen vuur. Ook elektriciteit gebruik je niet. In de winter kan de sjabbat al rond kwart over vier op vrijdagmiddag beginnen. Thuis gaan er op vrijdagavond twee kaarsen aan en volgt een feestelijke maaltijd met gevlochten brood, de challa.

Wat koosjer eten is

Koosjer betekent geschikt of in orde. Het woord gaat over de Joodse regels voor eten en drinken, samen kasjroet genoemd. Vlees mag alleen van dieren die herkauwen en gespleten hoeven hebben, zoals koeien en schapen. Die dieren moeten ook op de voorgeschreven manier zijn geslacht. Varkens en paarden zijn niet koosjer. Vis moet vinnen en schubben hebben: haring, schol en karper mogen, paling en garnalen niet.

Melk en vlees houd je streng gescheiden, ook in pannen en borden. Na een maaltijd met vlees wacht je volgens het NIK minstens een uur voor je iets met melk eet of drinkt. Een tosti met ham en kaas is dus twee keer mis. Welke producten uit de winkel koosjer zijn, staat in de kasjroetlijst die het NIK publiceert.

Hoeveel Nederlandse Joden zich aan de regels houden

De meeste Nederlandse Joden vieren de sederavond, de feestelijke maaltijd aan het begin van Pesach. Aan de wekelijkse regels van de sjabbat houdt zich een kleine groep. In de tabel zie je welk deel van de volwassen Joden zich meestal of altijd aan een gebruik houdt. Naast alle Joden samen staan de twee groepen die het verst uit elkaar liggen.

Een gebruik dat één keer per jaar terugkomt, houden veel meer Joden vast dan een regel die elke week of elke dag geldt. Wekelijks naar de synagoge gaat 14 procent. Dat is ongeveer even vaak als Nederlanders in het algemeen een religieuze bijeenkomst bezoeken, schrijft het JPR.

Wie een Joodse collega of buurvrouw heeft, weet dus niet vanzelf wat zij gelooft of eet. De kans dat ze met Pesach aan tafel zit, is veel groter dan de kans dat ze op zaterdag geen licht aandoet.

Joodse feestdagen in 2026 en 2027

In 2026 valt Simchat Tora op 4 oktober en begint Chanoeka op 5 december. Joodse feesten vallen elk jaar op een andere datum in onze kalender. De Joodse kalender volgt de maan, en een maanjaar telt 354 dagen. Met een extra maand in sommige jaren blijven de feesten toch in hun seizoen, legt het Joods Cultureel Kwartier uit.

De Joodse jaartelling begint volgens de traditie bij de schepping van de wereld. Het jaar 5787 begon op 12 september 2026, met Rosj Hasjana, het Joods Nieuwjaar. Het is zo’n jaar met een extra maand. Daardoor begint Pesach in 2027 op 22 april, bijna drie weken later dan in 2026. Toen was de eerste feestdag 2 april.

De feesten van het komende jaar

Een Joodse feestdag begint de avond ervoor, bij zonsondergang. Op een dag met werkverbod werkt, reist en schrijft een religieuze Jood niet. In de tabel staan de belangrijkste feesten van het komende jaar, met de eerste feestdag en of er een werkverbod geldt.

Wat er met de feesten gebeurt

Chanoeka is in de religieuze regels een klein feest, zonder werkverbod. Waarom het geen Joodse kerst is, lees je in ons artikel over Chanoeka. Met Poeriem lezen Joden in de synagoge het bijbelboek Ester voor. Elke keer dat de naam van de slechterik Haman valt, maakt iedereen lawaai met ratels en voeten. Met Soekot wonen religieuze Joden een week zo veel mogelijk in een loofhut. Die herinnert aan de veertig jaar in de woestijn, toen ze geen vast huis hadden.

Joden in Nederland

Al zo’n duizend jaar wonen er Joden in de Lage Landen, schrijft het JPR. Een vaste gemeenschap ontstond pas rond 1600. Toen vestigden zich in Amsterdam de eerste Joden die voor vervolging in Spanje en Portugal waren gevlucht. Zij heten Sefardische of Portugese Joden. Vanaf het begin van de zeventiende eeuw volgden Joden uit Midden- en Oost-Europa, de Asjkenazische of Hoogduitse Joden, legt het Joods Cultureel Kwartier uit. Nu noemt ruim de helft van de Nederlandse Joden zich Asjkenazisch en 15 procent Sefardisch. Een kwart noemt zich allebei.

Joden kregen in 1796 dezelfde burgerrechten als andere Nederlanders, schrijft het NIK. In 1933 woonden er ongeveer 120.000 Joden in Nederland. Mede door vluchtelingen uit Duitsland waren het er in 1941 zo’n 145.000. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen er tussen 102.000 en 107.000 om in de Holocaust. Dat is bijna 70 procent. Het huidige aantal van ongeveer 35.000 is sinds de jaren zestig ongeveer gelijk gebleven.

Het verschil met het christendom

Het grote verschil zit in Jezus. Voor christenen is hij de messias, de verlosser die de profeten hadden aangekondigd; het jodendom deelt dat geloof niet. Verder staan ze dicht bij elkaar. Het christendom en de islam bouwen allebei voort op het jodendom, zoals je leest in ons overzicht van de grootste religies van de wereld.

Raph Evers, toen rabbijn van het NIK, zei in 2009 dat hij het eens was met opperrabbijn Meir Just. Just noemde Jezus een hervormer van geloof en samenleving. De Romeinen doodden hem, net als duizenden andere Joden in die tijd. Het verschil legde Evers zo uit, in een interview dat het NIK op zijn site aanhaalt. ‘Christenen hebben de cheque die de profeten ons in hun geschriften aanreiken, ongeveer 2000 jaar geleden ingewisseld. Alles is volgens hen in Jezus vervuld. Wij geloven dat niet. Daarom houden wij de cheque zorgvuldig in bewaring.’

Veelgestelde vragen over het jodendom