Communisme uitgelegd, van Marx tot de vijf landen van nu

Het woord communisme dekt twee dingen: een idee en een staatsvorm. Het idee staat in het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels uit 1848. Dat is een dun boekje van maar 23 bladzijden, schrijft het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, afgekort IISG. Dat instituut in Amsterdam bewaart de papieren van Marx en Engels. De staatsvorm kwam later: landen waar één partij regeert uit naam van dat idee. Vijf landen heten nu nog communistisch, maar in de grondwetten die wij lazen noemt geen van de vijf zich zo. Meer uitleg over politiek en samenleving staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Je hoort het woord in het journaal over China en in de geschiedenisles over de Koude Oorlog. Op een verjaardag noemt iemand hogere belastingen communistisch. Steeds gaat het over iets anders.

Wat Marx en Engels bedoelden

Voor Marx was communisme een samenleving zonder afzonderlijke staten, zonder klassen en zonder productiemiddelen in privébezit. Zo vat het IISG het samen. Klassen zijn groepen in de samenleving, zoals rijke bezitters en arme arbeiders. Productiemiddelen zijn de dingen waarmee je iets maakt, zoals fabrieken, machines en grond. Het woord communisme komt van het Latijnse communis, dat gemeenschappelijk betekent. Dat schrijft het Verzetsmuseum, het museum in Amsterdam over Nederland in de Tweede Wereldoorlog.

De Bond der Communisten vroeg Marx en Engels om een programma. Dat was een vereniging van revolutionaire socialisten in Londen. Eind februari of begin maart 1848 verscheen het boekje in Londen. Het had een groene kaft, maar de namen van de schrijvers stonden er niet op. Dat staat in een dossier dat het IISG samen met de Duitse Unesco-commissie indiende bij Unesco. Dat is de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur.

Wat er in het manifest staat

Het manifest telt vier delen, en het tweede schetst de communistische samenleving. Het eerste deel beschrijft de geschiedenis als een strijd tussen klassen. Aan de ene kant staan de bezitters van fabrieken. Aan de andere kant staan de arbeiders die er voor loon werken. Kapitalisme is het systeem waarin bedrijven en grond van particulieren zijn. Volgens Marx zou dat systeem aan zijn eigen tegenstellingen ten onder gaan. Daarna zou een communistische samenleving ontstaan.

In die samenleving zijn de productiemiddelen van de staat, zo vat het IISG het tweede deel samen. De overheid bepaalt er bovendien wat er wordt gemaakt. Dat heet een planeconomie. Verder noemt het manifest gratis onderwijs en het afschaffen van kinderarbeid.

Eén bladzijde in Amsterdam

Van het handschrift van het manifest is één bladzijde over, en die ligt in Amsterdam. Het is een kladversie uit december 1847 of januari 1848, over privébezit. De rest raakte zoek, want een drukker stuurde een handschrift in die tijd meestal niet terug. Sinds 2013 staat de bladzijde in het register van Unesco voor documenten. Dat heet Memory of the World.

De bladzijde hoorde bij de papieren van Marx en Engels. Die lagen in het archief van de Duitse sociaaldemocratische partij. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, moest dat archief Duitsland uit. Daarom werden de papieren naar Denemarken gesmokkeld, op een bepaald moment zelfs per kano over een rivier.

Het IISG en een instituut in Moskou wilden de papieren allebei hebben. Toch werd het Amsterdam: in 1938 kocht een Nederlandse verzekeringsbank van de arbeidersbeweging ze voor het IISG. Door de oorlogsdreiging gingen ze eerst naar Londen. Pas in 1946 kwamen ze in Amsterdam aan.

Wat staten van het idee maakten

In de twintigste eeuw werd het idee de officiële leer van staten, en daar kreeg het een andere vorm. Na de Russische Revolutie van 1917 werd het communisme van Lenin in Rusland heel belangrijk, schrijft het Verzetsmuseum. Lenin legde de nadruk op de meest revolutionaire delen van Marx. In de jaren twintig maakten zijn opvolgers daarvan het marxisme-leninisme. Dat werd de officiële staatsleer van de Sovjet-Unie, de staat waarvan Rusland het grootste deel was.

Na de Tweede Wereldoorlog werden landen in Midden- en Oost-Europa afhankelijk van de Sovjet-Unie. In China kwamen de communisten van Mao Zedong in 1949 aan de macht. In de eerste tientallen jaren na de oorlog noemden veel regeringen zich marxistisch, naar de leer van Marx. Zij bestuurden het grootste deel van Europa en Azië samen. Dat staat in het dossier van het IISG. Het Westen en de Sovjet-Unie stonden tientallen jaren tegenover elkaar in de Koude Oorlog. Rond 1990 stortte het communistische systeem in Midden- en Oost-Europa en Rusland in.

Het dossier zegt ook wat er in die staten met de ideeën gebeurde. Ze werden volgens het IISG heel star uitgelegd. Ook werden ze gebruikt om onderdrukking te rechtvaardigen, en de volledige macht van de staat over de burger. In dezelfde alinea staat nog iets anders. In veel landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika was het marxisme een belangrijke bron van inspiratie voor bevrijdingsbewegingen. Dat zijn groepen die hun land wilden bevrijden van overheersing.

Het idee naast de praktijk

Het grootste verschil tussen het manifest en de latere staten zit bij de partij. De tabel hieronder zet het manifest van 1848 op drie punten naast vijf grondwetten. Dat zijn die van China, Vietnam, Laos, Cuba en Noord-Korea, in de versies die wij lazen.

Het manifest zegt dat de communisten geen aparte partij zijn tegenover de andere arbeiderspartijen. Volgens het IISG bedoelde Marx dat zij geen eigen partij moesten vormen. Zij moesten binnen de bestaande arbeidersbeweging werken. Toch heet het boekje Manifest van de Communistische Partij. Een partijprogramma is het volgens het IISG niet, wel een strijdbaar betoog.

De staten die zich later op Marx beriepen, legden de leiding van één partij vast in hun grondwet. Het idee en de staatsvorm zijn dus niet hetzelfde. Wie over communisme praat, zegt er het best bij welke van de twee hij of zij bedoelt.

Welke landen nog communistisch heten

Vijf landen worden meestal nog communistisch genoemd: China, Vietnam, Laos, Cuba en Noord-Korea. Toch noemt geen van de vijf zichzelf zo in de grondwet die wij lazen. Wij lazen de Engelse vertaling in Constitute, een databank van de universiteiten van Texas en Chicago. Daarin telden wij de woorden die met communis- of socialis- beginnen, zoals communist en socialism.

De tabel hieronder laat per land zien hoe de grondwet het land noemt, welke partij de leiding heeft en hoe vaak die woorden erin staan.

Vietnam en Cuba noemen zich een rechtsstaat. Dat is een staat die volgens de wet wordt bestuurd.

In de vijf grondwetten samen telden wij 18 keer een woord met communis-. Bij 15 daarvan gaat het om de naam van een partij of een jongerenorganisatie. Woorden met socialis- staan er daarentegen 161 keer in.

In de Noord-Koreaanse versie van 2016 kwam het woord communisme niet voor. De leer heette daar Juche, het gedachtegoed van Kim Il Sung, de stichter van het land.

Wat de grondwetten als doel noemen

Als doel noemen de gelezen teksten het socialisme. Geen ervan zegt dat het communisme is bereikt. Zo schrijft China dat het land nog lang in de eerste fase van het socialisme zal zijn. Alleen de Cubaanse tekst noemt ook de communistische samenleving als doel. De partij moet er het socialisme opbouwen en vooruitgaan naar die samenleving. Laos en Vietnam noemen hun economie een markteconomie met een socialistische koers. In de Vietnamese versie beschermt de wet bovendien privébezit en het recht om te erven.

Niet al die teksten gelden nog. Bij China en Laos meldt Constitute geen latere wijziging. Vietnam, Cuba en Noord-Korea hebben hun grondwet na de gelezen versie gewijzigd, meldt de databank. Die latere teksten staan niet in Constitute, dus wij lazen ze niet. Voor Noord-Korea is 2016 de nieuwste tekst in de databank. Wat hierboven staat, geldt alleen voor de versies uit de tabel.

Het verschil met socialisme

Socialisme is het bredere begrip. Het communisme van Marx ontstond daarbinnen. Marx en Engels hoorden bij de socialistische beweging van hun tijd, schrijft het IISG. In het manifest zetten zij zich wel af tegen de andere socialisten. Tegen het eind van de negentiende eeuw waren de gedachten van Marx toonaangevend in die beweging.

Daarna gingen de twee woorden uit elkaar lopen. In de grondwetten hierboven is socialisme het woord voor wat de staat opbouwt.

In Nederland zag je dat verschil echter aan de partijen. Hier bood de communistische partij een alternatief voor kiezers die de sociaaldemocraten te gematigd vonden. Dat schrijft het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, afgekort DNPP. Dit centrum van de Rijksuniversiteit Groningen houdt de geschiedenis van Nederlandse partijen bij. Sociaaldemocraten zijn socialisten die de samenleving via verkiezingen willen veranderen. Wat socialisten willen en welke partijen daarbij horen, lees je in ons artikel over het socialisme.

Wat bekend is over de slachtoffers

Eén totaalcijfer waar onderzoekers het over eens zijn, hebben wij niet gevonden. De bronnen die wij lazen tellen per gebeurtenis, en ook dan lopen de schattingen ver uiteen. In de tabel hieronder staan drie gebeurtenissen, met de schatting en de reden waarom het cijfer onzeker is. Het zijn drie voorbeelden, geen totaal. Doden door executies, strafkampen en politieke vervolging staan er niet in.

De cijfers over de hongersnoden komen uit een overzicht van drie onderzoekers. Het stond in 2024 in BMJ Global Health, een medisch tijdschrift. De onderzoekers tellen de oversterfte. Dat is het aantal doden boven wat je in gewone jaren zou verwachten.

Voor China noemen zij 30 miljoen een breed aanvaard getal. Zelf rekenen zij met 33 miljoen, uit de studie die als de betrouwbaarste geldt. Voor Oekraïne rekenen zij met 3,5 miljoen, omdat een zeker cijfer ontbreekt. Die hongersnood heet de Holodomor en komt aan bod in ons artikel over het ontstaan van Oekraïne.

Wat de onderzoekers als oorzaak noemen

De onderzoekers wijzen vooral naar menselijk handelen. Oorlog, alleenheerschappij en fouten in het beleid waren volgens hen de hoofdoorzaak van de meeste hongerdoden in de twintigste eeuw. Alleenheerschappij betekent dat één persoon of één groep alle macht heeft. Bij Oekraïne noemen zij natuurlijke oorzaken, samen met slecht economisch beleid en politieke onderdrukking. Bij China noemen zij de Grote Sprong Voorwaarts, het economische en sociale plan van die jaren.

In de hele twintigste eeuw stierven volgens hen 80 tot 90 miljoen mensen door hongersnoden. De hongersnoden in de Sovjet-Unie en China waren samen goed voor ruim de helft.

Cambodja onder de Rode Khmer

In Cambodja regeerde van 1975 tot 1979 de Rode Khmer. Dat is de bijnaam van de Communistische Partij van Kampuchea, schrijft het Cambodja-tribunaal. Die rechtbank is door Cambodja en de Verenigde Naties samen opgericht voor de misdaden uit die jaren. Volgens het tribunaal werden ruim een miljoen mensen gedood of kwamen zij om.

Het Genocide Studies Program van Yale, een Amerikaanse universiteit, noemt ongeveer 1,7 miljoen doden. Dat was 21 procent van de bevolking, ruim één op de vijf inwoners.

Communisme in Nederland

Nederland had van 1918 tot 1986 communisten in de Tweede Kamer. Hun beste uitslag was in 1946: 10 van de 100 zetels. Dat blijkt uit de databank van de Kiesraad, het orgaan dat de officiële verkiezingsuitslagen vaststelt. De partij heette de Communistische Partij van Nederland, afgekort CPN. Zij is niet in 1918 opgericht. De CPN was de voortzetting van de Sociaal-Democratische Partij uit 1909, die in november 1918 een nieuwe naam kreeg. Lange tijd richtte de partij zich sterk op de Sovjet-Unie. Beide dingen schrijft het DNPP.

De Februaristaking

In de Tweede Wereldoorlog organiseerde de CPN de Februaristaking. Dat was de eerste grote staking tegen de nazi’s. De partij was toen verboden. Toch riep zij op tot een staking, nadat de Duitse bezetter in Amsterdam 425 Joodse mannen had opgepakt. Dat gebeurde bij razzia’s, grote klopjachten op mensen. Op de ochtend van 25 februari 1941 reden de trams niet uit. Ook havenarbeiders, ambtenaren, winkelpersoneel en scholieren deden mee.

Een dag later brak de bezetter de staking met grof geweld. Daarbij vielen in Amsterdam 9 doden en 24 zwaargewonden. Toch was het in heel Europa de enige keer dat mensen zo massaal protesteerden tegen de Jodenvervolging, schrijft het Verzetsmuseum.

Na de bevrijding groeide de partij snel. In 1939 had de CPN 10.595 leden, in 1946 ongeveer 50.000. Dat is bijna vijf keer zoveel. Bij de Kamerverkiezing van mei 1946 stemden 502.963 mensen op de partij. Dat was volgens de Kiesraad 10,68 procent van de stemmen, dus ruim één op de tien.

De partij in cijfers

Na 1946 zakte de partij tot drie zetels in 1959. Daarna klom zij weer, tot zeven zetels in 1972. De tabel hieronder laat per Kamerverkiezing zien hoeveel zetels, stemmen en leden de communisten hadden.

Tot en met 1956 had de Kamer 100 zetels, daarna 150. De percentages zijn die van de Kiesraad. In 1918 heette de partij nog Sociaal-Democratische Partij. In 1929 stonden er twee communistische lijsten op het stembiljet, die elk één zetel haalden. Voor dat jaar telden wij hun stemmen bij elkaar op.

Het einde van de CPN

In 1986 verdween de CPN uit de Kamer, want zij kreeg toen nog maar 57.847 stemmen. Dat is ruim 88 procent minder dan in 1946. In 1990 ging de partij met drie andere partijen op in GroenLinks. Vervolgens hief zij zichzelf op 15 juni 1991 op. Zij was toen de oudste partij in de Nederlandse politiek, schrijft het DNPP. Er waren nog 3.416 leden over.

Daarna deed de Nieuwe Communistische Partij nog drie keer mee aan een Kamerverkiezing. De laatste keer was in 2003, met 4.854 stemmen. Een zetel haalde zij echter niet. Wij telden 13 Kamerverkiezingen vanaf 1986. Bij geen daarvan kwam een partij met communistisch in de naam in de Kamer.

Veelgestelde vragen over communisme