Wat is socialisme? Betekenis, kenmerken en stromingen

Het idee komt uit de arbeidersbeweging van de negentiende eeuw. In 1888 kwam de eerste socialist in de Tweede Kamer: Ferdinand Domela Nieuwenhuis, namens de Sociaal-Democratische Bond, een socialistische partij uit 1881 die een omwenteling wilde. Dat staat op Parlement.com, de politieke encyclopedie van het Montesquieu Instituut, een onderzoeksinstituut over parlementaire democratie. Hieronder lees je welke ideeën socialisten delen, waarin zij verschillen van communisten en sociaaldemocraten, en welke partijen in Nederland uit deze traditie komen.

Waar het socialisme voor staat

Er zijn veel vormen en gradaties van socialisme. Hieronder staan de basisideeën. Hoeveel gewicht een partij aan elk idee geeft, verschilt per partij en per land. Spreekt het socialisme je niet aan, dan past een andere stroming misschien beter bij jou. Denk aan het liberalisme, waarin de vrijheid van het individu voorop staat, of aan het confessionalisme, waarin het geloof de basis van de politiek is.

Socialisten willen de inkomensverschillen tussen arm en rijk verkleinen. Dat heet nivellering. Zij willen een samenleving waarin iedereen gelijkwaardig is en dezelfde kansen krijgt, ongeacht afkomst, geslacht, religie en sociale positie. Om dat te bereiken willen zij dat de productiemiddelen geheel of gedeeltelijk van de gemeenschap zijn. Productiemiddelen zijn de dingen die je nodig hebt om iets te maken: arbeid (de mensen die het werk doen), natuur (grond en grondstoffen) en kapitaal (geld, gebouwen en machines). Hoe ver dat gemeenschappelijke bezit moet gaan, is een van de grootste meningsverschillen binnen het socialisme.

Ook over marktwerking denken socialisten verschillend. Marktwerking betekent dat bedrijven vrij met elkaar concurreren en dat de prijs ontstaat uit vraag en aanbod. Een deel van de socialisten wil de markt grotendeels vervangen door planning vanuit de overheid. Een ander deel aanvaardt de markt, maar wil die bijsturen met regels, belastingen en publieke voorzieningen. Wat zij delen, is dat zij de uitkomst van de markt niet vanzelf rechtvaardig vinden.

De verzorgingsstaat

Socialisten willen daarnaast een verzorgingsstaat. Daarmee bedoelen we een staat die het inkomen en het welzijn van burgers opvangt als zij ziek, werkloos of oud zijn. Zij gaan uit van het draagkrachtbeginsel: wie meer te besteden heeft, betaalt in verhouding meer belasting. Zo moeten de verschillen kleiner worden en betalen hogere inkomens meer mee aan voorzieningen zoals uitkeringen en zorg. Tegenstanders vinden dat die herverdeling te ver gaat en werken en ondernemen minder aantrekkelijk maakt. Voorstanders vinden dat een ruime verzorgingsstaat mensen juist zekerheid en kansen geeft. Dat verschil van mening loopt al meer dan honderd jaar door de Nederlandse politiek heen.

Uitgangspunten van het socialisme

• De overheid grijpt actief in om gelijke kansen te maken
• Er is een vangnet voor mensen die het zelf niet redden
• Iedereen heeft dezelfde rechten en plichten en is gelijkwaardig
• Het verschil tussen arm en rijk wordt kleiner

Is socialisme links of rechts?

Socialisme staat links op de politieke as. Parlement.com omschrijft het zo: linkse partijen willen een grotere rol voor de overheid in het maatschappelijk leven, rechtse partijen willen die rol beperkt houden. ProDemos, het huis voor democratie en rechtsstaat, legt dezelfde as anders uit: het gaat om de vraag in hoeverre partijen meer gelijkheid van inkomen, kennis en macht nastreven. In allebei de omschrijvingen valt socialisme links uit, omdat socialisten meer gelijkheid en meer overheid willen.

Die indeling is grover dan de werkelijkheid. Naast links en rechts gebruiken onderzoekers een tweede as: progressief of veranderingsgezind tegenover conservatief of behoudend. Een partij kan economisch links zijn en op die tweede as behoudend, of andersom.

Communisme versus socialisme

De begrippen communisme en socialisme worden vaak door elkaar gebruikt. In de tabel hieronder staan de drie verwante stromingen naast elkaar. Wat communisme is en welke landen zich erop beroepen, lees je in ons artikel over het communisme.

Welke stroming kwam eerst

Socialisme wordt vaak uitgelegd als een afgezwakt communisme. Historisch ligt het andersom: socialisme is het oudere en bredere begrip. Het ontstond in de negentiende eeuw in de arbeidersbeweging, voordat de Duitse denkers Karl Marx en Friedrich Engels in 1848 het Communistisch Manifest schreven. Dat manifest riep arbeiders op zich te verenigen tegen de bezitters van fabrieken en grond. Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam verwierf in de jaren dertig de nalatenschap van Marx en Engels. Het is een instituut dat archieven van sociale bewegingen wereldwijd bewaart.

Het communisme is dus eerder een tak van het socialisme dan andersom. Die tak heet ook wel marxisme: de leer van Marx en Engels, die de geschiedenis zagen als een strijd tussen bezitters en arbeiders. In hun denken is socialisme de tussenfase op weg naar het communisme. Socialisten die niets van revolutie moeten hebben, gebruiken hetzelfde woord juist voor een gematigde koers binnen een bestaande democratie. Wie de term socialisme gebruikt, bedoelt er dus niet altijd hetzelfde mee. De verste vorm van die gematigde koers is de sociaaldemocratie.

Sociaaldemocratie

Parlement.com omschrijft sociaaldemocratie als een stroming die een gereguleerde vorm van kapitalisme wil, samen met een uitgebreid stelsel van sociale zekerheid. Kapitalisme is een systeem waarin bedrijven en grond vooral privébezit zijn en winst de motor is. Anders dan communisten pleiten sociaaldemocraten niet voor revolutie. Zij willen langs democratische weg veranderen, via verkiezingen en bestaande instellingen.

Marx en Engels gingen uit van een klassenstrijd met het kapitalisme. Volgens hen zou dat systeem zijn voorrechten nooit vrijwillig afstaan, dus was een revolutie onvermijdelijk. Sociaaldemocraten zien dat anders. Zij denken het kapitalisme te kunnen bijsturen en zo stap voor stap meer gelijkheid te bereiken. Dat verschil van mening splitste de socialistische beweging rond 1900 in twee kampen: communisten die een revolutie wilden en sociaaldemocraten die wilden hervormen.

De sociaaldemocratie na de oorlog

Na de Tweede Wereldoorlog groeide de stroming in Nederland en in de rest van West-Europa. Volgens Parlement.com stond de sociaaldemocratie mede aan de basis van de opbouw van de verzorgingsstaat en was zij daarna een van de dominante politieke stromingen in Nederland en Europa.

De positie van sociaaldemocraten is daarna wel onder druk komen te staan. In Nederland zakte de PvdA van 38 zetels bij de verkiezing van 2012 naar negen zetels in 2017, blijkt uit de cijfers van de Kiesraad. Daarna kwam de partij niet meer in de buurt van haar oude omvang. Over de oorzaak lopen de verklaringen uiteen. Sommige politicologen wijzen erop dat de verzorgingsstaat er grotendeels ligt, waardoor de partij minder te beloven heeft. Anderen wijzen op nieuwe thema’s zoals migratie en klimaat, die dwars door de oude scheidslijn tussen arm en rijk heen lopen.

Belangrijke uitgangspunten van een sociaaldemocratie zijn:

• Een uitgebreid stelsel van sociale zekerheid
• Verschillen tussen arm en rijk verkleinen
• Onderwijs, kinderopvang en gezondheidszorg die de overheid betaalt
• Een hogere belasting voor hogere inkomens om die voorzieningen te betalen

Socialisme in Nederland

In de Tweede Kamer zitten twee fracties die uit de socialistische traditie komen: de SP en Progressief Nederland, roepnaam PRO. PRO ontstond op 13 juni 2026 uit een fusie van GroenLinks en de PvdA. Dat staat bij het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) van de Rijksuniversiteit Groningen, dat de geschiedenis van Nederlandse partijen bijhoudt. Bij de Tweede Kamerverkiezing van 29 oktober 2025 haalde de gezamenlijke lijst van GroenLinks en PvdA 20 zetels en de SP drie zetels. Die aantallen komen van de Kiesraad, het orgaan dat de officiële uitslag vaststelt. Hieronder lees je waar deze partijen vandaan komen.

PvdA

De Partij van de Arbeid werd op 9 februari 1946 opgericht. Volgens Parlement.com was dat een fusie van drie partijen: de SDAP, de VDB en de CDU. De SDAP, voluit Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, was de socialistische voorloper uit 1894. De VDB, de Vrijzinnig-Democratische Bond, was links-liberaal. De CDU, de Christelijk-Democratische Unie, was een kleine christelijke partij. De PvdA droeg sterk bij aan de opbouw van de verzorgingsstaat en gold decennialang als de grootste sociaaldemocratische partij van Nederland.

De partij leverde drie keer een minister-president: Willem Drees, Joop den Uyl en Wim Kok. Sinds 13 juni 2026 bestaat de PvdA niet meer als zelfstandige partij en gaat zij op in PRO. Standpunten die de PvdA van oudsher uitdroeg:

• Wie werkt, krijgt steun bij pech en heeft recht op een fatsoenlijk pensioen
• Een hoger minimumloon
• Meer betaalbare woningen
• Lagere lasten op boodschappen zoals groente en fruit

SP

De Socialistische Partij ontstond op 22 oktober 1972. Volgens het DNPP was dat een naamswijziging van een partij uit 1971 die was voortgekomen uit afsplitsingen van de communistische partij. De SP voerde vanaf het begin veel actie in wijken en bedrijven. In 1991 liet zij de marxistisch-leninistische leer los, schrijft de partij zelf op sp.nl. Scholing bleef belangrijk, want wie de wereld wil veranderen, moet weten hoe die in elkaar zit.

De SP kent sinds 1974 een solidariteitsregeling. Gekozen volksvertegenwoordigers als Tweede Kamerleden, wethouders en gemeenteraadsleden dragen een deel van hun vergoeding af aan de partij en krijgen daar een vast bedrag van terug. Dat staat op de website van de SP. Met dat geld betaalt de partij onder meer haar spreekuren, waar mensen terechtkunnen met formulieren en bezwaarschriften. Over de regeling is discussie geweest, omdat het geld uit publiek betaalde vergoedingen komt. De SP zegt er juist onafhankelijk van grote geldgevers door te blijven.

In het beginselprogramma Heel de mens, vastgesteld in 1999 en bijgewerkt in 2023, staan drie waarden centraal: menselijke waardigheid, gelijkwaardigheid en solidariteit. De partij schrijft daarin dat socialisme voor haar geen blauwdruk is, maar een kijk op de werkelijkheid. Standpunten die de SP van oudsher uitdraagt:

• Een maximumsalaris in de publieke en semipublieke sector, gelijk aan dat van een minister
• Minder bevoegdheden en minder geld naar de Europese Unie
• Kleinschalige buurtverpleeghuizen en behoud van verzorgingshuizen
• Lagere huren en meer sociale huurwoningen

GroenLinks

GroenLinks werd op 24 november 1990 in Den Haag opgericht, als fusie van vier kleinere linkse partijen. Dat waren de CPN (Communistische Partij van Nederland), de PSP (Pacifistisch Socialistische Partij), de PPR (Politieke Partij Radikalen) en de EVP (Evangelische Volkspartij). Die data staan bij het DNPP. De partij zette linkse economische standpunten naast groene thema’s zoals natuur, milieu en klimaat.

Standpunten die GroenLinks van oudsher uitdroeg:

• Investeren in een groene economie
• De intensieve veehouderij inperken
• Meer hergebruik van grondstoffen
• Duurzame landbouw stimuleren

Progressief Nederland (PRO)

GroenLinks en de PvdA trokken vanaf de verkiezing van 2023 samen op in één Tweede Kamerfractie, onder de naam GroenLinks-PvdA. Die fractie haalde 25 zetels in 2023 en 20 zetels in 2025, volgens de Kiesraad. Op 13 juni 2026 gingen beide partijen verder als één partij: Progressief Nederland. Sinds 9 juni 2026 heet ook de fractie in de Tweede Kamer PRO, meldt Parlement.com. De namen GroenLinks en PvdA worden niet meer gebruikt.

Parlement.com noemt PRO een progressieve, sociaaldemocratische en groene partij. In het beginselprogramma van de partij staan vier waarden: solidariteit, gelijkwaardigheid, een gezonde planeet en vrijheid. Solidariteit noemt de partij daarbij de leidraad die alles verbindt. De fractie zit in de oppositie.

Over de fusie is binnen beide partijen jarenlang gediscussieerd. Voorstanders verwachtten dat links samen meer kan bereiken en dat kiezers de keuze duidelijker vinden. Tegenstanders vreesden dat de eigen sociaaldemocratische of groene geschiedenis verwatert en dat linkse kiezers minder te kiezen hebben. Beide partijen legden de fusie daarom voor aan hun leden, die er in meerderheid mee instemden.

Veelgestelde vragen over socialisme