Links en rechts in de politiek en waar elke partij staat

Links wil dat de overheid de verschillen in geld, kennis en macht kleiner maakt. Rechts vindt die verschillen redelijk of niet te vermijden. Zo legt ProDemos het uit, het huis voor democratie en rechtsstaat. Nederlandse kiezers geven zichzelf gemiddeld een 5,35. Op die schaal is 0 links en 10 rechts, dus ze zitten net rechts van het midden. Dat cijfer komt uit het Nationaal Kiezersonderzoek van 2023. Universiteiten doen dat onderzoek bij elke Tweede Kamerverkiezing. Maar wat kiezers met links en rechts bedoelen, is in veertig jaar flink veranderd. Meer over politiek en samenleving staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Waar links en rechts vandaan komen

De woorden komen uit de Franse Revolutie. In de zomer van 1789 vergaderde het nieuwe Franse parlement in Versailles. De leden mochten zelf kiezen waar ze gingen zitten. De voorstanders van nieuwe ideeën zaten links van de voorzitter. De trouwste aanhangers van de koning zaten rechts. Op 11 september 1789 stemden de leden over een veto voor de koning. Met een veto kan de koning een wet tegenhouden. De voorstanders zaten vooral rechts, de tegenstanders links.

Zo schrijft Frits Bienfait het in 2003 in De Gids, een Nederlands tijdschrift over boeken en cultuur. Hij noemt ook iets wat in de meeste uitleg ontbreekt. De leden die tegen de koning waren, keken volgens hem naar het Engelse parlement. Daar zat de oppositie al links. De mensen die de regering steunden, zaten rechts. In Frankrijk ging je plek daarna over je ideeën, niet over macht. Dat bleef zo op de rest van het vasteland van Europa. Bienfait vat het zo samen: “rechts dat deze wereld in essentie aanvaardt, en links dat streeft naar een betere”.

Wat links en rechts nu betekenen

In de klassieke betekenis gaan links en rechts over geld en werk. Denk aan belasting, loon, uitkeringen en banen, schrijft ProDemos. Ook school en inspraak op je werk horen erbij. Voor de meeste kiezers is daar nu ook migratie bij gekomen, zoals je verderop leest. Wil een partij met de overheid de verschillen kleiner maken, dan heet ze links. Vindt een partij de verschillen in inkomen redelijk, dan heet ze rechts. Een partij daartussen heet een middenpartij.

Politicologen geven partijen daarom een cijfer voor hun ideeën over geld. Links wil een overheid die veel doet in de economie. Rechts wil minder overheid. Het gaat dan om belastingen, regels voor bedrijven en wat de overheid uitgeeft aan uitkeringen en zorg. Het socialisme staat links. Het klassieke liberalisme staat rechts.

Progressief en conservatief

Dat cijfer zegt nog niets over abortus, euthanasie of het homohuwelijk. Daarom geven onderzoekers partijen een tweede cijfer: progressief of conservatief. Progressief betekent dat je wilt veranderen. Conservatief betekent dat je wilt behouden. ProDemos kijkt daarbij naar één vraag: hoeveel mag de overheid zich met je leven bemoeien? Dan zijn D66, de VVD en GroenLinks progressief. Dat geldt ook voor de PvdA. Het CDA, de SGP en de ChristenUnie zijn dan conservatief. De VVD is in die uitleg dus rechts en progressief tegelijk.

Politicologen nemen voor dat tweede cijfer meer onderwerpen mee. Aan de ene kant staat zo veel mogelijk vrijheid, zoals het recht op abortus en het homohuwelijk. Aan de andere kant staan orde en traditie. Daar hoort ook een overheid bij die zegt wat goed en fout is. Op dat bredere cijfer komt de VVD in het midden uit. In het kiezersonderzoek tellen ook migratie en de Nederlandse cultuur mee. Waar een partij staat, hangt dus af van de vragen die je stelt. ProDemos zegt er zelf bij dat de indeling in links, rechts en midden omstreden is en niet altijd scherp te maken.

Waar de Nederlandse partijen staan

Economisch is de SP de meest linkse partij. Forum voor Democratie is economisch de meest rechtse. Dat blijkt uit de Chapel Hill Expert Survey. Dat is een internationaal onderzoek onder politicologen, genoemd naar de Amerikaanse stad Chapel Hill. Het onderzoek geeft 279 partijen in 31 Europese landen cijfers. Eind 2024 vulden 609 politicologen de vragen in. Twaalf van hen gaven cijfers aan de Nederlandse partijen. Het cijfer loopt van 0 tot 10. Bij geld is 0 helemaal links en 10 helemaal rechts. Bij het tweede cijfer is 0 het meest vrij. Een 10 is het meest behoudend. De politicologen gaven elke partij ook nog één totaalcijfer.

In de tabel hieronder staan de partijen die bij de verkiezing van 29 oktober 2025 zetels haalden. Ze staan van links naar rechts op het totaalcijfer. JA21 haalde negen zetels, maar zat in 2024 niet in het onderzoek. Dat geldt ook voor 50PLUS. Na een verkiezing kan de Kamer nog veranderen. Kamerleden kunnen uit hun fractie stappen, en partijen kunnen samengaan. Welke fracties er nu zijn, staat op de site van de Tweede Kamer.

Wat de tabel laat zien

De twee cijfers lopen niet gelijk op. De SP is economisch de meest linkse partij. Bij het tweede cijfer staat de SP in het midden. DENK is economisch links, maar behoudend bij onderwerpen als het homohuwelijk. D66 zit economisch net rechts van het midden. Bij het tweede cijfer is D66 juist een van de meest vrije partijen. Wie D66 links noemt, bedoelt dus meestal dat tweede cijfer.

Bij de VVD is het andersom. Economisch staat alleen Forum voor Democratie nog rechtser. Bij het tweede cijfer zit de VVD in het midden. Wie de VVD een middenpartij noemt, kijkt dus naar dat tweede cijfer.

Het totaalcijfer volgt bij sommige partijen vooral het tweede cijfer. De PVV krijgt economisch een 6,3. Toch krijgt ze op het totaal een 9,1. De SGP is economisch minder rechts dan de VVD. Toch staat de SGP op het totaal rechtser. Wie alleen het totaal kent, mist dus de helft van het verhaal.

Is de PVV links of rechts?

Rechts. De politicologen geven de PVV op het totaal een 9,1. Alleen Forum voor Democratie staat nog rechtser. Toch hoor je vaak dat de PVV economisch links is. Rond 2010 en 2014 zagen de politicologen dat ook zo. Toen stond de partij economisch rond het midden of links ervan.

In de tabel hieronder zie je welke cijfers de politicologen de PVV sinds 2006 gaven. Economisch schoof de partij na 2006 sterk naar links. Na 2014 schoof ze weer naar rechts.

In 2024 kreeg de PVV economisch een 6,3. Dat is rechts van het midden, in de buurt van het CDA. Maar bij de vraag of de overheid geld van rijk naar arm moet verdelen, staat de PVV in het midden. Daarop kreeg ze een 5,2. Op het totaal bleef ze al die jaren tussen 8,6 en 9,3.

Over de PVV en geld zijn de politicologen het ook het minst eens. De twaalf Nederlandse deskundigen gaven cijfers van 3 tot 10. Bij geen andere partij lagen hun cijfers zo ver uit elkaar. Ook vonden ze geen andere partij zo vaag over geld. De PVV kreeg daarvoor een 6,8 van 10. Daarna kwam BBB, met een 5,2. Op het totaal gaven alle twaalf de PVV een 7 of hoger. Wat de partij wil, staat in ons artikel over de PVV van Geert Wilders.

Hoe Nederlanders zichzelf indelen

Nederlanders gaven zichzelf in 2023 gemiddeld een 5,35. Dat is net rechts van het midden. Het cijfer komt uit het Nationaal Kiezersonderzoek. Daarin geven kiezers zichzelf een cijfer van 0 voor links tot 10 voor rechts. Politicologen van Nederlandse universiteiten doen dat onderzoek samen, in de Stichting Kiezersonderzoek Nederland.

Ruim 12 procent van de kiezers wist niet of hij of zij links of rechts is. Bij lager opgeleiden was dat bijna een kwart. Dat is bijna drie keer zo veel als bij hoger opgeleiden. De onderzoekers stelden ook negen andere vragen. Daarop zei hoogstens ruim 9 procent het niet te weten.

Waarom noemt iemand zich links of rechts? In 2023 kwam dat vooral door wat iemand van migratie vindt. Daarna volgden stikstof en het minimumloon. In de jaren tachtig speelden zulke onderwerpen daarbij nog bijna geen rol, schrijven de onderzoekers. Hoger opgeleiden noemen zich vaker links. Toch willen zij bij geld niet meer gelijkheid dan anderen. Lager opgeleiden willen juist iets vaker een hoger minimumloon en een maximale huur.

Twee lijnen in het kiezersonderzoek van 2025

Het kiezersonderzoek van 2025 laat hetzelfde zien. Wat iemand van asiel vindt, zegt veel over waar hij of zij zichzelf zet. Wat iemand van gelijkheid tussen arm en rijk vindt, zegt daar minder over. De onderzoekers drukken dat uit in een cijfer tussen 0 en 1. Bij 1 hangen twee dingen volledig samen, bij 0 helemaal niet. Voor migratie en asiel was het 0,65, voor gelijkheid 0,38.

De onderzoekers deelden de kiezers ook in op beide punten tegelijk. In de tabel hieronder zie je hoe groot elke groep was.

De grootste groep is economisch rechts en conservatief. Een kleine groep past in geen van beide hokjes. Die kiezers zijn op het ene punt links en op het andere rechts. Samen is dat 10,4 procent van de kiezers. Volgens de onderzoekers zijn dat ruim een miljoen mensen. Hoe groot elke groep is, hangt wel af van de vragen die je stelt, schrijven ze erbij.

Waarom het midden verschuift

Wat links en rechts betekenen, verandert met de onderwerpen in de politiek. Veertig jaar geleden ging het vooral over geld. Nu denken de meeste kiezers bij links en rechts aan migratie en klimaat. Vooral het verband met asiel is bij de laatste drie verkiezingen sterk gegroeid, meldt het kiezersonderzoek van 2025.

Ook de partijen zelf schuiven op. Het CDA schoof economisch naar links, van een 6,7 in 2019 naar een 5,8 in 2024. D66 deed dat ook, van een 6,6 in 2014 naar een 5,5. En de PVV maakte de grote beweging uit de tabel hierboven. Partijen moeten bovendien vaak water bij de wijn doen, merkt ProDemos op. Soms zetten ze een deel van hun plannen in de ijskast om te kunnen regeren.

Zo kan een kabinet dwars door links en rechts heen lopen. Op 23 februari 2026 werd het kabinet-Jetten beëdigd. Daarin zitten D66, de VVD en het CDA. Samen hadden ze bij de verkiezing 66 van de 150 zetels. Economisch liggen hun cijfers uit 2024 tussen 5,5 en 7,7. Bij het tweede cijfer liggen ze veel verder uit elkaar, van 1,3 tot 6,5.

Wat je eraan hebt als kiezer

Links of rechts is een handig eerste etiket, maar een slecht stemadvies. Het etiket zegt vaak meer over wat iemand van migratie vindt dan over geld. Bovendien liggen de twee cijfers bij sommige partijen ver uit elkaar. Dat geldt het sterkst voor D66, Volt en de SP. De onderzoekers van het kiezersonderzoek van 2023 waarschuwen daar ook voor. Stem je op links of rechts in plaats van op standpunten? Dan kom je misschien uit bij een partij die iets anders wil over het onderwerp dat jij het belangrijkst vindt.

Stel dat je minder migranten wilt en een hoger minimumloon. Met alleen links en rechts weet je dan niet waar je staat. Met twee cijfers ben je waarschijnlijk economisch links en conservatief. In 2025 hoorde 6,1 procent van de kiezers bij die groep.

Kijk daarom naar beide cijfers. Kijk daarna naar wat partijen willen met de onderwerpen die jij het belangrijkst vindt. Een partij die bij jou past op migratie, hoeft dat bij huur of belasting niet te doen.

Veelgestelde vragen over links en rechts in de politiek