Wat is tbs? Betekenis, 2 soorten en hoe lang het duurt

De rechter legt tbs op aan iemand die een ernstig misdrijf pleegde en daarbij door een psychische stoornis niet of niet volledig toerekeningsvatbaar was. Het doel is tweeledig: de dader behandelen en de samenleving beschermen tegen herhaling. Officieel is het geen straf maar een maatregel, al ontneemt die wel de vrijheid. In 2025 ging het gemiddeld om 1.683 mensen, van wie 103 vrouwen. Dat cijfer komt van de Dienst Justitiële Inrichtingen, de rijksdienst die namens het ministerie van Justitie en Veiligheid de gevangenissen en de tbs-klinieken beheert.

Hieronder zie je de twee soorten tbs naast elkaar: waar iemand verblijft, wie er toezicht houdt, welke voorwaarden er kunnen gelden en hoe lang de maatregel duurt.

Waar staat tbs voor?

Tbs is de afkorting van terbeschikkingstelling. Je hoort de term vooral in het nieuws, bij een uitspraak van de rechter in een strafzaak. De rechter kan de maatregel opleggen wanneer een misdrijf niet of niet volledig aan de dader kan worden toegerekend, bijvoorbeeld door een persoonlijkheidsstoornis of een ernstige psychiatrische stoornis. Daarnaast geldt een tweede voorwaarde: er moet gevaar bestaan dat de dader opnieuw in de fout gaat. Zonder dat herhalingsgevaar legt de rechter de maatregel niet op.

Welke vormen van toerekeningsvatbaarheid zijn er?

Het strafrecht onderscheidt vijf gradaties van toerekeningsvatbaarheid. Ze bepalen mede of de rechter alleen straft, alleen tbs oplegt of allebei combineert.

• Volledig toerekeningsvatbaar: er is geen stoornis, of de stoornis was aantoonbaar niet van invloed op het delict.
• Enigszins verminderd toerekeningsvatbaar: er is een geringe stoornis, of de stoornis had beperkte invloed.
• Verminderd toerekeningsvatbaar: er is een ernstige stoornis die grote invloed had op het delict.
• Sterk verminderd toerekeningsvatbaar: de stoornis had zoveel invloed dat de dader maar gedeeltelijk verantwoordelijk kan worden gehouden.
• Volledig ontoerekeningsvatbaar: het delict vloeit volledig voort uit de stoornis.

Bestaat het vermoeden dat een verdachte niet toerekeningsvatbaar was, dan volgt observatie en onderzoek in een psychiatrische observatiekliniek. In Nederland gebeurt dat in het Pieter Baan Centrum. De verdachte is niet verplicht mee te werken aan dat onderzoek. Weigert hij, dan moet de rechter oordelen op basis van de overige informatie in het dossier.

Welke twee soorten zijn er?

Er zijn twee soorten: tbs met voorwaarden en tbs met dwangverpleging. Welke de rechter oplegt, hangt af van het misdrijf en van de kans op terugval.

Tbs met voorwaarden is de lichtere vorm. De dader wordt niet gedwongen verpleegd, maar moet zich aan voorwaarden houden: geen drugs of alcohol gebruiken, zich psychiatrisch laten behandelen en de aanwijzingen van de reclassering opvolgen. De reclassering houdt toezicht; dat is de organisatie die namens de rechter begeleidt en controleert of iemand zich aan die afspraken houdt. Vaak verblijft hij wel in een verslavingskliniek of een forensisch psychiatrische kliniek. Houdt hij zich niet aan de voorwaarden, dan kan de rechter de maatregel alsnog omzetten in tbs met dwangverpleging.

Wat is tbs met dwangverpleging?

Tbs met dwangverpleging betekent dat je verplicht wordt opgenomen in een gesloten tbs-kliniek. Zo’n kliniek is een vorm van gesloten geestelijke gezondheidszorg, met beveiliging eromheen. Nederland telt er elf. Twee daarvan zijn van de Rijksoverheid zelf; bij de negen particuliere klinieken koopt de overheid de zorg voor tbs-gestelden in.

Binnen de kliniek werkt de behandeling toe naar terugkeer in de maatschappij, in stappen. Verlof hoort daarbij: eerst onder begeleiding, later zelfstandig, en in het laatste stadium verblijven er gemiddeld zo’n vijfhonderd tbs-gestelden permanent buiten de kliniek. Om hoeveel bewegingen dat gaat, wordt vaak onderschat: de Dienst Justitiële Inrichtingen telt ruim 85.000 verlofbewegingen per jaar. In 2025 ontsnapte niemand van binnen de muren en keerden 37 mensen niet of niet op tijd terug van verlof.

Wanneer begint de maatregel?

De rechter kan een gevangenisstraf en tbs combineren. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand verminderd toerekeningsvatbaar is: voor het deel waarvoor hij wel verantwoordelijk is volgt straf, voor het deel dat uit de stoornis voortkomt volgt behandeling. Bij zo’n combinatie begint de tbs pas nadat het grootste deel van de gevangenisstraf is uitgezeten.

Dat roept een terechte vraag op die ook in de politiek en de forensische zorg speelt: is het zinvol om jarenlang te wachten met behandelen? Bij lange gevangenisstraffen kan het tien jaar of langer duren voordat de behandeling begint, terwijl de stoornis al die tijd onbehandeld blijft. Daar staat tegenover dat een misdrijf ook vergolden moet worden en dat forensische zorg tijdens detentie inmiddels op beperkte schaal mogelijk is. Beide argumenten wegen mee in het debat; er is geen eenduidig antwoord.

Is tbs verplicht?

De verpleging is verplicht, de behandeling niet. Ook wie gedwongen is opgenomen, kan weigeren mee te werken aan zijn eigen behandeling. Het doel is de samenleving beschermen en herhaling voorkomen. Werkt hij niet mee, dan blijft het risico op terugval bestaan en kan hij dus niet veilig terugkeren in de maatschappij. In de praktijk betekent dat plaatsing op een langdurige forensische zorgafdeling, zonder uitzicht op vertrek. Juist dat vooruitzicht levert een sterke indirecte prikkel op om toch mee te werken.

Hoe lang duurt tbs?

Tbs met dwangverpleging wordt opgelegd voor twee jaar. Daarna beoordeelt de rechter telkens opnieuw of verlenging nodig is, met steeds een of twee jaar. Er is geen einddatum: de maatregel duurt zolang de kans op terugval te groot is. Bij lichtere misdrijven geldt wel een grens, namelijk maximaal vier jaar dwangverpleging.

Tbs met dwangverpleging eindigt altijd voorwaardelijk. Hij komt dus niet in één keer vrij, maar moet zich ook daarna nog aan afspraken met de reclassering houden. Voor die voorwaardelijke beëindiging bestaat sinds de Wet langdurig toezicht geen maximumtermijn meer. Rechters kunnen het toezicht blijven verlengen zolang het herhalingsrisico onvoldoende is gedaald, jaarlijks of elke twee jaar. Tegen elke verlenging kan hij in beroep gaan.

In de praktijk loopt de behandelduur ver uiteen, en hij is de afgelopen twintig jaar opgelopen. De Dienst Justitiële Inrichtingen zet die duur af tegen het jaar waarin iemand binnenkwam. Voor wie in 2006 begon komt dat uit op ongeveer zes jaar; voor wie in 2015 begon op ongeveer tien. Waardoor die stijging precies komt, staat er niet bij.

Hoe vaak gaat het na tbs opnieuw mis?

Van de 758 mensen die tussen 2011 en 2015 uit de tbs kwamen, kreeg 19,2 procent binnen twee jaar opnieuw een justitiecontact voor een misdrijf. Bij 9,1 procent ging het om een misdrijf waarvoor opnieuw tbs opgelegd zou kunnen worden. Bij 4,0 procent ging het om een zeer ernstig delict, waarmee de Dienst Justitiële Inrichtingen een misdrijf bedoelt waarop minstens acht jaar cel staat.

Of je die percentages hoog of laag vindt, hangt af van waarmee je ze vergelijkt. Een vergelijkbaar cijfer voor mensen die zonder tbs uit de gevangenis komen, staat niet in dezelfde publicatie. En de groep is klein: achter een verschil van een procentpunt zitten hier ongeveer acht mensen.

Veelgestelde vragen over tbs