Claude Monet, zijn waterlelies en zijn werk in Nederland

In de zomer van 1871 stond er tussen de molens van Zaandam een Franse schilder aan het water. In vier maanden maakte hij daar 25 schilderijen. Dat schrijft het Zaans Museum, het museum over de Zaanstreek op de Zaanse Schans. Die schilder was Claude Monet. Hij werd in 1840 geboren in Parijs. In 1926 stierf hij in Giverny, 86 jaar oud. In 2026 is dat 100 jaar geleden. Beroemd werd hij later, door één doek dat een kunststroming haar naam gaf en door de waterlelies uit zijn eigen tuin. Meer over kunst en geschiedenis lees je in het kennisgebied Wereld.

Wie Claude Monet was

Claude Monet was een Franse schilder en de bekendste naam van het impressionisme. Dat is een manier van schilderen die het licht van één moment vastlegt, met losse en snelle streken. Monet groeide op in Le Havre, een havenstad in Normandië. Dat schrijft het Musée de l’Orangerie, het museum in Parijs waar zijn grootste waterlelies hangen. In ons overzicht van de bekendste kunstenaars staat hij naast zes andere schilders.

Van de schilder Eugène Boudin leerde hij in Le Havre hoe je de natuur schildert. In 1859 ging hij naar Parijs, naar het atelier van de schilder Charles Gleyre. Een atelier is de werkplaats van een kunstenaar. Daar ontmoette hij Pierre-Auguste Renoir en Alfred Sisley, schilders van zijn eigen leeftijd.

In 1870 brak er oorlog uit tussen Frankrijk en Pruisen, een Duitse staat. Daarom week Monet uit naar Londen. Via Nederland ging hij daarna in Argenteuil wonen, een plaatsje aan de Seine vlak buiten Parijs. Hij bleef er tot 1878, schrijft het Kröller-Müller Museum, het museum voor moderne kunst op de Veluwe.

Een boot als atelier

Monet schilderde het liefst buiten. In Argenteuil liet hij daarom een boot bouwen met een kajuit, een overdekt hokje. Zo zat hij droog en kon hij vanaf het water schilderen. Op het doek De schildersboot uit 1874 zie je die boot. In de kajuit zit vaag een figuur. Waarschijnlijk is dat Monet zelf, schrijft het Kröller-Müller Museum, waar het doek hangt.

Hoe het impressionisme aan zijn naam kwam

De naam impressionisme komt van één schilderij van Monet: Impression, soleil levant. Dat is Frans voor indruk, opkomende zon. Het doek hangt in het Musée Marmottan Monet in Parijs. Dat museum heeft naar eigen zeggen de belangrijkste verzameling van zijn werk ter wereld.

Groot is het schilderij niet. Het meet 50 bij 65 centimeter, ongeveer de maat van een poster. Monet schilderde het rond november 1872 in Le Havre. Vanuit het raam van zijn hotelkamer keek hij naar de haven in de ochtendmist. De bootjes vooraan, de oranje zon en haar weerspiegeling zette hij er als laatste op.

Een titel voor de catalogus

In 1874 hing het doek op een tentoonstelling die Monet en andere schilders zelf hadden opgezet. Dat was in het oude atelier van de fotograaf Nadar in Parijs. Je leest weleens dat het op de Salon des Refusés hing, een tentoonstelling voor werk dat de officiële jury had geweigerd. Dat klopt niet met wat het Musée Marmottan Monet schrijft.

Voor de catalogus van die tentoonstelling moest er een titel komen. Een catalogus is het boekje waarin alle werken van een tentoonstelling staan. Een gezicht op Le Havre kon je het volgens Monet niet noemen. Daarom werd het Impression. Schilders gebruikten dat woord toen al voor een doek dat een sfeer laat zien.

De journalist Louis Leroy schreef op 25 april 1874 een fel stuk over de tentoonstelling. Erboven zette hij: de tentoonstelling van de impressionisten. Het was spot. Een paar dagen later nam de criticus Jules Castagnary het woord over, maar dan als compliment. Zo kreeg de groep haar naam van anderen. Wanneer de schilders die naam zelf gingen gebruiken, lees je in ons artikel over het impressionisme.

De beroemde titel was dus geen plan. Het was een oplossing voor een catalogus.

Waarom Monet hetzelfde steeds opnieuw schilderde

Monet schilderde hetzelfde onderwerp vaak opnieuw, omdat het licht steeds anders was. Het ging hem om het ogenblik: het uur van de dag, het seizoen en het weer. Zo vat het Kunstmuseum Den Haag zijn werk samen. Dat museum heeft drie doeken van Monet.

Later werkte hij dat uit in series. Een serie is een rij schilderijen van hetzelfde onderwerp, elk bij ander licht. Het Musée de l’Orangerie noemt er drie: hooibergen, populieren en de kathedraal van de Franse stad Rouen.

Giverny en de waterlelies

In 1883 verhuisde Monet naar Giverny, een dorp in Normandië. Hij was toen 42 jaar en bleef er tot zijn dood wonen. Hij legde er twee tuinen aan: een bloementuin en een watertuin met een vijver. Op de wereldtentoonstelling van 1889 zag hij voor het eerst gekleurde waterlelies die tegen de Europese kou kunnen. Die koos hij voor zijn vijver. Over het smalle deel kwam een Japanse brug. Dat schrijft het Kunstmuseum Den Haag bij een tentoonstelling over Monet uit 2019.

Die vijver werd daarna zijn onderwerp. Van eind jaren 1890 tot zijn dood schilderde hij waterlelies, zo’n 30 jaar lang. Het Musée de l’Orangerie telt bijna 300 schilderijen, waaronder ruim 40 heel grote.

De acht doeken in Parijs

De grootste waterlelies hangen in het Musée de l’Orangerie: acht doeken in twee ovale zalen. Monet bedacht zelf hoe ze moesten hangen. Wie in het midden staat, ziet rondom alleen water, bloemen en weerspiegelingen. In de tabel hieronder zie je welke doeken in welke zaal hangen en hoe breed ze zijn.

Tel je de breedtes op die het museum per doek geeft, dan kom je op 91 meter. Op een andere pagina spreekt het museum van bijna 100 meter en ongeveer 200 vierkante meter. Wat daarbij is meegeteld, staat er niet bij. Volgens onze berekening is het ongeveer 180 vierkante meter doek. Zo gerekend zijn de acht samen 140 keer zo breed als Impression, soleil levant.

Een geschenk voor de vrede

De acht doeken begonnen als een geschenk voor de vrede. Op 12 november 1918 bood Monet de Franse staat twee doeken aan. Een dag eerder waren de gevechten van de Eerste Wereldoorlog gestopt. Hij deed het in een brief aan zijn vriend Georges Clemenceau, een Franse politicus. In 1922 legde hij het geschenk vast op papier. Toch hield hij de doeken tot zijn dood bij zich. Hij bleef ze bijwerken en vernietigde er zelfs een paar. Pas in 1927 hingen ze in de Orangerie.

Een succes was het toen niet. Tientallen jaren liet het publiek de zalen links liggen, schrijft het museum. Soms zette het museum zelf wanden voor de waterlelies om er iets anders te tonen. De waardering kwam pas in de jaren 1950.

Kwam het late werk door zijn ogen?

Of het late werk door zijn ogen kwam, is niet zeker. In 1912 hoorde Monet dat hij staar had, schrijft het Kunstmuseum Den Haag. Staar is een oogziekte waardoor je steeds waziger ziet. In 1914 begon hij aan de grote waterlelies.

Zijn late doeken zijn bijna abstract. Dat betekent dat je vooral kleur en vegen ziet en weinig herkenbaars. Lange tijd kregen zijn ogen de schuld. Een conservator van het Kunstmuseum ziet dat anders. Een conservator is de kunstkenner van een museum. Monet had staar, schrijft de conservator, maar zijn late werk kwam vooral voort uit een nieuwe kijk op schilderen.

Een arts van een oogziekenhuis in Londen schreef er in 2015 over in het vakblad van de Britse huisartsen. In 1922 zag Monet met zijn rechteroog alleen nog licht en donker. Begin 1923 liet hij dat oog opereren. Daarna vernietigde hij doeken van voor de operatie. Wat hij erna maakte, lijkt weer op zijn werk van voor 1914. Daarom vindt de arts het onwaarschijnlijk dat hij bewust voor de late stijl koos.

Ons oordeel: het is niet het een of het ander. De conservator haalt een zin van Monet aan. Hij was bijna 69 en noemde zijn gevoeligheid scherper dan vroeger. Volgens onze berekening was dat rond 1909, drie jaar voor hij van de staar hoorde. Over de doeken van daarna zegt die zin dus niets. Dat hij na de operatie ouder werk vernietigde, wijst erop dat zijn ogen meededen.

Monet in Nederland

Monet schilderde in Nederland in elk geval in 1871 en in 1886.

Vier maanden in Zaandam

Op 2 juni 1871 kwam Monet met de boot in Zaandam aan, samen met zijn vrouw en kind. Nog dezelfde dag schreef hij een brief aan zijn vriend, de schilder Camille Pissarro. ‘Zaandam is wel bijzonder opmerkelijk en er is genoeg te schilderen voor een heel leven’, staat erin. Over de mensen schreef hij: ‘De Hollanders lijken zeer vriendelijk en gastvrij.’ Sinds 2019 is die brief van het Zaans Museum.

Monet bleef tot 8 oktober. Dat zijn 128 dagen. In die tijd maakte hij 25 schilderijen en 9 schetsen. Volgens onze berekening is dat gemiddeld één schilderij per vijf dagen.

Eén doek is anders dan de rest. Het is het enige portret: een meisje in het zwart tegen een lichte achtergrond. Ze heette Guurtje van de Stadt en was 17 jaar. Haar familie zat in de houthandel en hoorde bij de rijkere families van Zaandam. Het zwart is mogelijk rouwkleding, want haar vader was kort daarvoor overleden. Dat schrijft het Kröller-Müller Museum, waar het portret nu hangt.

Voor zijn landschappen vond Monet in Nederland geen kopers. Dat schrijft het Van Gogh Museum, het museum in Amsterdam over Vincent van Gogh. Het portret van Guurtje was een opdracht en bleef in Nederland. Nu zijn juist zijn Zaanse landschappen bij Nederlandse musea erg gewild.

De bollenvelden van 1886

In het voorjaar van 1886 schilderde Monet de bollenvelden. ‘Het is niet te doen met ons povere palet’, schreef hij over al die kleuren. Een palet is het plankje waarop een schilder zijn verf mengt. Terug in Parijs verkocht hij Tulpenvelden vlak bij Den Haag aan een kunsthandel. Daar werkte Theo van Gogh, de broer van Vincent van Gogh. Vincent kwam in 1886 in Parijs wonen. Het is goed mogelijk dat hij het doek in de zaak van Theo heeft gezien, schrijft het Van Gogh Museum.

Waar je Monet in Nederland ziet

Werk van Monet zit in Nederland in minstens acht museumcollecties. In de tabel hieronder zie je wat vijf van die musea hebben en of het volgens hun eigen site te zien is.

Kustlandschap is het oudste doek van Monet in Nederland, schrijft het Van Gogh Museum.

Meer Monet in drie andere musea

Drie andere musea hebben ook werk van Monet. Dat staat in zaalteksten van het Van Gogh Museum uit 2024. Een zaaltekst is de uitleg die in een museum bij een kunstwerk hangt. Museum Boijmans Van Beuningen, het kunstmuseum van Rotterdam, heeft Papaverveld uit 1881 en De hut van de visser uit 1882. Het heeft ook Vaas met papavers uit 1883 in bruikleen. Dat betekent dat het doek is geleend van de eigenaar. Let op: het gebouw van het museum is sinds 2019 dicht. Het wordt verbouwd. Volgens zijn eigen site verwacht het museum in 2030 weer open te gaan.

Het Stedelijk Museum Amsterdam, het museum voor moderne kunst van die stad, heeft Het huis tussen de rozen. Dat doek is uit de laatste jaren van Monet. Rijksmuseum Twenthe, een kunstmuseum in Enschede, heeft een doek uit 1882: Rotskust bij Pourville.

Of de doeken van deze drie musea nu te zien zijn, keken wij niet na. Op 3 oktober 2026 lazen wij alleen wat Boijmans over zijn verbouwing schrijft. Bij de andere twee keken wij niet.

Wij telden zo 15 schilderijen in acht musea. Twee daarvan zijn bruikleen: Vaas met papavers en Tulpenvelden vlak bij Den Haag. Compleet is die telling niet. In dezelfde zaalteksten staat dat er in 2002 al 17 Monets in Nederland waren.

De eerste Monet in een Nederlands museum

De eerste Monet in een Nederlands museum is La Corniche bij Monaco. Een barones uit Den Haag gaf het doek in 1900 aan het Rijksmuseum, het nationale museum van Nederland. Het werk van Monet was in Nederland toen nog totaal onbekend, schrijft het museum. La Corniche was volgens het Van Gogh Museum het eerste doek van een Franse impressionist dat in een Nederlands museum kwam.

Waterlelies onder de blauweregen

Sta je in het Kunstmuseum Den Haag voor Blauweregen, dan weet je even niet waar je naar kijkt. Zijn het bloemen tegen een blauwe lucht, of is het een weerspiegeling in het water? Het doek is 2 meter breed en gemaakt tussen 1917 en 1920. Blauweregen is een klimplant met trossen paarse bloemen.

Monet maakte voor zover bekend zeven doeken met blauweregen. Ze moesten in Parijs boven de waterlelies komen te hangen, als een rand langs het plafond. Maar het plafond van de Orangerie bleek te laag.

In 2019 liet het Kunstmuseum een röntgenfoto van het doek maken. Daarop stond iets wat niemand verwachtte: onder de blauweregen zit een groep waterlelies. De restaurator denkt dat Monet een ouder doek met waterlelies opnieuw gebruikte. Een restaurator is iemand die beschadigde kunstwerken herstelt. Zeker weten doen we het nooit, zegt de conservator erbij.

Het doek had ook oude schade. Honderden stukjes glas hadden het van achteren doorboord. Dat gebeurde waarschijnlijk in de Tweede Wereldoorlog, toen het glazen dak van het atelier van Monet instortte. Sinds 1961 is het doek in Den Haag. Het hing er vrijwel altijd op zaal, schreef het museum in 2019. In hetzelfde museum hangt veel werk van Piet Mondriaan.

Gekocht en bijna gestolen in Zaandam

In juni 2015 kocht het Zaans Museum een doek dat Monet in Zaandam maakte. Het heet De Voorzaan en de Westerhem. Het museum betaalde ruim € 1.160.000. Op 15 augustus 2021 probeerden dieven het doek te stelen. Dat mislukte. Op 2 juni 2022 kwam het terug in het museum, precies 151 jaar nadat Monet in Zaandam aankwam.

Van de 25 Zaanse schilderijen zijn er volgens het museum vier in Nederland te zien. Drie staan in dit artikel. Welke de vierde is, zegt het museum niet.

Ons advies: begin in Zaandam of Otterlo als je de jonge Monet wilt zien, en ga naar Den Haag voor de oude. Vraag in Den Haag wel eerst na of Blauweregen er hangt. Op de site van het museum staat dat niet. Tussen het portret van Guurtje en Blauweregen zit ruim 45 jaar.

Veelgestelde vragen over Claude Monet