Romeinen in Nederland, wanneer ze kwamen en wat je nog ziet

Het oudste Romeinse legerkamp dat archeologen kunnen aantonen, stond in Nijmegen en is van 19 voor Christus. Dat staat in een rapport van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed uit 2021. De Rijksdienst is het deel van de overheid dat over monumenten en opgravingen gaat. Na een grote inval in 406 trokken de troepen weg, schrijft het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Dat museum bewaart veel vondsten uit de Romeinse tijd. Toch waren de forten langs de Rijn toen mogelijk al lang niet meer vol bemand. Meer over geschiedenis en kunst staat in het kennisgebied Wereld.

Wanneer kwamen de Romeinen naar Nederland?

De Romeinen kwamen in de eerste eeuw voor Christus. Op school heet hun periode de tijd van Grieken en Romeinen. Het oudste kamp dat is teruggevonden, lag op de Hunerberg in Nijmegen. Vanuit dat kamp wilde het leger Germanië veroveren. Germanië was voor de Romeinen het land ten noorden en oosten van de Rijn. Keizer Claudius gaf dat plan later op. In het jaar 47 trok het leger zich op zijn bevel terug achter de rivier.

In de tabel hieronder staan zeven jaartallen, van het oudste kamp tot het vertrek.

Was Julius Caesar ooit in Nederland?

Dat is niet zeker. Julius Caesar was een Romeinse veldheer. Tussen 58 en 51 voor Christus veroverde hij Gallië. Dat is ongeveer het Frankrijk en België van nu. Zijn legioenen trokken ook door het gebied van de Maas, de Rijn en de Schelde. Dat schrijft het Rijksmuseum van Oudheden. Een legioen was een legereenheid van ongeveer 6.000 soldaten.

Het rapport van de Rijksdienst is echter voorzichtiger. Het is verre van zeker dat Caesar ooit een voet op Nederlandse bodem zette, schrijven de archeologen. Vondsten die aan zijn veldtochten worden gekoppeld, overtuigen hen tot nu toe niet.

Hoe lang waren de Romeinen in Nederland?

Ruim vier eeuwen, als je telt vanaf het oudste kamp. Tussen dat kamp en het vertrek van de troepen in 406 ligt volgens onze berekening 424 jaar. Reken je vanaf het jaar 47, toen de Rijn de grens werd, dan kom je op 359 jaar. In de tabel hieronder staan vier manieren van tellen naast elkaar.

Bij de eerste rij tel je 19 en 406 bij elkaar op en haal je er één af. Een jaar nul bestaat namelijk niet: na het jaar 1 voor Christus komt meteen het jaar 1 na Christus.

De derde rij past bij wat het Rijksmuseum van Oudheden schrijft. Volgens het museum was de grens meer dan 200 jaar het teken van de Romeinse macht.

Wie doortelt komt bij vijf eeuwen

De vierde rij telt door na het vertrek van de troepen. Het rapport van de Rijksdienst rekent de Romeinse tijd namelijk tot het jaar 450. Voor het leger in Nijmegen noemt het zelfs ongeveer 475. Vanaf het oudste kamp is dat volgens onze berekening 493 jaar, bijna vijf eeuwen.

Volgens de Stichting Werelderfgoed Nederland bestond de grens vijf eeuwen. In die stichting werken de beheerders van het Nederlandse werelderfgoed samen. Wij tellen tot het vertrek in 406.

De limes was een rivier en geen muur

De grens van het Romeinse Rijk heet in het Latijn limes. In Nederland was die grens de Rijn. De rivier liep toen wel anders dan nu. De grens volgde de Nederrijn, de Kromme Rijn en de Oude Rijn, tot aan de zee bij Katwijk.

Een muur zoals de Muur van Hadrianus in Engeland stond hier niet, want de rivier zelf was de hindernis. Wel stonden er forten aan de zuidkant van de rivier. Daartussen stonden wachttorens. Van de Duitse grens tot de Noordzee waren het 19 forten, schrijft de Rijksdienst.

In zo’n fort lag een eenheid van ongeveer 500 soldaten. Rond de forten groeiden dorpen met handelaren, ambachtslieden en de gezinnen van soldaten. Nijmegen was veel groter, want daar bouwden de Romeinen een kamp voor twee legioenen. Dat zijn 12.000 soldaten, staat in de Canon van Nederland. De Canon is een lijst met vijftig onderwerpen uit onze geschiedenis. De stichting entoen.nu kiest die onderwerpen. Het Nederlands Openluchtmuseum beheert de website.

De Rijn was ook een vaarweg

De Rijn was behalve grens ook een vaarweg, want voorraden en handelswaar kwamen per schip. Tussen Rijn en Maas groeven soldaten vanaf het jaar 47 een kanaal. Het heet naar hun bevelhebber Corbulo. Schepen hoefden daardoor niet meer over de gevaarlijke Noordzee.

Bij Zwammerdam in Zuid-Holland lagen zes schepen bij elkaar in de oude bedding van de rivier. Het grootste was 34 meter lang.

Werelderfgoed sinds 2021

Sinds 27 juli 2021 staat de grens op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Unesco is de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur. Het erfgoed heet Neder-Germaanse Limes. Het hoort bij een groter geheel, de grenzen van het hele Romeinse Rijk.

Het erfgoed telt 19 vindplaatsen in Nederland en 25 in Duitsland. Volgens onze berekening ligt dus 43 procent van die plekken in Nederland. Die 19 plekken liggen in 12 gemeenten in Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland. Het zijn niet allemaal forten.

Waar woonden de Romeinen in Nederland?

De Romeinen woonden ten zuiden van de Rijn. Dat deel van Nederland hoorde bij het rijk, het noorden niet. In de forten lagen de soldaten. Daarbuiten woonden stammen, zoals de Bataven in de Betuwe. De Cananefaten woonden in het huidige Zuid-Holland. Veel Bataafse mannen dienden bovendien zelf in het Romeinse leger.

Op het platteland kwamen grote boerenbedrijven, die de Romeinen villa noemden. Belastingen en dienstplicht kwamen er ook, schrijft het Rijksmuseum van Oudheden.

Twee steden met stadsrechten

Romeins Nederland had twee plaatsen met stadsrechten: Nijmegen en Voorburg. Nijmegen heette Noviomagus en was de hoofdstad van de Bataven. Voorburg heette Forum Hadriani en was de hoofdstad van de Cananefaten. Die stad is genoemd naar keizer Hadrianus, die het gebied rond het jaar 120 bezocht.

Alphen aan den Rijn, Utrecht en Woerden staan volgens de Rijksdienst op of bij de resten van een fort. Stadsrechten hadden ze niet.

Boven de Rijn woonden de Friezen

Boven de Rijn woonden de Friezen op terpen. Een terp is een heuvel die mensen zelf opwierpen tegen het water. Tot het jaar 28 hadden de Romeinen ook daar het gezag. Toen kwamen de Friezen in opstand tegen een hogere belasting. Die betaalden ze vooral in runderhuiden.

Na het jaar 47 lag het noorden buiten het rijk. De handel ging echter gewoon door. Dat zie je aan de vele Romeinse luxespullen die in terpen in Friesland en Groningen lagen.

De opstand van de Bataven

De Bataven kwamen in het jaar 69 in opstand en hielden dat ongeveer een jaar vol. Hun leider Julius Civilis kende het Romeinse leger goed, want hij was er zelf lang soldaat geweest. Volgens de Romeinse geschiedschrijvers werden bijna alle forten langs de Rijn verwoest.

De aanleiding lag in Rome. Keizer Nero pleegde in 68 zelfmoord. Daarna vochten vier mannen met hun legers om de troon. Civilis zag zijn kans, schrijven de archeologen in het rapport van de Rijksdienst. De Canon van Nederland noemt ook een andere reden: de keizer wilde dat alle Bataafse mannen in het leger gingen.

In de vroege herfst van 70 was het voorbij. De Romeinse generaal Cerialis kreeg de opstand met acht legioenen onder controle. Waarschijnlijk sloten beide partijen daarna een akkoord, maar wat erin stond, weet niemand.

Wij vinden het te mooi om de opstand een vrijheidsstrijd te noemen. Het was een oorlog binnen het Romeinse Rijk, geleid door een man uit het Romeinse leger. Het beeld van de vrije Bataaf is pas later gemaakt. In de Tachtigjarige Oorlog, eeuwen daarna, was het verhaal een voorbeeld voor het verzet tegen Spanje.

Waarom vertrokken de Romeinen?

De Romeinen vertrokken omdat ze de grens niet meer konden houden. Vanaf de derde eeuw vielen Germaanse stammen steeds vaker binnen. In 270 trokken ze op verschillende plaatsen de grens over. Ze staken forten in brand en plunderden het platteland en de steden. Rond het jaar 300 leek de orde hersteld, maar in 406 kwamen de stammen opnieuw. Daarna trokken de troepen weg.

De forten liepen al eerder leeg

De vondsten in de bodem vertellen een trager verhaal. In de meeste forten ligt uit de jaren tussen 240 en 260 opvallend weinig Romeins geld. Mogelijk waren de forten na het midden van de derde eeuw niet meer vol bemand, staat in het rapport van de Rijksdienst. Rond het jaar 300 was de doorlopende linie langs de Rijn volgens dat rapport al ingestort.

Uit de vierde eeuw is nog minder over. In het fort bij Valkenburg in Zuid-Holland gaat het om drie scherven van duur aardewerk en wat grover aardewerk.

Eén jaartal voor het vertrek bestaat dus niet. De Rijksdienst schrijft op zijn website rond 400. De Canon van Nederland noemt ongeveer 350 en ongeveer 400. Het Rijksmuseum van Oudheden noemt 406. Wij houden 406 aan als einde en 270 als het begin van het einde. Wat daarna kwam, noemen we de middeleeuwen.

Wat de Romeinen achterlieten

Het meeste wat bleef, zit in de taal en in de grond. De Romeinen brachten het Latijn mee, de eerste geschreven taal in deze streek. Ze bouwden hier de eerste stenen huizen met dakpannen. Ook kippen, vijgen en druiven kwamen met hen mee, staat in de Canon van Nederland.

Woorden uit het Latijn

Wie in de keuken kaas snijdt en een glas wijn inschenkt, gebruikt drie woorden uit het Latijn. In de tabel hieronder staan zes Nederlandse woorden, elk met het Latijnse woord waar het van komt.

De Etymologiebank is een website die uitlegt waar woorden vandaan komen. Het Instituut voor de Nederlandse Taal zorgt voor de techniek. Venster kwam volgens de website met de Romeinen mee, zoals veel woorden uit de bouw. Kelder is waarschijnlijk al in de eerste eeuwen na Christus overgenomen. Keuken kwam later, vermoedelijk in de derde of vierde eeuw. Bij straat staat alleen dat het vóór de zesde eeuw is overgenomen. Dat kan dus ook na het vertrek zijn.

Ook hun cijfers zie je nog, op klokken en gevels. Hoe je Romeinse cijfers leest, leggen we apart uit.

Wegen en mijlpalen

Langs de Rijn liep een weg van fort naar fort. Archeologen vonden onder die weg op veel plekken eiken palen uit dezelfde twee jaren: 124 en 125. Dat lezen ze af aan de jaarringen in het hout. Het hout kwam uit het zuiden van Nederland en uit de Belgische Ardennen. De weg is bovendien overal op dezelfde manier gebouwd. Dat wijst volgens het rapport van de Rijksdienst op één groot plan. Nieuw was de weg toen niet, want rond het jaar 99 was hij al eens groot hersteld.

Langs de wegen stonden mijlpalen. Zo’n paal gaf de afstand tot de volgende grote plaats. Het Rijksmuseum van Oudheden bewaart een mijlpaal uit het jaar 162, gevonden bij Monster of Naaldwijk. Op de paal staat de afstand tot Voorburg, waarschijnlijk zeven mijl. Een Romeinse mijl is 1.478 meter. Zeven mijl is volgens onze berekening dus ruim 10 kilometer.

Wat je nu nog van de Romeinen ziet

Het meeste ligt onder de grond en dat blijft zo. Toch is er wat te zien. Op het Domplein in Utrecht loop je er zelfs overheen, want in de bestrating is de grens weer zichtbaar gemaakt. De tabel hieronder noemt zeven plekken met wat er te zien is.

De vondsten zelf liggen vooral in musea. De mijlpaal staat in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Het museum heeft ook altaren voor de godin Nehalennia, opgevist in Zeeland. Het Valkhof Museum in Nijmegen staat op de oude grens. Het is sinds 6 juni 2026 weer open, na een grote verbouwing. Wat er in Utrecht en de rest van de provincie te doen is, lees je in op vakantie naar Utrecht.

Het badhuis van Heerlen is dicht tot 2028

Het grootste Romeinse badhuis dat in Nederland is opgegraven, ligt in Heerlen. Het is gebouwd in het jaar 63 en bleef vier eeuwen in gebruik. De resten meten ongeveer 50 bij 50 meter. Dat schrijft Het Romeins Museum, het museum dat rond het badhuis wordt gebouwd. Sinds 1977 stond er het Thermenmuseum.

Dat museum is nu gesloten voor nieuwbouw. Het nieuwe museum verwacht in de zomer van 2028 open te gaan. Wie eerder naar het zuiden gaat, vindt in op vakantie naar Limburg wat er wel te doen is.

De eerste opgraving van Nederland was Romeins

De eerste officiële opgraving in Nederland begon in 1827 in Voorburg. Caspar Reuvens, de eerste directeur van het Rijksmuseum van Oudheden, groef daar op landgoed Arentsburg. Hij concludeerde dat hier de stad Forum Hadriani had gelegen.

Toch is de bodem bijna twee eeuwen later nog niet leeg. In 2020 vonden archeologen bij Valkenburg in Zuid-Holland een legerkamp van 19 hectare. Een vierkant van die grootte meet volgens onze berekening ongeveer 436 bij 436 meter. Het rapport van 2021 dateert het kamp voorlopig op het jaar 39 of 40.

Veelgestelde vragen over de Romeinen in Nederland