Nederlands erfrecht: wie erft er als er geen testament is?

De regels staan in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. Maak je een testament, dan leg je grotendeels zelf vast wie wat krijgt. Doe je dat niet, dan bepaalt de wet het. Dat heet erfopvolging bij versterf. De wet wijst dan erfgenamen aan in vier groepen, in een vaste volgorde. De regels zelf zijn in 2026 niet veranderd. Wat wel veranderde, is de tijd die je krijgt voor de aangifte erfbelasting: voor iemand die in 2026 overlijdt is dat 20 maanden in plaats van 8, zo meldt de Belastingdienst.

De wet kijkt van boven naar beneden. Is er iemand in groep 1 die erft, dan komt groep 2 niet meer aan bod. Pas als er in een groep niemand is, schuift de wet door naar de volgende. In de praktijk komt groep 3 zelden aan de beurt en groep 4 vrijwel nooit.

Samenwonen? Dan erf je niets van elkaar

Dit is het grootste misverstand rond het Nederlands erfrecht, en het kost mensen jaarlijks veel geld. Alleen een echtgenoot of een geregistreerd partner is erfgenaam volgens de wet. Woon je samen, ook al is het al twintig jaar en heb je een samenlevingscontract bij de notaris, dan erf je zonder testament niets van elkaar. Een samenlevingscontract regelt namelijk wel van alles tussen jullie, maar het maakt je geen erfgenaam.

Wil je dat je partner erft, dan moet je dat in een testament vastleggen. Let op het verschil met de belastingregels: voor de erfbelasting kan een samenwonende partner soms toch als partner tellen en dus de hoge vrijstelling krijgen. Maar dat gaat pas spelen als je door een testament ook echt iets erft.

Wat krijgt je partner bij de wettelijke verdeling?

Laat iemand een echtgenoot en kinderen na, dan geldt de wettelijke verdeling. Die werkt anders dan veel mensen denken. De echtgenoot krijgt alle bezittingen en schulden van de nalatenschap. De kinderen erven wel een gelijk deel, maar krijgen dat niet in handen: zij krijgen een geldvordering op de langstlevende ouder. Die vordering is pas opeisbaar als ook die ouder overlijdt, of bij faillissement of schuldsanering.

Zo blijft de langstlevende partner gewoon in het huis wonen en houdt hij of zij het spaargeld. Vervelend detail: de kinderen betalen vaak wel meteen erfbelasting over hun erfdeel, terwijl ze het geld nog niet krijgen.

Voorbeeld: vader overlijdt en laat € 300.000 na. Moeder en twee kinderen erven ieder een gelijk deel van € 100.000. Moeder krijgt alles in bezit; de kinderen krijgen elk een vordering van € 100.000 op moeder.

Denk er wel aan dat de nalatenschap kleiner is dan het gezamenlijke vermogen als de ouders in gemeenschap van goederen waren getrouwd. Bezitten zij samen € 300.000, dan is de nalatenschap van vader de helft: € 150.000. Moeder en de twee kinderen erven dan ieder € 50.000.

Wanneer geldt het Nederlands erfrecht?

Woon je in Nederland, heb je de Nederlandse nationaliteit en liggen je bezittingen hier, dan is het eenvoudig: het Nederlands erfrecht geldt. Woon je in het buitenland of heb je daar bezit, dan ligt het ingewikkelder.

Binnen de Europese Unie geldt de Europese Erfrechtverordening. Die kijkt in beginsel naar je gewone verblijfplaats op het moment van overlijden. Woonde je bij je overlijden in Duitsland, dan geldt dus meestal Duits erfrecht. Er is één uitzondering: had je duidelijk een nauwere band met een ander land, dan kan het recht van dát land gelden. Je kunt bovendien in een testament zelf vastleggen dat het recht van je nationaliteit van toepassing is. Woon je in het buitenland, laat je dan adviseren door een notaris. Een verkeerde aanname kan hier duur uitpakken.

Wat telt als familie?

Voor het erfrecht gaat het om familierechtelijke betrekkingen, niet om bloedbanden alleen. Een man die een kind heeft erkend zonder de biologische vader te zijn, telt gewoon mee. Voor geadopteerde kinderen geldt hetzelfde: die erven net als eigen kinderen. Schoonfamilie valt er nooit onder. Wil je dat een schoonzoon of stiefkind iets krijgt, dan heb je een testament nodig.

Kindsdeel en legitieme portie

Het kindsdeel is het deel van de erfenis waarop een kind recht heeft. Sommige ouders onterven een kind. Dat kan, maar niet volledig. Een onterfd kind houdt recht op de legitieme portie: de helft van wat het zonder onterving zou hebben gekregen.

Twee dingen zijn daarbij belangrijk. Ten eerste is de legitieme portie altijd een geldvordering; je kunt er geen spullen of het huis mee opeisen. Ten tweede moet je er zelf een beroep op doen, en dat kan niet onbeperkt lang. Bovendien is de vordering in beginsel niet opeisbaar zolang de langstlevende echtgenoot van de overledene nog leeft.

Plaatsvervulling

Plaatsvervulling betekent dat de kinderen van een erfgenaam diens plaats innemen. Stel: vader overlijdt en had twee kinderen. Een zoon is al eerder overleden, maar liet zelf kinderen na. Die kleinkinderen treden dan samen in de plaats van hun vader en verdelen zijn deel.

Plaatsvervulling speelt niet alleen bij overlijden. Ook als iemand de erfenis verwerpt, onterfd is of onwaardig wordt verklaard, kunnen zijn afstammelingen in zijn plaats komen. Het werkt alleen langs de lijn van afstammelingen: kleinkinderen, achterkleinkinderen en zo verder.

Een erfenis aanvaarden of verwerpen

Een erfenis is de som van bezittingen én schulden. Een huis heeft waarde, maar daar gaat de hypotheek nog vanaf. Vooraf is lang niet altijd duidelijk of er onder de streep iets overblijft. Je hebt drie keuzes:

• Zuiver aanvaarden: je neemt alles over. Zijn er meer schulden dan bezittingen, dan ben je daar met je eigen vermogen aansprakelijk voor.
• Beneficiair aanvaarden: je aanvaardt onder voorwaarde dat de erfenis positief is. Blijkt hij negatief, dan hoef je de schulden niet uit eigen zak te betalen.
• Verwerpen: je wilt niets met de erfenis te maken hebben. Je krijgt dan ook niets.

Beneficiair aanvaarden of verwerpen doe je met een verklaring bij de griffie van de rechtbank. Daar zijn kosten aan verbonden: de akte nalatenschap kost in 2026 € 165. Beneficiair aanvaarden brengt daarnaast meer werk mee, omdat je de nalatenschap volgens vaste regels moet afwikkelen. Een notaris kan dat voor je regelen.

Pas op met zuivere aanvaarding zonder het te beseffen. Neem je spullen van de overledene mee of betaal je rekeningen uit de nalatenschap, dan kan dat al gelden als aanvaarden.

De verklaring van erfrecht

Na een overlijden blokkeert de bank meestal de rekeningen van de overledene. Om erbij te kunnen, vraagt de bank vaak een verklaring van erfrecht. Daarin staat wie de erfgenamen zijn en wie de erfenis mag afwikkelen; alleen een notaris maakt die verklaring, zo schrijft Rijksoverheid. Of je hem nodig hebt, hangt af van de bank en van het saldo. Elke bank hanteert eigen grenzen, dus vraag het eerst aan de bank voordat je naar de notaris gaat. Zit er een huis, een stuk grond of een boot in de erfenis, dan laat je de notaris de verklaring ook inschrijven bij het Kadaster. Dat is het register waarin staat wie eigenaar is van grond en gebouwen.

Hoe werkt erfbelasting?

Erf je iets, dan betaal je daarover erfbelasting. De regel is simpel: hoe dichter je bij de overledene stond, hoe minder je betaalt. Een partner erft in 2026 € 828.035 belastingvrij en een kind € 26.230. Over het deel daarboven betalen zij 10 of 20 procent. Een broer, zus of vriend heeft € 2.769 vrijstelling en betaalt 30 of 40 procent. Alle bedragen en een rekenvoorbeeld staan in ons artikel over de erfbelasting in 2026 en 2027. Geef je al tijdens je leven, dan valt dat onder de schenkbelasting, en voor belastingvrij schenken gelden veel lagere bedragen.

Twintig maanden voor de aangifte

Nieuw sinds 2026 is de termijn. Overleed iemand in 2025 of eerder, dan moest de aangifte erfbelasting binnen 8 maanden na het overlijden binnen zijn. Voor een overlijden in 2026 is dat 20 maanden geworden, zo schrijft de Belastingdienst. Ben je later, of vraag je uitstel, dan betaal je vanaf die 20 maanden belastingrente. Voor nabestaanden scheelt dat een jaar zoeken naar papieren in een periode waarin je wel iets anders aan je hoofd hebt.

Naast de verdeling van je bezittingen kun je ook je uitvaartwensen vastleggen, bijvoorbeeld een graf op een natuurbegraafplaats, waar de grafrust eeuwigdurend is en je eenmalig betaalt.

Veelgestelde vragen over het Nederlands erfrecht