Wat is opera? Betekenis, geschiedenis en beroemde werken

Opera is een toneelstuk op muziek waarin de tekst gezongen wordt, zonder microfoon. Lees waar opera vandaan komt en hoe je er zelf van gaat genieten.

Quirijn de Lang

29 juli 2026 ·

9 minuten Leestijd

8.7K X Bekeken

Naast de vraag “Is dat echt je baan?” hoor ik als professioneel operazanger vaak: “Maar wat is opera eigenlijk en waar komt opera vandaan? Waarom zingen ze zo raar? Waar gaat het over?” Er zijn dus veel vragen over opera, en het is ook een kunstvorm die een goede uitleg verdient. Opera is in elk geval niet dikke mensen die hoog en hard onverstaanbaar zingen. Althans, meestal niet.

Wat is opera precies?

Opera is in de eerste plaats een theaterkunstvorm: een toneelstuk op muziek waarvan de tekst gezongen wordt. Een concertzanger in jacquet of baljurk kan aria’s (monologen) of duetten (dialogen) uit een opera zingen, maar dat is nog geen opera, net zomin als ‘To be or not to be’ het hele toneelstuk van Shakespeare is.

Het tweede kenmerk is minstens zo bepalend: operazangers worden niet versterkt door microfoons. Het vergt toegewijde training om alleen met je eigen stem een heel theater te vullen en verstaanbaar door het geluid van tachtig instrumenten te snijden, terwijl je ook nog een rol vertolkt en de dirigent in de gaten houdt. Daarin verschilt opera van de musical, die je kunt zien als een achterkleindochter van de opera, via de operette en de klassieke musicals uit de jaren twintig tot veertig.

Waar komt opera vandaan?

Opera is rond 1600 ontstaan in Florence, waar tijdens de Renaissance de welvaart en de kunsten opbloeiden. De gegoede burgerij verdiepte zich in astronomie, beeld- en schilderkunst, filosofie en geschiedenis, en de fascinatie voor het Romeinse Rijk en vooral de Griekse Oudheid vierde hoogtij. Men kwam bijeen in gezelschappen, vergelijkbaar met de Rotary Clubs van nu, om nieuwe bevindingen te tonen en te discussiëren. Zo kwam tussen 1573 en 1587 een gezelschap samen in het huis van graaf Bardi, met onder anderen Vincenzo Galilei, de vader van Galileo. Ze noemden zich de Camerata de’ Bardi en waren zeer geïnteresseerd in de oude Griekse tragedies. Wellicht door de koren in die tragedies bedachten ze dat de toneelstukken op muziek moesten zijn uitgevoerd.

Ze besloten zelf een toneelstuk op muziek te schrijven waarin de tekst gezongen werd. De tekst moest het belangrijkst blijven, de muziek begeleidde. Dit werd de allereerste opera: Dafne (1597), gecomponeerd door Jacopo Peri. Dat werk is verloren gegaan, maar het idee sloeg aan. Slechts tien jaar later verschijnen de eerste opera’s van Claudio Monteverdi. Zijn L’Orfeo (1607), L’incoronazione di Poppea en Il ritorno d’Ulisse in patria zijn meesterwerken die vandaag de dag nog regelmatig worden uitgevoerd. Luister naar L’Orfeo en je merkt dat de tekst eigenlijk op muziek wordt gezegd (recitar cantando, zingend spreken) en pas bij grote emotie een melodie krijgt. De tekst staat voorop.

Spoelen we honderd jaar vooruit naar de barok, dan is opera populair, vooral door de eerste sterzangers van het genre: de castraten. Dit waren jongens die uitzonderlijk muzikaal bleken, met een mooie heldere stem. Ze werden gecastreerd en kregen een allesomvattende training in zang en compositie. Door de castratie behielden ze hun hoge stem en door de training bouwden ze die uit in kracht en omvang. Door de veranderde hormoonbalans ontwikkelden ze ook een grotere borstkas, wat hielp bij lange frases op één adem. Het spectaculaire vocale vuurwerk dat zij lieten horen trok een groot publiek. De stem en de muziek kregen de overhand op de tekst. Vivaldi en Porpora schreven opera’s voor deze eerste operagoden, en Händel probeerde zijn opera’s daarnaast nog een beetje inhoud te geven.

De man die het startschot geeft voor de klassieke periode in de muziek is Mozart, en ook in de opera is hij revolutionair. Terwijl zijn rivaal Salieri nog voor castraten schrijft, introduceert Mozart een derde aspect: het dramatische. In zijn opera’s werken tekst en muziek samen met wat we op het toneel zien gebeuren, zodat we het verhaal in worden gezogen als in een film. Hij speelt ook met iets wat uit de operageschiedenis is voortgekomen. Het was normaal geworden dat castraten de grote helden speelden, met een stem die net zo hoog klonk als een vrouwenstem. Mozart gebruikte geen castraten meer, maar liet een vrouw de rol van een jongen spelen, verkleed als man. Cherubino in Le nozze di Figaro (1786) is dus een jongensrol, gezongen door een vrouw. Omdat hij zich in het stuk ook nog verkleedt, is hij op een gegeven moment een als vrouw verklede jongen, gespeeld door een vrouw. Beginnende luisteraars moeten daaraan wennen, maar het komt dus voort uit de castratentraditie.

Opera en de industriële revolutie

Met de aanleg van spoorlijnen over de hele wereld, ten tijde van de industriële revolutie, breekt ook in de opera een nieuw tijdperk aan. Door het contact met verre werelddelen verlangt het publiek naar exotische oorden op het toneel. In deze tijd worden opera’s geschreven over China (Turandot), India (Lakmé), Ceylon (Les pêcheurs de perles), Japan (Madama Butterfly), Roma in Spanje (Carmen, 1875) en het Wilde Westen (La fanciulla del West, 1910). Dat leidde al snel tot een drang naar verhalen over het ‘echte leven’: moderne verhalen over gewone mensen. Die stroming heet verismo, naar het Italiaanse woord voor het werkelijke, en uit zich in emotionele verhalen over eerwraak op Sicilië (Cavalleria rusticana), armoedige studenten op een Parijse zolderkamer (La bohème) of arbeiders op een schip in de Seine (Il tabarro).

Opera in alle talen

Ook vandaag de dag worden er opera’s geschreven, en wel in alle talen. De hoofdtalen van de opera zijn Italiaans, Frans, Duits, Russisch en Engels, maar er zijn ook opera’s in het Tsjechisch, Fins, Spaans, Iers en ja, zelfs in het Nederlands, zoals Attima van Constant van de Wall uit 1917. Van zangers wordt verwacht dat ze de meeste van die talen goed uitspreken, ook omdat producties met een internationale cast worden gemaakt. Het is niet ongewoon dat er in de repetitiezaal Engels, Frans, Italiaans en Duits door elkaar heen wordt gesproken.

De regie van opera

Anders dan bij de grote musicals ligt de regie van een opera niet vast. Een Carmen kan op allerlei manieren op het toneel verschijnen, afhankelijk van de visie van de regisseur en de ontwerper van die productie. Oorspronkelijk speelt Carmen zich af onder Roma, soldaten en stierenvechters in Spanje rond 1820. De voorstelling die jij gaat zien kan in die tijd geplaatst zijn, of in de Spaanse Burgeroorlog van 1937, of volgens Duits Regietheater op de Zuidpool, waar Carmen een pinguïn is en Don José een wetenschapper met een nachtmerrie. Het kan dus heel anders uitpakken dan je verwacht. Dat kan omdat een stuk uit meerdere lagen bestaat: Carmen gaat over Roma en soldaten, maar eigenlijk over jaloezie, vrijheid, geloof, obsessie en eigenwaarde. Diepere menselijke emo­ties dus, die vertaalbaar zijn naar andere tijden en situaties.

Hoe ga je voor het eerst naar de opera?

Opera wordt soms in vertaling gezongen, maar meestal in de oorspronkelijke taal. Om het verhaal te kunnen volgen is er boventiteling: de vertaalde tekst verschijnt boven of naast het toneel. Wil je er echt van genieten, volg dan de eerste keer de gezongen tekst mee via een vertaling, zodat je naast de muziek ook meekrijgt waar het over gaat. Lees vooraf de synopsis, kies een voorstelling van rond de twee uur en maak je geen zorgen over kleding: een net overhemd of een jurk volstaat overal.

Opera lijkt misschien onbegrijpelijk en elitair als je er zomaar mee wordt geconfronteerd, maar na deze introductie belet niets je nog om deze prachtige wereld te ontdekken. Veel plezier!

Veelgestelde vragen over opera

Wat is een opera?

Een opera is een toneelstuk op muziek waarvan de tekst gezongen wordt, uitgevoerd door klassiek geschoolde zangers met een orkest en zonder microfoons. Tekst, muziek en toneelbeeld vormen samen één verhaal.

Wat was de eerste opera?

Dafne van Jacopo Peri uit 1597 geldt als de eerste opera. De muziek is verloren gegaan. De oudste opera die nog regelmatig wordt uitgevoerd is L’Orfeo van Claudio Monteverdi uit 1607.

Wat is het verschil tussen opera en musical?

In een opera wordt vrijwel alles gezongen en zingen de solisten zonder microfoon, begeleid door een symfonieorkest. Een musical heeft gesproken dialogen met liedjes ertussen en werkt met versterkt geluid. De musical stamt via de operette af van de opera.

Waarom zingen operazangers zo?

Omdat er geen microfoons zijn. De klassieke techniek zorgt ervoor dat de stem boven een orkest van tachtig instrumenten uit komt en achter in de zaal verstaanbaar blijft. Die manier van zingen klinkt anders dan popzang, maar is puur functioneel.

Versta je er wel iets van?

Bij vrijwel elke voorstelling hangt er boventiteling met de vertaalde tekst, dus je kunt het verhaal altijd volgen. Lees de synopsis vooraf, dan hoef je tijdens de voorstelling minder mee te lezen.

Wil je weten hoe zulke werken tot stand komen? Lees dan hoe muziek componeren in de praktijk werkt.

Eerste publicatie op: 17 september 2020

• Deel Artikel:

Muziek

Geschreven door: Quirijn de Lang

Van Quirijndelang.com

Quirijn de Lang behoort al twintig jaar tot een select groepje van Nederlandse operazangers die internationaal zijn doorgebroken. De bariton wist al vanaf zeer jonge leeftijd dat hij thuishoorde op het podium en werkte daar vanaf zijn 15e doelgericht naartoe. Na een jaar studie in Milaan, bleek...

Meer informatie