Onweer dichtbij? Zo tel je de afstand en schuil je veilig

Tel de seconden tussen de flits en de donder en deel dat getal door drie. Dan weet je hoeveel kilometer het onweer bij je vandaan is. Het geluid van de donder doet namelijk drie seconden over ongeveer één kilometer. Dat schrijft het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI), de weerdienst van de overheid. Tel je negen seconden, dan is de bliksem dus drie kilometer verderop ingeslagen. Maar wacht niet met schuilen tot je kunt tellen. Wie de donder hoort, is al binnen bereik van de bliksem. Meer over het weer en de aarde lees je in het kennisgebied Wereld.

Hoe onweer ontstaat

Onweer ontstaat in een hoge buienwolk waarin warme lucht snel stijgt en koude lucht snel daalt. Die twee stromen schuren vlak langs elkaar, met snelheden tot 100 kilometer per uur, legt het KNMI uit. De lucht voert daarbij deeltjes mee die elektrisch geladen zijn. Zo raakt de wolk opgeladen, een beetje zoals een ballon die je over je trui wrijft.

Wordt het verschil in lading te groot, dan springt de lading over. Dat is de bliksem: een elektrische ontlading tussen de wolk en de grond, of tussen twee wolken. De temperatuur in zo’n bliksemschicht loopt op tot ongeveer 30.000 graden, schrijft Brandweer Nederland, de landelijke organisatie van de brandweer. De lucht eromheen wordt in één klap heet en zet razendsnel uit. Die schokgolf hoor je als donder.

Afstand tellen in seconden

Licht is er meteen, geluid komt later. Hoe langer de pauze tussen flits en donder, hoe verder weg het onweer is.

In de tabel staat bij elk aantal seconden hoe ver de bliksem van je af was.

De laatste rij is belangrijk. Donder hoor je tot ongeveer 16 kilometer ver, schrijft de National Weather Service (NWS), de weerdienst van de Amerikaanse overheid. Bliksem slaat volgens de NWS vaak in op meer dan drie mijl van het hart van de bui. Dat is bijna 5 kilometer, ver buiten de regen. Soms is het zelfs 16 tot 24 kilometer.

Met tellen weet je dus of de bui dichterbij komt of wegtrekt. Het zegt niet dat je veilig bent. De NWS geeft een eenvoudige regel: hoor je donder, ga dan meteen naar binnen. Blijf daar tot minstens een half uur na de laatste donderslag.

Hoe vaak het in Nederland onweert

In Nederland onweert het op ongeveer 25 dagen per jaar, schreef het KNMI in 2002. Volgens Brandweer Nederland zijn er elk jaar ongeveer 200.000 bliksemontladingen boven het land.

Wij hebben zelf geteld, in de cijfers per uur van het KNMI. Daarin staat van elk weerstation of er dat uur onweer is geweest. Tot in 2002 schreef een waarnemer dat op. Sindsdien doet een automaat het, op basis van bliksemmetingen. De automaat telt elke ontlading binnen 15 kilometer van het station mee. Zo staat het in het Handboek Waarnemingen van het KNMI uit 2005. Een onweersdag is hier dus een dag met onweer in de omgeving, niet per se boven je eigen huis.

In De Bilt, midden in het land, kwamen we van 1991 tot en met 2020 op 924 dagen met onweer. Dat is gemiddeld 31 per jaar. Het rustigste jaar was 1991 met 15 dagen, het drukste 2004 met 42. In 2025 waren het er 16.

Vooral in de zomer en aan zee ook in de herfst

In het binnenland valt onweer vooral in de zomer, aan zee ook in de herfst. De tabel laat voor vijf weerstations zien hoeveel dagen per jaar het onweert. Daarnaast staat welk deel daarvan in mei tot en met augustus valt en welk deel in de herfst.

De Bilt telt de meeste onweersdagen, Eelde de minste. In Maastricht en Eelde valt driekwart van de onweersdagen in de vier maanden van mei tot en met augustus. Bij Den Helder is dat maar ruim de helft. Daar valt een derde van de onweersdagen in de herfst.

Dat komt door de zee. Het zeewater is pas aan het eind van de zomer op zijn warmst, legt het KNMI uit. In de herfst is de zee vaak warmer dan de lucht boven land. Buien ontstaan dan boven het warme water en doven uit als ze het land op trekken.

De aantallen zijn een ruwe maat. In Maastricht telden we tot en met 2001 gemiddeld 21 onweersdagen per jaar en vanaf 2003 ruim 28. Zo’n sprong kan aan de nieuwe manier van meten liggen. Het KNMI waarschuwt daar zelf voor. Door zulke veranderingen kun je uit deze cijfers niet aflezen of het vaker of minder vaak gaat onweren. Dat doen wij dus ook niet.

Onweer in de winter

Ook in de winter kan het onweren, maar het is zeldzaam. In De Bilt telden we in december, januari en februari samen gemiddeld nog geen 3 dagen met onweer per jaar. Bij Den Helder waren het er nog geen 2, in Eelde nog geen 1. Het KNMI schreef in 2002 dat de piek in het najaar en in de winter aan zee ligt. In onze telling zie je dat alleen in de herfst terug.

Onweer komt niet alleen in de avond

Onweer valt vaker in de middag en avond dan in de ochtend, maar het kan op elk uur. Dat blijkt uit onze telling van De Bilt. Van alle uren met onweer viel daar ruim een derde in de avond en een vijfde in de nacht.

De tabel laat per dagdeel zien welk deel van de onweersuren erin viel. De tijden zijn kloktijden, met zomertijd en wintertijd verrekend.

De piek ligt tussen 17 en 20 uur. In die drie uur viel 22,5 procent van alle onweersuren, ruim een vijfde. De verklaring is de zon. Die warmt overdag de grond op, en de lucht daarboven stijgt op in warme bellen. Uit zo’n bel kan een stapelwolk groeien, de bekende bolle witte wolk, en daaruit een bui. Dat kost tijd, dus de buien zijn er vaak pas later op de dag. In september 2020 beschreef het KNMI een week met zulke buien. Boven land doofden ze in de loop van de avond uit.

Wat veilig is bij onweer en wat niet

Veilig ben je alleen binnen: in een gebouw of in een auto met een dicht dak. Buiten bestaat geen veilige plek, zegt de NWS. Het KNMI adviseert bij onweersbuien: schuil niet onder bomen en ga naar binnen.

In de tabel staat per plek of je er veilig bent, met de reden.

Binnen blijf je weg van leidingen en snoeren

In huis zit je goed, maar niet alles in huis is veilig. Bliksem komt op drie manieren binnen, schrijft de NWS. Door een inslag in het huis zelf, via draden en leidingen die van buiten komen, en via de grond. Eenmaal binnen reist de stroom door de elektrische bedrading, de telefoonlijn en de waterleiding.

Het Rode Kruis, de hulporganisatie, geeft drie regels voor binnen. Sluit ramen en deuren. Blijf uit de buurt van elektrische kabels. En ga niet in bad of onder de douche. De NWS voegt eraan toe dat je tijdens het onweer ook je handen en de vaat niet wast. Een telefoon met een snoer gebruik je niet. Bellen met je mobiel kan volgens de NWS gewoon.

Buiten ga je weg bij bomen en water

Je staat langs het voetbalveld. De lucht wordt donker en in de verte rommelt het. De trainer wil de wedstrijd nog even afmaken. Dat is het moment waarop het misgaat, waarschuwt de NWS: veel slachtoffers vallen doordat mensen te laat gaan schuilen. Ons advies is daarom streng. Bij de eerste donder stopt het spel en gaat iedereen de kantine of de auto in.

Lukt dat niet, blijf dan weg bij bomen. Slaat de bliksem in een boom, dan kunnen takken en stukken hout tot 400 meter worden weggeslingerd, schrijft de brandweer. Ga ook meteen het water uit. Een inslag in het water kan volgens de brandweer 100 meter verderop nog dodelijk zijn. De meeste plezierboten bieden weinig bescherming, schrijft het Rode Kruis.

Metaal trekt bliksem niet aan, zegt de NWS. Hoogte en een losstaande plek bepalen waar hij inslaat. Verspil dus geen tijd aan het afdoen van je horloge, maar loop door naar een gebouw. Blijf wel weg bij hekken en palen, want metaal geleidt de stroom wel.

De hurkhouding is een noodgreep

Het bekendste advies voor wie in een open veld staat, is hurken. Het Rode Kruis schrijft het zo voor: ga gehurkt zitten met je voeten tegen elkaar, en ga niet liggen. Daar zit een reden achter. Bij een inslag stroomt de elektriciteit door de grond alle kanten op. Die stroom door de grond maakt volgens de NWS de meeste doden en gewonden. Staan je voeten ver uit elkaar, of lig je, dan loopt er meer stroom door je lichaam.

Toch raadt de NWS het hurken sinds 2008 niet meer aan. Hurken beschermt je nauwelijks, schrijft de dienst, en het geeft je het idee dat je buiten iets kunt doen om veilig te zijn. In plaats daarvan adviseert de NWS door te lopen naar een gebouw of auto. Kom je daar echt niet, dan geeft de dienst nog een paar aanwijzingen. Sta niet op of bij het hoogste punt. Schuil niet onder een hoge of losstaande boom. En ga als groep uit elkaar staan, zodat niet iedereen tegelijk wordt geraakt.

Wij vinden dat een eerlijk punt. Hurken met je voeten bij elkaar is in elk geval beter dan liggen of onder een boom staan. Maar het is een noodgreep voor als er echt geen gebouw of auto in de buurt is. Een plan is het niet.

In de auto houd je de ramen dicht

Een auto met een metalen dak is een goede schuilplaats. Het metaal werkt als een kooi van Faraday, legt de brandweer uit. Dat is een omhulsel van metaal dat de stroom buitenom naar de grond leidt, zodat hij niet binnenkomt. Houd de ramen dicht. Het zijn niet de rubberen banden die je beschermen. Wie buiten tegen de auto leunt, is dan ook niet veilig. De auto zelf kan wel schade oplopen aan de antenne, de elektronica, de achterruit of de banden. De NWS spreekt steeds over een auto met een hard, metalen dak. Een cabrio met een stoffen kap valt daar dus niet onder.

Wat bliksem met je huis en apparaten doet

De bliksem hoeft je huis niet eens te raken om schade te geven. Neem een inslag in een boom naast je huis. De spanning kan dan via leidingen in de grond je huis in komen en doorslaan op je apparaten, schrijft de brandweer. Dat heet overspanning: er staat kort veel meer spanning op de leiding dan je apparaten aankunnen. Bij een inslag in het huis zelf kan er brand ontstaan en kunnen muren scheuren.

De brandweer raadt aan om tijdens onweer de stekkers uit het stopcontact te trekken. De NWS raadt dat juist af: is het onweer er al, dan kun je zelf geraakt worden. Wij volgen de NWS. Trek de stekkers eruit voordat de bui er is.

Overspanningsbeveiliging voor stekkers en kabels helpt volgens de brandweer ook als je niet thuis bent. De NWS is voorzichtiger. Een gewone overspanningsbeveiliging houdt een blikseminslag zelf niet tegen, schrijft de dienst.

Onweersbuien brengen ook windstoten mee, bij de zwaarste buien soms van 100 tot 150 kilometer per uur. Wat die getallen betekenen, lees je in ons artikel over windkracht en windstoten. Valt daarbij een boom op je schuur of auto, dan lees je in een ander artikel wie stormschade betaalt.

Hoeveel mensen er door bliksem omkomen

Door bliksem kwamen van 1996 tot en met 2024 in totaal 18 inwoners van Nederland om. Dat is ruim één per twee jaar. Het cijfer komt van het CBS, het Centraal Bureau voor de Statistiek. Dat houdt van elke inwoner die overlijdt de doodsoorzaak bij. Wij hebben in die cijfers de doden door bliksem opgeteld.

Sterven door de bliksem komt bijna niet meer voor. In de eerste 14 jaar, tot en met 2009, vielen 15 van die 18 doden. In de 15 jaar daarna waren het er 3. De laatste keer was in 2018. Ook in de voorlopige cijfers over 2025 staat een nul. Waarom het er minder zijn geworden, zeggen de cijfers niet. Hoeveel mensen gewond raken, houdt het CBS in deze tabel niet bij. Een betrouwbaar cijfer daarover hebben wij niet gevonden.

Wat je doet als iemand wordt getroffen

Wordt iemand getroffen, bel dan 112 en begin meteen met helpen. De NWS noemt reanimeren en een AED, het apparaat dat het hart met een stroomstoot weer op gang kan brengen. Je kunt een slachtoffer veilig aanraken, benadrukt de dienst. Een lichaam houdt geen stroom vast. Het onweer is dan nog niet weg. Breng het slachtoffer en jezelf daarom zo snel mogelijk naar een veilige plek.

Wanneer het KNMI waarschuwt voor onweersbuien

Het KNMI waarschuwt voor onweersbuien met code geel, oranje of rood. Daarbij kijkt het niet naar de bliksem zelf, maar naar wat de bui meebrengt: windstoten, regen en hagel. Code geel is er voor plaatselijke onweersbuien. Bij oranje en rood gaat het om georganiseerde buien. Dat zijn buien die zich groeperen, vaak langs een lijn.

In de tabel staat bij welke windstoten, regen of hagel het KNMI een code kan geven. Eén van de drie is genoeg.

Die 30 millimeter regen is 30 liter water op elke vierkante meter. De grenzen zijn richtlijnen. De verwachte overlast geeft bij elke code de doorslag.

Bij code oranje adviseert het KNMI je reis uit te stellen als dat kan, en niet het water op te gaan. Bij code rood is het advies kort: blijf binnen. Hoe de kleurcodes werken en wie over code rood beslist, staat in ons artikel over windkracht.

Veelgestelde vragen over onweer