Hoe hoog mag je cholesterol zijn? Eén grens bestaat niet

Een totaal cholesterol onder de 5 en een LDL-cholesterol onder de 3 zijn meestal goed. Dat schrijft Thuisarts, de website waarop huisartsen en medisch specialisten ziektes in gewone taal uitleggen. LDL staat bekend als het slechte cholesterol. Je opent de uitslag in het patiëntenportaal en achter LDL staat 3,4 met een uitroepteken. Is dat erg? Dat hangt minder af van het getal dan van jou. Wie een hartaanval heeft gehad, moet veel lager uitkomen dan een gezonde dertiger. Ons oordeel: één normale waarde voor iedereen bestaat niet, en wie alleen naar het getal kijkt, stelt de verkeerde vraag. Meer over gezondheid lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat cholesterol doet en waarom LDL het zwaarst telt

Cholesterol is een bouwstof: je lichaam maakt er cellen, hormonen en gal van. Het meeste maakt je lever zelf, een klein deel komt uit je eten. Dat schrijft het Voedingscentrum, de voorlichter over eten die door de overheid wordt betaald.

Je bloed vervoert cholesterol in twee soorten pakketjes. LDL brengt het van de lever naar de rest van je lichaam. Te veel LDL-cholesterol blijft plakken aan de binnenkant van je bloedvaten, vooral waar de wand beschadigd is. Zo slibt een bloedvat langzaam dicht. Dat heet slagaderverkalking, en daarom heet LDL het slechte cholesterol. HDL haalt cholesterol uit je bloed weg en brengt het terug naar de lever. Het staat bekend als het goede cholesterol, maar die naam belooft meer dan er bewezen is. Mensen met een hoger HDL hebben minder vaak een hart- of vaatziekte. Of HDL ook echt beschermt, is volgens het Voedingscentrum nog niet aangetoond.

Van een hoog cholesterol merk je niets. Het is geen ziekte en het geeft geen klachten, schrijft Thuisarts. De schade komt pas na jaren. In 2024 stonden ruim 1,6 miljoen mensen bij de huisarts geregistreerd met een vetstofwisselingsstoornis. Een te hoog cholesterol valt daaronder. Het cijfer komt van het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

De vier getallen op je uitslag

Op je uitslag staan meestal vier getallen, alle vier in millimol per liter. Dat is de eenheid waarin het lab telt hoeveel van een stof er in een liter bloed zit. In de tabel staat welke uitslag meestal goed is bij gezonde mensen die geen medicijnen gebruiken.

Erg hoog noemt Thuisarts een totaal cholesterol boven de 8. De vier grenzen uit de tabel staan ook in de richtlijn waar artsen mee werken. Die richtlijn heet Cardiovasculair risicomanagement. Huisartsen, internisten en cardiologen leggen daarin vast hoe ze het risico op hart- en vaatziekten schatten en behandelen. De laatste inhoudelijke herziening is van september 2024.

LDL is vaak uitgerekend

Je totaal cholesterol, je HDL en je triglyceriden meet het lab rechtstreeks. Je LDL niet altijd. Volgens de richtlijn rekenen vier op de tien laboratoria het uit, met een formule uit 1972. Die trekt van je totaal cholesterol eerst je HDL af, en daarna je triglyceriden gedeeld door 2,2. Neem een uitslag met totaal 5,5, HDL 1,4 en triglyceriden 1,6. Die 1,6 gedeeld door 2,2 is ongeveer 0,7. Dan is je LDL 5,5 min 1,4 min 0,7, en dat is de 3,4 uit het begin. Bij hoge triglyceriden klopt de formule minder goed. Het lab meet je LDL dan rechtstreeks.

Met dezelfde uitslag reken je ook je non-HDL uit: totaal min HDL, hier 4,1. Daarin zit al het cholesterol dat je vaten kan schaden.

De ratio telt niet meer mee voor je risico

Op je uitslag kan ook nog een ratio staan: totaal cholesterol gedeeld door HDL, hier 3,9. Vroeger schatten artsen daarmee je risico. Sinds de herziening van 2024 rekent de risicotabel met het non-HDL. Dat is de tabel waarmee de huisarts je risico schat. De nieuwe rekenmodellen “gebruiken niet langer de verhouding tussen totaal cholesterol en HDL-cholesterol”, staat letterlijk in de richtlijn. Lees je ergens een grens voor de ratio, dan is dat de oude maat.

Wanneer je cholesterol te hoog is

Te hoog is je cholesterol als het boven het doel ligt dat bij jouw risico hoort. Dat doel is een LDL-waarde. Het wordt strenger naarmate je meer kans hebt op een hartaanval of beroerte. In de tabel staat per situatie onder welk LDL je goed zit.

Het zijn richtgetallen. Artsen noemen ze streefwaarden. Die “geven richting aan het te kiezen beleid, maar dicteren dit niet”, schrijven ze in hun richtlijn. Een waarde net boven het doel kan de arts soms accepteren. Voor een gezonde dertiger valt de 3,4 uit het begin net boven wat Thuisarts meestal goed noemt. Bij een klein risico is een medicijn volgens de richtlijn doorgaans niet aan de orde. Gezonder leven wel, schrijft Thuisarts. Voor iemand die een hartaanval had, is 3,4 bijna het dubbele van het doel.

Zo schat de huisarts je risico

Je risico is de kans dat je binnen tien jaar een ziekte van hart of bloedvaten krijgt. De huisarts of de praktijkondersteuner schat die kans met een tabel. De praktijkondersteuner is de medewerker die in de huisartsenpraktijk de controles doet. In de tabel tellen je leeftijd, je geslacht, roken, je bovendruk en je non-HDL mee. De bovendruk is het hoogste van de twee getallen van je bloeddruk. Wat een normale bloeddruk is, lees je in een apart artikel. Heb je al een hart- of vaatziekte, diabetes of nierschade, dan deelt de arts je in zonder die tabel.

Cholesterol en je leeftijd

Een normale cholesterolwaarde per leeftijd gebruikt de richtlijn niet om te bepalen of je behandeld wordt. Je leeftijd telt op een andere manier mee: in de schatting van je risico.

Dat cholesterol bij vijftigers hoger ligt dan bij dertigers, is wel gemeten. In de tabel staat het gemiddelde totaal cholesterol per leeftijdsgroep. De cijfers komen uit Nederland de Maat Genomen, een bevolkingsonderzoek van het RIVM. Het is in 2009 en 2010 gedaan in zeven gemeenten. De tabel rust op 3.750 mensen van 30 tot en met 70 jaar. Een nieuwere landelijke meting van het totaal cholesterol per leeftijd vonden we niet.

Voor de hele groep van 30 tot en met 70 jaar kwamen mannen uit op 5,41 en vrouwen op 5,43. De doorsnee Nederlander zat toen dus boven de 5 die Thuisarts meestal goed noemt. Wat gewoon is voor je leeftijd, is daarmee nog niet gezond. Artsen kijken daarom naar je risico, en niet naar het gemiddelde van je leeftijdsgenoten.

LDL per leeftijd in een groter onderzoek

Ook het LDL ligt bij oudere mensen hoger dan bij jongere. Dat blijkt uit Lifelines, een groot Nederlands bevolkingsonderzoek. In 2017 verscheen een studie naar het bloed van ruim 130.000 volwassenen die eraan meedoen. Geen van hen had een hart- of vaatziekte of slikte een cholesterolverlager. Mannen van 49 hadden een LDL dat 64 procent hoger lag dan dat van mannen van 20. Bij vrouwen bleef het LDL tot 35 jaar gelijk. Vrouwen van 59 zaten 42 procent hoger dan vrouwen van 35.

Op Lifelines rust ook een hulpmiddel met waarden per leeftijd en geslacht. Het is van Stichting LEEFH, die families en artsen helpt bij het familieonderzoek naar erfelijk hoog cholesterol. Zulke waarden tellen bij één vraag: of een hoog cholesterol erfelijk kan zijn.

De risicogrens schuift mee met je leeftijd

Hoe ouder je bent, hoe hoger je risico moet zijn voordat artsen het groot noemen. In de tabel zie je vanaf welke kans op een hart- of vaatziekte binnen tien jaar dat zo is.

Bij jonge mensen ligt de lat lager. Hun kans in tien jaar is klein, maar over een heel leven loopt die hoog op. Boven de 70 zijn artsen terughoudender met medicijnen. Ouderen met een broze gezondheid en zonder hart- of vaatziekte krijgen volgens de richtlijn geen cholesterolverlager meer.

Heb je geen klachten en geen bekende risico’s, dan hoeft de huisarts je risico niet op jonge leeftijd te schatten. Voor mannen kan het volgens de richtlijn vanaf 40 jaar. Voor vrouwen is dat vanaf 50 jaar of na de overgang.

Wanneer een arts medicijnen voorstelt

Een vaste grens waarboven iedereen een pil krijgt, is er niet. De richtlijn zegt dat met zoveel woorden: er geldt “geen absolute grens”. Bij een groot risico overweegt de arts een medicijn. Bij een heel groot risico, bijvoorbeeld na een hartaanval, raadt hij of zij het aan. Zonder eerdere hart- of vaatziekte komt een medicijn pas in beeld bij een LDL van 2,6 of hoger. Met zo’n ziekte is dat al bij 1,8.

Thuisarts noemt de situaties waarin medicijnen meestal nodig zijn:

• Je hebt een ziekte van hart of bloedvaten gehad, of je hebt ernstige nierschade.
• Je hebt diabetes met schade aan je nieren, je zenuwen of je ogen.
• Je bovendruk is 180 of hoger.
• Je hebt meer dingen tegelijk die je risico vergroten, zoals roken en een hoge bloeddruk.
• Je totaal cholesterol is 8 of hoger.
• Je hebt een erfelijk hoog cholesterol.

Wat een cholesterolverlager oplevert

Een cholesterolverlager brengt je LDL omlaag. Elke millimol per liter die het daalt, gaat samen met 20 tot 25 procent minder sterfte aan hart- en vaatziekten. Dat is één op de vier of vijf van die sterfgevallen minder. Hoeveel dat voor jou scheelt, hangt af van hoe groot je risico was. Bij een klein risico is een kwart minder nog steeds weinig. Het cijfer komt uit grote samengevoegde onderzoeken en staat in de richtlijn.

Terug naar de uitslag met een LDL van 3,4. Om op 2,6 te komen moet het 0,8 omlaag, bijna een kwart. Voor 1,8 is dat 1,6, bijna de helft.

Als medicijn krijgen de meeste mensen een statine, zoals simvastatine, atorvastatine of rosuvastatine. Een statine zorgt dat je lever minder cholesterol maakt. Na drie maanden wordt je bloed opnieuw geprikt. Is je LDL dan nog te hoog, dan krijg je meer of een sterker middel. Staat je cholesterol goed, dan hoeft het volgens Thuisarts niet meer te worden gemeten. Ook niet na een paar jaar.

De meeste mensen hebben geen last van hun medicijn. Krijg je spierpijn, buikpijn of misselijkheid, bespreek dat dan met je huisarts of praktijkondersteuner.

Wat eten en leven met je cholesterol doen

De grootste stap in je eten is verzadigd vet vervangen door onverzadigd vet, schrijft het Voedingscentrum. Verzadigd vet verhoogt je LDL. Het zit in roomboter, kaas, volle melk, vet vlees, koek en snacks. Kies bijvoorbeeld een vloeibaar bak- en braadproduct in plaats van roomboter. De meeste Nederlanders aten te veel verzadigd vet: meer dan 85 procent zat boven het maximum van 10 procent van de calorieën. Dat bleek uit de landelijke voedselpeilingen tot en met 2016, zo staat in de richtlijn.

Ook je koffie telt. Ongefilterde koffie bevat cafestol, een stof die je LDL verhoogt. Kies daarom koffie uit een papieren filter, pads of oploskoffie. Hoeveel dat scheelt, staat in ons artikel over hoeveel koffie per dag gezond is. Vezels uit fruit en haver verlagen je LDL juist. Lees ook hoeveel vezels per dag je nodig hebt.

Ben je te zwaar, dan kan 5 tot 10 procent afvallen je cholesterol al verbeteren, schrijft het Voedingscentrum. Thuisarts raadt ook aan niet te roken, genoeg te bewegen en geen alcohol te drinken. Wat een maand geen alcohol met je bloedwaarden doet, hebben we apart uitgezocht.

Plantensterolen en supplementen

Aan speciale margarine en yoghurt zijn plantensterolen toegevoegd. Die stoffen kunnen je LDL met 7 tot 11 procent verlagen. Daarvoor moet je er elke dag 1,5 tot 3 gram van binnenkrijgen, schrijft het Voedingscentrum. De Europese Unie houdt 3 gram per dag aan als veilig maximum. Reken het na op de uitslag van 3,4: een tiende eraf is 3,1. Dat helpt, maar een doel van 2,6 haal je er niet mee. Gebruik zulke producten alleen in overleg met je arts. Ze zijn niet geschikt voor jonge kinderen, en ook niet als je zwanger bent of borstvoeding geeft.

Twee middelen uit de supplementenwinkel raadt de richtlijn niet aan. Rode gist rijst bevat een natuurlijke statine, maar de hoeveelheid wisselt per pil en er kan een giftige stof in zitten. Thuisarts zegt dat je die pillen beter niet kunt slikken. Bij capsules met visolie vonden grote onderzoeken geen gunstig effect op het risico op hart- en vaatziekten.

Erfelijk hoog cholesterol

Bij ongeveer 1 op de 300 Nederlanders is een hoog cholesterol erfelijk. Dat meldt Stichting LEEFH. Artsen noemen het FH. Dat staat voor familiaire hypercholesterolemie. Door een fout in een gen haalt je lever het cholesterol niet goed uit je bloed. Het LDL is dan meestal al vanaf de geboorte verhoogd, ook als je gezond leeft. Naar schatting 60.000 mensen in Nederland hebben de aanleg. Bij ongeveer de helft van hen is dat met DNA-onderzoek bevestigd.

Thuisarts noemt signalen die erop wijzen: een heel hoog cholesterol, dikke plekken op je achillespees of op de pezen van je handen, of een hart- of vaatziekte voor je 60ste. Een ouder, broer, zus of kind met de aandoening telt ook. Voor heel hoog geeft de richtlijn een maat: een LDL dat hoger is dan bij 95 van de 100 mensen van jouw leeftijd en geslacht. Je huisarts of een arts in het ziekenhuis bespreekt dan of je DNA-onderzoek wilt. Op de uitslag wacht je twee tot drie maanden.

Je broers, zussen en kinderen hebben elk 50 procent kans dat ze het ook hebben. Voor hen is het DNA-onderzoek op dit moment gratis, schrijft LEEFH. Alleen het bloedprikken gaat van het eigen risico van hun zorgverzekering af. Ben je de eerste in de familie, dan valt het DNA-onderzoek onder de basisverzekering. Het gaat dan wel van je eigen risico af.

Met je uitslag naar de huisarts

Begrijp je je uitslag niet? Vraag de huisarts dan hoe groot je risico is en welk LDL daarbij hoort. Kijk op je uitslag naar je LDL of je non-HDL, niet naar de ratio. Thuisarts heeft een keuzehulp waarmee je een plan maakt om je risico kleiner te maken.

Veelgestelde vragen over cholesterol