Piet Mondriaan, van boom tot Victory Boogie Woogie

Je kent zijn blokken vast van een mok of een paar sokken. De schilder erachter werd op 7 maart 1872 geboren in Amersfoort en stierf op 1 februari 1944 in New York. Dat schrijft Museum Villa Mondriaan, het museum in zijn ouderlijk huis in Winterswijk. Volgens onze berekening woonde hij ongeveer 45 jaar in Nederland en 27 jaar daarbuiten. De beroemde vlakken in rood, geel en blauw maakte hij pas vanaf 1920, het jaar waarin hij 48 werd. Wie alleen die vlakken kent, mist dus een groot deel van zijn werk. Meer over kunst en geschiedenis vind je in het kennisgebied Wereld.

Wat Piet Mondriaan bijzonder maakt

Piet Mondriaan is een van de grondleggers van de abstracte kunst, schrijft het Kunstmuseum Den Haag. Dat museum heeft de grootste verzameling van zijn werk ter wereld. Abstract betekent dat een schilderij niets herkenbaars afbeeldt, dus geen boom en geen huis. Je ziet alleen lijnen en kleurvlakken.

Bijzonder is vooral de weg ernaartoe. Mondriaan begon als schilder van gewone landschappen, en daar was hij goed in. Rond zijn veertigste gold hij volgens het Kunstmuseum als een van de beste Nederlandse landschapsschilders van dat moment. Toch liet hij alles achter zich. In zijn werk kun je die route stap voor stap volgen.

Hij koos helemaal voor de kunst. Mondriaan trouwde nooit en had geen kinderen. Een ander beroep dan kunstenaar heeft hij nooit gehad, schrijft Villa Mondriaan. Wel had hij de papieren om tekenles te geven.

Rembrandt, Vermeer en Van Gogh staan in ons overzicht van de bekendste schilders ter wereld. Mondriaan kwam na hen en deed iets heel anders.

Jeugd in Amersfoort en Winterswijk

Mondriaan werd geboren aan de Kortegracht 11 in Amersfoort. In dat huis zit nu het Mondriaanhuis, een museum over zijn leven en werk. Voluit heette hij Pieter Cornelis Mondriaan, net als zijn vader.

In 1880 verhuisde het gezin naar Winterswijk, in de Achterhoek. Zijn vader werd daar hoofd van een christelijke school. Piet was toen acht en bleef er tot 1892, langer dan in zijn geboortestad.

Tekenles van vader en oom Frits

Tekenen leerde Piet van zijn vader. Schilderen leerde hij van zijn oom Frits Mondriaan, een schilder die de zomers in Winterswijk doorbracht. Samen trokken ze het landschap in. Op zijn veertiende had Piet de speelkamer thuis al ingericht als atelier, schrijft Villa Mondriaan. Een atelier is de werkplaats van een kunstenaar.

Piet zette soms de naam van zijn oom onder zijn eigen schilderijen, vertelt het museum. Hij hoopte dat ze dan op een tentoonstelling kwamen. Van Piet Mondriaan hadden de meeste kunstcritici toen nog nooit gehoord.

Voor zijn vroege landschappen ging hij met de fiets op pad. Die fiets had meerdere standaarden, en aan het stuur kon hij een schildersdoek vastmaken. Zo kon hij zittend op de fiets schilderen.

Naar de Rijksacademie in Amsterdam

In 1892 vertrok hij naar Amsterdam, naar de Rijksacademie. Dat is een kunstopleiding. In 1898 en in 1901 wilde hij meedoen aan de Prix de Rome, een prijs voor kunstenaars die veel aanzien had. Hij werd twee keer afgewezen, omdat hij het menselijk lichaam niet goed genoeg weergaf.

Hoe lang Mondriaan waar woonde

Mondriaan woonde het grootste deel van zijn leven in Nederland, en maar kort in New York, de stad van zijn laatste schilderijen. In de tabel hieronder zie je waar hij woonde en hoe lang.

Volgens onze berekening is dat samen 45 jaar in Nederland en 27 jaar in het buitenland. De 21 jaar in Parijs vallen op. Nog opvallender is New York. Hij vertrok er pas in september 1940 heen, schrijft de Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, een groot kunstmuseum in het Duitse Düsseldorf. Tot zijn dood op 1 februari 1944 is dat nog geen drieënhalf jaar. Toch maakte hij er Victory Boogie Woogie.

Twee oorlogen bepaalden zijn route

Twee keer besliste een oorlog waar Mondriaan woonde. In 1914 was hij alleen voor een familiebezoek terug in Nederland. Toen brak de Eerste Wereldoorlog uit en kon hij niet meer naar Parijs. In 1938 vertrok hij uit Parijs naar Londen, door de dreiging van een nieuwe oorlog. Daarna stak hij in 1940 over naar New York. Hij was bang dat de nazi’s zijn werk in beslag zouden nemen, schrijft Villa Mondriaan. Die angst was niet vreemd. De nazi’s hadden moderne kunst al uit de Duitse musea gehaald, zoals je leest in ons artikel over de schilders van het expressionisme.

Van boom naar rechte lijn

Mondriaan werd niet in één keer abstract. Tussen De rode wolk uit 1907 en zijn eerste schilderij met alleen rechte lijnen en kleurvlakken uit 1920 zit 13 jaar. In de tabel hieronder staan negen schilderijen op volgorde van jaar. Je ziet wat erop staat en in welk museum het werk thuishoort.

De rode boom en Van Gogh

Rond 1908 werden zijn kleuren fel. Het Kunstmuseum Den Haag schrijft dat de energie van Avond; De rode boom doet denken aan het werk van Vincent van Gogh. Diens late werk was in het najaar van 1908 in Amsterdam te zien.

De kunstcritici moesten weinig hebben van die felle kleuren. In januari 1909 hing Molen bij zonlicht in het Stedelijk Museum, het museum voor moderne kunst in Amsterdam. Eén criticus zag, in de spelling van toen, “een met bloed bedropen molen tegen een geele lucht met gaten als een Zwitschersche kaas”.

Het kubisme en de naam met één a

In 1911 leerde Mondriaan het kubisme kennen. Dat is een manier van schilderen waarbij een voorwerp is opgebouwd uit hoekige vlakken. In het voorjaar van dat jaar bezocht hij Parijs, en hij besloot er te gaan wonen. Hij was toen bijna 40. Soms lees je dat hij al in 1911 verhuisde. Volgens het Kunstmuseum Den Haag gebeurde dat pas in januari 1912. Vlak daarvoor schilderde hij De grijze boom, waaruit bijna alle kleur is verdwenen.

In Parijs ging hij zijn naam schrijven als Mondrian, met één a. Dat konden Parijzenaars makkelijker uitspreken, schrijft het Mondriaanhuis. Het museum wijst op een aardig toeval. Met de letters van Piet Mondrian kun je de Engelse zin I paint modern maken: ik schilder modern.

Mondriaan en De Stijl

De Stijl was een groep kunstenaars en architecten rond een tijdschrift met dezelfde naam. Ze wilden behalve de kunst ook huizen en meubels een nieuwe vorm geven. Het eerste nummer van het blad verscheen in november 1917, schrijft het Kunstmuseum Den Haag. Mondriaan begon het samen met de kunstenaar Theo van Doesburg, schrijft Villa Mondriaan. Het idee kwam volgens het Kunstmuseum van Van Doesburg, en hij was ook de redacteur. Bij de groep hoorden verder de kunstenaars Bart van der Leck en Gerrit Rietveld.

De regels van de groep waren streng. Alleen de drie primaire kleuren mochten: rood, geel en blauw. Primaire kleuren zijn kleuren die je niet uit andere kleuren kunt mengen. Daar kwamen zwart, grijs en wit bij. Alle lijnen en hoeken moesten recht zijn, schrijft het Mondriaanhuis.

In 1920 maakte Mondriaan volgens Villa Mondriaan zijn eerste schilderij dat helemaal aan die regels voldeed. Die manier van schilderen heet neoplasticisme. Het woord staat voor de regels die je net las.

Geschilderd op gevoel

Het lijkt of die schilderijen met een rekenmachine zijn gemaakt. Dat klopt niet. Mondriaan gebruikte wel een liniaal. Hij schoof ook met stroken gekleurd papier en gekleurd plakband tot de verdeling goed was, schrijft Villa Mondriaan. Pas daarna kwam de verf. De Kunstsammlung in Düsseldorf noemt zijn werk het resultaat van gevoel, en uitdrukkelijk niet van wiskunde.

Ook zijn kleuren zijn minder strak dan je denkt. Het Kunstmuseum Den Haag schrijft dat ze niet echt primair zijn en dat het wit niet echt wit is. Mondriaan bleef zijn hele loopbaan kleuren mengen, om ze beter op elkaar af te stemmen. Sta je voor een echt schilderij, kijk dan van dichtbij naar het wit en naar de randen. Op een mok zie je dat verschil niet.

Victory Boogie Woogie

Victory Boogie Woogie is het laatste schilderij van Mondriaan, en het is nooit afgekomen. Hij begon eraan in juni 1942 in New York, schrijft het Kunstmuseum Den Haag. Het doek hangt op een punt, als een ruit, en is 127,5 centimeter hoog en breed. Zwarte lijnen staan er niet meer op. Je ziet een wirwar van kleine gekleurde vierkantjes.

De titel komt niet van Mondriaan zelf. Hij gebruikte drie andere namen voor het doek. Hij had het over Victory-painting, Boogie Woogie painting of Diamond. Boogiewoogie is snelle Amerikaanse pianomuziek om op te dansen. Pas de kunsthandelaar die het na zijn dood verkocht, deed dat onder de titel Victory Boogie Woogie.

De laatste dagen in het atelier

Meerdere keren zei Mondriaan tegen vrienden dat het schilderij bijna af was. Kwamen ze later terug, dan had hij alles weer omgegooid. Op 23 januari 1944 was hij ziek, maar hij werkte door. Die avond begon hij aan een grote verandering. Hij plakte tape van een andere kleur over veel vierkantjes.

Op 26 januari ging hij naar het ziekenhuis. Hij stierf op 1 februari aan een longontsteking, 71 jaar oud. Het doek bleef onvoltooid achter in zijn atelier. Daarom zit er behalve olieverf ook tape en papier op.

Hoe het schilderij in Den Haag kwam

Na Mondriaans dood kwam het doek eerst bij de Amerikaanse verzamelaar Emily Tremaine terecht. Ruim 50 jaar later, in augustus 1998, kocht een particuliere stichting het voor ongeveer 80 miljoen gulden. Die heet de Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit. Het geld kwam van De Nederlandsche Bank, de centrale bank van Nederland. Het was een gebaar aan het land bij het afscheid van de gulden.

Dat staat in een rapport van de Algemene Rekenkamer van 13 oktober 1998. De Rekenkamer controleert of het Rijk zijn geld volgens de regels uitgeeft.

Hoeveel is dat in euro’s? De Europese Centrale Bank is de centrale bank van de eurolanden. Zij rekent met een vaste koers: 2,20371 gulden is één euro. Volgens onze berekening is 80 miljoen gulden daarmee ruim 36 miljoen euro. Dat de prijzen sindsdien zijn gestegen, telt in die som niet mee.

Je leest ook wel 82 miljoen gulden en het jaar 1997. De Rekenkamer schrijft circa 80 miljoen en augustus 1998. Het Kunstmuseum noemt 31 augustus 1998 als de dag van de schenking aan de Staat.

Discussie over het geld

De aankoop riep meteen vragen op. Kamerleden vroegen of het geld niet beter aan iets anders besteed had kunnen worden. De Rekenkamer keek niet naar het schilderij, maar naar de betaling. Haar conclusie: de schenking paste niet bij de taken van de bank. Zonder een apart besluit van de regering had de minister van Financiën er geen toestemming voor kunnen geven.

Het schilderij is sinds de schenking van de Staat. Het is in langdurige bruikleen bij het Kunstmuseum Den Haag. Bruikleen betekent dat het museum het mag tonen, maar er geen eigenaar van is.

Het schilderij dat op zijn kop hing

Eén schilderij van Mondriaan hing tientallen jaren ondersteboven in een museum. Het gaat om New York City I uit 1941, in de Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen in Düsseldorf. Het museum maakte dat eind oktober 2022 zelf bekend, meldde de NOS, de publieke nieuwsomroep.

Het werk bestaat uit liggende en staande gekleurde stroken. Conservator Susanne Meyer-Büser had meer dan één aanwijzing dat het verkeerd hing. Een conservator is de medewerker die de collectie van een museum beheert en onderzoekt. Op een foto van kort na Mondriaans dood staat het doek op een schildersezel in zijn atelier. De stroken die dicht bij elkaar liggen, zitten daar aan de bovenkant. Bij een bijna gelijk schilderij in het Centre Pompidou, een museum in Parijs, is dat ook zo. In Düsseldorf zaten ze onderaan.

Het museum kocht het doek in 1980, zo staat het in zijn eigen collectiegegevens. Omdraaien was het in 2022 niet van plan, meldde de NOS. Bij een boom zie je meteen wat boven is. Bij rechte stroken niet.

Waar je Mondriaan in Nederland ziet

Voor Mondriaan hoef je niet naar New York. De grootste verzameling ter wereld is in Den Haag, en twee huizen waar hij woonde zijn nu museum. In de tabel hieronder staan vier musea in Nederland, met de plaats en wat je er van Mondriaan vindt.

Den Haag en Amersfoort

Het Kunstmuseum bouwde zijn verzameling mede op dankzij twee grote schenkingen van vrienden van Mondriaan. Sinds 2011 is er een eigen vleugel voor Mondriaan en De Stijl.

Het Mondriaanhuis kocht in 2022 negen werken uit de beginperiode van Mondriaan, de jaren 1899 tot 1908. Zijn atelier uit Parijs is er op ware grootte nagebouwd. In het echte atelier woonde en werkte hij van 1921 tot en met 1936. Meer over Amersfoort en de rest van de provincie lees je in ons artikel op vakantie naar Utrecht.

Winterswijk en de rest van het land

Villa Mondriaan in Winterswijk ging op 21 mei 2013 open. In 1982 was het huis zwaar verwaarloosd en dreigde de sloop. Een echtpaar kocht het en knapte het op.

In het Kröller-Müller Museum, het kunstmuseum in Otterlo, hoort Compositie 10 in zwart wit thuis. Dat is het eerste schilderij dat Mondriaan helemaal in zwart en wit maakte. Ook het Stedelijk Museum en het Rijksmuseum in Amsterdam hebben schilderijen van hem, schrijft Villa Mondriaan.

In welke volgorde je gaat kijken

Ons advies: begin niet in Den Haag, maar eindig er. Wie eerst in Winterswijk of Amersfoort de bomen en boerderijen ziet, begrijpt in Den Haag pas hoe ver Mondriaan is gekomen. Heb je maar één dag, kies dan Den Haag. Kijk vooraf op de site van het museum wat er hangt, want geen museum toont alles tegelijk.

Veelgestelde vragen over Piet Mondriaan