Johannes Vermeer: hoeveel schilderijen, en waar hangen ze?

Het Rijksmuseum, het nationale museum van Nederland, telt 37 schilderijen van Johannes Vermeer. De National Gallery of Art, het nationale kunstmuseum van de Verenigde Staten, houdt het op ongeveer 35. Zeven ervan hangen in Nederland: vier in het Rijksmuseum in Amsterdam en drie in het Mauritshuis, een museum in Den Haag. In New York zijn het er meer dan in heel Nederland. In Delft, de stad waar hij werd geboren en werkte, hangt er geen enkele. Meer over kunst, geschiedenis en landen lees je in het kennisgebied Wereld.

Wie was Johannes Vermeer

Johannes Vermeer was een schilder en kunsthandelaar uit Delft in de zeventiende eeuw. Op 31 oktober 1632 werd hij gedoopt in de Nieuwe Kerk, zo staat in het doopregister dat Erfgoed Delft bewaart, het stadsarchief van de gemeente. Zijn vader Reinier Jansz. weefde caffa, een soort fluweel, en hield een herberg aan de Voldersgracht. Daarnaast handelde hij in prenten en schilderijen. Johannes groeide zo op midden in de Gouden Eeuw, de zeventiende eeuw waarin de Republiek, zoals Nederland toen heette, rijk werd van de handel.

Op dezelfde bladzijde van het doopregister staat vier dagen later de doop van Antoni van Leeuwenhoek. Hij werd later de grondlegger van de microbiologie, de wetenschap van piepkleine levende wezens zoals bacteriën. In ons overzicht van de bekendste kunstenaars staat Vermeer naast Rembrandt van Rijn en Van Gogh.

Huwelijk en gezin

In 1653 trouwde Vermeer met Catharina Bolnes. Makkelijk ging dat niet. Hij was protestants opgevoed, zij was katholiek en kwam uit een rijke familie uit Gouda. Haar moeder Maria Thins stopte pas met tegenwerken nadat een notaris op 4 april 1653 met haar was komen praten. Het paar kreeg veertien of vijftien kinderen, schrijft het Rijksmuseum. Elf van hen overleefden hun kinderjaren.

Schilderen was niet zijn enige werk. Net als zijn vader handelde Vermeer in kunst. Ook zat hij als voorman in het bestuur van het Sint-Lucasgilde, de vereniging van schilders en andere kunstenaars in Delft. Het gezin woonde bij zijn schoonmoeder aan de Oude Langendijk, in een buurt die de Papenhoek heette. Naast het huis stond een schuilkerk van de jezuïeten, een katholieke orde van priesters. Een schuilkerk was een kerk die je van buiten niet als kerk herkende, omdat katholieken hun geloof toen niet openlijk mochten vieren.

Waarom de een 35 telt en de ander 37

Het aantal schilderijen van Vermeer ligt tussen ongeveer 35 en 37, omdat musea het niet over elk werk eens zijn. Het Rijksmuseum hield in 2023 de grootste Vermeer-tentoonstelling ooit, met 28 schilderijen bij elkaar. Het museum ging daarbij uit van 37 bekende werken.

Een paar maanden eerder, op 7 oktober 2022, maakte de National Gallery of Art in Washington iets anders bekend. Meisje met de fluit, een schilderij uit de eigen collectie, is volgens het museum niet door Vermeer zelf gemaakt. Het komt waarschijnlijk van iemand die met hem samenwerkte en zijn werkwijze kende, maar niet beheerste. Dat museum spreekt daarom van ongeveer 35 schilderijen. Het Rijksmuseum zette Meisje met de fluit toch als Vermeer op de lijst van zijn tentoonstelling. Twee grote musea verschillen hier dus van mening.

Bovendien verschuift het getal met de tijd. De kunsthistoricus Walter Liedtke schreef in 2003 voor het kunstmuseum Metropolitan Museum of Art in New York dat er 36 schilderijen van Vermeer bekend waren. Hij schatte dat Vermeer er misschien 45 heeft gemaakt. Een deel is dus waarschijnlijk verloren gegaan, en niemand weet welke.

De tentoonstelling van 2023

De tentoonstelling in het Rijksmuseum liep van 10 februari tot en met 4 juni 2023. Het werd de best bezochte in de geschiedenis van het museum. Ruim 650.000 mensen kwamen kijken, van wie 55 procent uit Nederland. Om iedereen binnen te krijgen, bleef het museum open tot 23.00 uur. Zeven van de 28 schilderijen waren nooit eerder voor het publiek in Nederland te zien geweest. Daaronder waren De koppelaarster uit Dresden en Het glas wijn uit Berlijn.

De vorige grote Vermeer-tentoonstelling in Nederland was in 1996 in het Mauritshuis, met ruim 450.000 bezoekers. Lange tijd hield niemand een nieuw overzicht van dit formaat voor mogelijk, schreef het Rijksmuseum. Musea zien hun Vermeers als topstukken en lenen ze zelden uit.

Zeven in Nederland en geen in Delft

Alle zeven Vermeers in Nederland kun je op één dag zien, in twee musea. Het Rijksmuseum heeft Het melkmeisje, Het straatje, Brieflezende vrouw in het blauw en De liefdesbrief. Het Mauritshuis in Den Haag heeft Meisje met de parel, Gezicht op Delft en Diana en haar nimfen. Zeven van de 37 is bijna één op de vijf. Het Mauritshuis was van 24 augustus tot en met 20 september 2026 dicht voor een verbouwing. In die tijd hing Meisje met de parel in het Nakanoshima Museum of Art, een kunstmuseum in de Japanse stad Osaka. Kijk dus voor je gaat op de site van het museum of het schilderij weer thuis is. Plan je een weekend naar Amsterdam, reken dan op een halve dag voor het Rijksmuseum.

In Delft zelf hangt geen enkel schilderij van Vermeer. Erfgoed Delft zegt dat zonder omwegen: de stad troost zich met archiefstukken en met zijn handtekening onder een paar akten van een notaris. Wie Gezicht op Delft wil zien, moet dus naar Den Haag.

Meer Vermeers in New York dan in Nederland

In New York zijn negen schilderijen van Vermeer, twee meer dan in heel Nederland. Vijf hangen in het Metropolitan Museum of Art en drie in het kunstmuseum The Frick Collection. Het negende is van The Leiden Collection, een privéverzameling zonder eigen museum. Dat schilderij zie je alleen als het is uitgeleend. Het Rijksmuseum mocht de drie van The Frick Collection in 2023 samen lenen. Dat was de eerste keer dat ze alle drie samen buiten New York te zien waren.

Zijn werk is verspreid over acht landen: Nederland, de Verenigde Staten, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Frankrijk, Oostenrijk en Japan. Soms lees je zeven. Dat is het aantal landen waaruit de tentoonstelling van 2023 haar schilderijen leende. Wenen deed toen niet mee.

De vindplaatsen per stad

In de tabel hieronder zie je per stad waar de schilderijen van Vermeer zijn en hoeveel het er zijn.

Waarom Vermeer zo weinig schilderde

Waarom Vermeer zo weinig maakte, weet niemand zeker. Van hem zijn per jaar nog geen twee schilderijen bewaard gebleven. De vroegste werken dateert het Rijksmuseum rond 1655. Hij stierf in december 1675, dus zijn loopbaan duurde ongeveer 21 jaar. Met 37 schilderijen komt dat neer op 1,8 per jaar. Dat is gemiddeld één schilderij per zeven maanden. Rekenen we met de schatting van Liedtke, dan is het ruim twee per jaar.

Vaak lees je dat hij zo weinig maakte omdat hij een trage perfectionist was. Dat beeld klopt maar half. Onderzoekers van de National Gallery of Art keken met een speciale scan onder de gladde verflaag. In 2022 maakten ze bekend dat Vermeer lang niet altijd traag en precies werkte: soms zagen ze een haastige, zelfs ongeduldige schilder. Een onderschildering is de eerste laag, waarin een schilder de opbouw van het beeld schetst. In die laag van Het melkmeisje vond het Rijksmuseum snelle penseelstreken.

Wat de archieven wel laten zien, is dat schilderen voor Vermeer één inkomen was naast de kunsthandel. En hij had vaste kopers. Uit het onderzoek van het Rijksmuseum blijkt dat de rijke Delftenaar Pieter van Ruijven en zijn vrouw Maria de Knuijt samen zijn belangrijkste opdrachtgevers waren. Van dezelfde Van Ruijven leende het echtpaar Vermeer in 1657 al 200 gulden, zo staat in een akte bij Erfgoed Delft. Of dat verklaart waarom er zo weinig is, zeggen de bronnen niet.

Wat onderzoekers onder de verf vonden

Met scans en microscopen vonden musea de afgelopen jaren veranderingen die je met het blote oog niet ziet. Soms veranderde Vermeer zelf iets, soms deden de tijd of een latere schilder dat.

Meisje met de parel is geen portret

Het Meisje met de parel is geen portret van een bestaand meisje, schrijft het Mauritshuis. Het is een tronie: een zeventiende-eeuwse studie van een type of een karakter, hier een meisje met een oosterse tulband en een onwaarschijnlijk grote parel. Met de microscoop vonden de onderzoekers piepkleine wimpers rond beide ogen. De parel zelf is gezichtsbedrog van witte verf, zonder haakje om hem aan het oor te hangen. Voor het blauw gebruikte Vermeer dure ultramarijn, gemaakt van lapis lazuli, een blauwe halfedelsteen uit Afghanistan.

Wie in het Mauritshuis voor het schilderij staat, ziet een meisje tegen een bijna zwarte achtergrond. Vermeer schilderde daar een groen gordijn. De groene verf is door de eeuwen heen natuurkundig en chemisch veranderd, en daardoor verdwenen. Dat vond het Mauritshuis bij het onderzoek Girl in the Spotlight.

Het melkmeisje

Op Het melkmeisje stond eerst een kannenbord, een plank met kannen aan de muur. Het Rijksmuseum zag dat bij zijn onderzoek voor de tentoonstelling van 2023. Later schilderde Vermeer het weg. Volgens het museum zocht hij tijdens het schilderen steeds naar meer rust in het beeld.

Een verborgen Cupido in Dresden

Het grootste nieuws kwam uit Dresden. Op Brieflezend meisje aan het venster zag je lange tijd een lege muur achter het meisje. Volgens de Staatliche Kunstsammlungen Dresden, de Saksische staatsmusea, had iemand anders daar overheen geschilderd. Dat gebeurde minstens enkele tientallen jaren na het schilderen, ruim na de dood van Vermeer. Begin 2018 besloot het museum die laag te verwijderen. Begin 2021 was het klaar. Nu hangt er aan de muur een schilderij van Cupido, de Romeinse god van de liefde. Hij trapt op twee maskers: echte liefde wint het van bedrog.

Gebruikte Vermeer een camera obscura?

Het Rijksmuseum gaat ervan uit dat Vermeer door de camera obscura is geïnspireerd. Dat is een donkere kist of kamer met een klein gat of een lens. Het licht van buiten valt erdoor en tekent een beeld op de wand tegenover. Een schilder kan dat beeld bestuderen of natekenen.

Gregor Weber was hoofd van de afdeling beeldende kunst van het Rijksmuseum en stelde de tentoonstelling van 2023 mee samen. Volgens hem leerde Vermeer het apparaat waarschijnlijk kennen via zijn buren, de jezuïeten. Weber vond een tekening van de Delftse jezuïet Isaac van der Mye met duidelijke kenmerken van een camera obscura.

Dat het apparaat Vermeer moet hebben geïnspireerd, leidt het museum af uit de lichteffecten op zijn schilderijen. Weber wijst op De kantwerkster in het Louvre. Daar is de voorgrond wazig, zoals in het beeld van zo’n camera, dat maar op één plek scherp is. Het bewijs komt dus uit de schilderijen zelf.

Arm gestorven en daarna vergeten

Vermeer stierf in de tweede week van december 1675 met grote schulden, na een ziekte van anderhalve dag. Hij werd 43 jaar. Drie jaar eerder was de Republiek aangevallen door haar buurlanden, het Rampjaar 1672. De economie stortte in, er kwam nauwelijks geld binnen en de schulden liepen op. Op 15 december 1675 werd hij begraven in de Oude Kerk, in het graf van zijn schoonmoeder. Er woonden toen nog acht kinderen thuis.

Hoe groot de nood was, blijkt uit een kleine aantekening. Na een overlijden moest de familie in Delft een bedrag ter waarde van de beste mantel van de overledene aan de armenzorg betalen. Bij de naam van Vermeer schreef de armenzorg: niet te halen. Op 30 september 1676 stelde het stadsbestuur een curator aan, iemand die de bezittingen beheert en de schuldeisers betaalt. Dat werd Antoni van Leeuwenhoek, dezelfde man die in 1632 op de doopbladzijde naast hem stond.

Toch probeerde zijn weduwe nog iets te redden. Volgens het Kunsthistorisches Museum, het grote kunstmuseum van Wenen, gaf zij De schilderkunst in 1676 aan haar moeder. Het doek werd op 15 maart 1677 alsnog in Delft geveild. Later kwam het in Wenen terecht, en vanaf 1813 was het van de familie Czernin. In 1940 kwam het in handen van Adolf Hitler. Sinds 1946 is het in het Kunsthistorisches Museum.

Na zijn dood raakte Vermeer al in de achttiende eeuw in vergetelheid, ook in Delft.

Het concert wordt nog steeds gezocht

Eén werk van Vermeer is vandaag nergens te zien. Het concert werd in de nacht van 18 maart 1990 gestolen uit het Isabella Stewart Gardner Museum, een kunstmuseum in Boston. De dieven namen nog twaalf andere kunstwerken mee. Het museum looft tot 10 miljoen dollar uit voor informatie die de werken onbeschadigd terugbrengt, en de lege lijsten hangen er nog steeds.

Veelgestelde vragen over Johannes Vermeer