Fascisme in gewone taal, van Mussolini tot de NSB

Het fascisme begon in Italië. Daar ontstond in maart 1919 de beweging van Benito Mussolini, die het land van 1922 tot 1943 regeerde. In Nederland kwam een fascistische partij bij vrije verkiezingen nooit verder dan 7,94 procent van de stemmen. Dat haalde de NSB bij de provinciale verkiezingen van 1935. NSB staat voor Nationaal-Socialistische Beweging. Het cijfer komt van de Kiesraad. Dat orgaan stelt de officiële verkiezingsuitslagen vast. Meer uitleg over politiek en samenleving staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Je hoort het woord in de geschiedenisles over de oorlog. Maar je leest het ook onder een fel bericht op sociale media, als scheldwoord. Het eerste is een politieke stroming. Het tweede is een verwijt.

Wat fascisme betekent

Fascisme is een extreme, ondemocratische vorm van nationalisme. Eén leider of één partij heeft daarbij de absolute macht in een land. Zo omschrijft het Verzetsmuseum het. Dat museum in Amsterdam gaat over Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Nationalisme is de gedachte dat het eigen land en het eigen volk vooropgaan.

Het Amerikaanse Holocaustmuseum in Washington zegt bijna hetzelfde. Het noemt fascisme een politieke leer die uiterst nationalistisch en autoritair is. Autoritair betekent dat de leider beslist en geen tegenspraak duldt.

Een derde omschrijving staat in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands. Dat woordenboek over de herkomst van woorden staat in de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Volgens dat woordenboek is fascisme een bewind dat autoritair en nationalistisch is. De drie bronnen delen dus twee kenmerken: nationalisme en macht die geen tegenspraak duldt. Eén vaste definitie die overal hetzelfde luidt, hebben wij niet gevonden.

De kenmerken op een rij

Uit wat de twee musea schrijven, halen wij zes kenmerken.

• De natie gaat boven de persoon. De eenheid van het volk telt zwaarder dan de rechten van één mens.
• Er is één leider, die zegt dat hij namens het hele volk spreekt. Naast zijn partij is geen plaats voor andere partijen.
• Fascisten wijzen de democratie af, want een gekozen parlement staat volgens hen de wil van het volk in de weg.
• Geweld mag als het de natie dient. Fascisten hebben daarvoor eigen knokploegen.
• Fascisten bepalen scherp wie bij het volk hoort en wie niet. De rechten van de eigen groep gaan voor.
• Het land moet groter en machtiger worden, vaak door oorlog.

Waar het woord vandaan komt

Het woord fascisme komt van het Italiaanse fascismo. Dat gaat terug op fascio, dat bundel of bond betekent. Zo staat het in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands.

Mussolini bedacht het woord niet zelf. Een fascio was in 1872 al een verbond van arbeiders. In 1914 bestonden er bonden voor revolutionaire actie, de fasci. Een jaar later heette een aanhanger daarvan een fascista.

De bijlbundel uit Rome

De fascisten kozen er een oud Romeins teken bij: de fasces. De eersten van hen vergeleken zich namelijk graag met het Romeinse Rijk. De fasces waren een bundel takken met een bijl erin, schrijft het Verzetsmuseum. Ambtenaren liepen met die bundel voor een machthebber uit. Zij heetten lictoren. Een Romeinse dictator kreeg er 24 mee.

Voordat de fascisten de bijlbundel kozen, was hij al lang een gewoon teken van bestuur, schrijft het Amerikaanse Holocaustmuseum. Zo staan er bijlbundels op het Lincoln Memorial, het monument voor president Abraham Lincoln in Washington.

Het woord in het Nederlands

In het Nederlands is het woord fascisme voor het eerst gevonden in 1923. Het stond in een socialistisch maandblad. De zin ging over het Italiaanse fascisme na de Eerste Wereldoorlog. Het woord fascist volgde in 1928.

Italië van 1919 tot 1943

In Italië was het fascisme ruim twintig jaar aan de macht. De tabel hieronder zet de belangrijkste data op een rij.

Mussolini begon dus met een beweging en niet met een partij. De partij kwam pas in november 1921, ruim tweeënhalf jaar later. Dat staat in een beschrijving van het archief van de provincie Trento, in het noorden van Italië. Het Amerikaanse Holocaustmuseum noemt 1919 als jaar van de partij. Wij volgen het Italiaanse archief. Van alle fascistische bewegingen was de Italiaanse volgens het Amerikaanse museum de eerste die zich organiseerde en aan verkiezingen meedeed.

De Mars op Rome

In het najaar van 1922 trokken de fascisten naar Rome. Die tocht van 28 oktober 1922 heet de Mars op Rome. Drie dagen later begon de regering van Mussolini. Die datum komt uit de historische databank van de Camera dei deputati. Dat is de Italiaanse Kamer van Afgevaardigden.

Als premier bouwde Mussolini zijn macht daarna uit tot een dictatuur. Hij noemde zich il Duce, de leider. Aan het parlement legde hij bovendien geen verantwoording meer af, schrijft het Amerikaanse Holocaustmuseum.

Zijn regering duurde tot 25 juli 1943. Dat is volgens onze berekening 7.572 dagen, bijna 21 jaar.

Hoe het gekozen parlement verdween

De democratie verdween in stappen. In 1924 kreeg Italië een nieuwe Kamer, gekozen met een meerderheidspremie. Bij zo’n stelsel krijgt de grootste lijst extra zetels. In 1938 kreeg de partij een nieuw statuut, haar eigen regels. Daarin stond dat zij de enige partij van het bewind was.

Daarna verdween ook de gekozen Kamer. Mussolini verving haar door de Kamer van Fasci en Corporaties, schrijft het Verzetsmuseum. Volgens de Italiaanse databank begon die Kamer op 23 maart 1939.

Het verschil met het nationaalsocialisme

Het verschil zit in het woord ras. Het nationaalsocialisme is de Duitse stroming van Adolf Hitler. De kern is een rassenleer. Zo’n leer verdeelt mensen in hogere en lagere rassen. De aanhangers heetten nazi’s. Het Amerikaanse Holocaustmuseum noemt de regering van Hitler, van 1933 tot 1945, wel een fascistische regering. Hitler nam Mussolini als voorbeeld. In 1923 probeerde hij in München de macht te grijpen, naar het model van de Mars op Rome.

Het nationaalsocialisme vindt groepen mensen ongelijkwaardig op basis van ras, schrijft het Verzetsmuseum. De nazi’s zagen Joden als een minderwaardig ras en vermoordden zes miljoen Joden. Bij fascisme staat volgens het Amerikaanse museum de natie voorop. Bij het nationaalsocialisme is dat een volk dat door ras wordt bepaald. Jodenhaat stond in het partijprogramma.

De naam zet je makkelijk op het verkeerde been. In nationaalsocialisme zit het woord socialisme. Toch bracht Hitler zijn leer als het volledige tegendeel van socialisme en communisme, schrijft het Amerikaanse museum. Hoe het daarna verderging, lees je in ons artikel over de Tweede Wereldoorlog.

Fascisme naast nazisme en communisme

De tabel hieronder zet drie stromingen naast elkaar, met hun teken en hun tegenstanders.

Communisten en fascisten stonden dus tegenover elkaar. In Duitsland en in de bezette gebieden waren communistische partijen verboden. Communisten deden vaak mee aan het verzet tegen de nazi’s, schrijft het Verzetsmuseum. Wat communisten zelf wilden, lees je in ons artikel over het communisme.

Niet elke dictatuur is fascistisch

In een dictatuur is één persoon de baas. Dat woord zegt alleen wie de macht heeft, niet welke leer hij volgt. Fascisme is dus één vorm van dictatuur. Het Verzetsmuseum noemt voor Europa in de jaren dertig drie dictators: Mussolini in Italië, Franco in Spanje en Hitler in Duitsland. Welke staatsvormen er nog meer zijn, lees je in ons artikel over de democratie in Nederland.

Fascisme in Nederland

Nederland kreeg zijn eerste fascistische partij op 23 januari 1923. Dat was volgens onze berekening 84 dagen na het begin van de regering van Mussolini. De partij heette het Verbond van Actualisten. Zij geldt als de eerste partij in Nederland naar fascistisch model, schrijft het Huygens Instituut. Dat instituut doet onderzoek naar de Nederlandse geschiedenis. In een databank beschrijft het 186 kleine partijen uit de tijd vanaf 1918.

Wij lazen wat het instituut over alle 186 partijen schrijft. Bij 11 partijen slaat het woord fascistisch of nationaalsocialistisch op de partij zelf. Het staat dan in de naam of in de tekst over de partij. De meeste waren heel klein. De lijst van de Oranje-Fascisten kreeg in 1933 maar 261 stemmen.

Fascisten bij de Kamerverkiezingen

De tabel hieronder laat per Kamerverkiezing zien welke van die partijen meededen. Ook staat erin hoeveel stemmen en hoeveel van de 100 Kamerzetels zij samen kregen.

Twee kanttekeningen horen erbij. De grootste lijst van 1933 was volgens het instituut niet zuiver fascistisch. Die partij zat tussen behoudend en fascistisch in en wilde een streng gezag. Zonder haar blijven er in 1933 nog 25.880 stemmen over, en geen zetel. Het Vaderlandsch Verbond deed in 1925 ook mee. Die partij telden wij niet mee. Zij begon als behoudende liberale partij en ging volgens het instituut pas later op de fascisten lijken.

De NSB voor de oorlog

De NSB is opgericht op 14 december 1931, met Anton Mussert als leider. Het eerste programma was grotendeels een kopie van dat van de Duitse nazipartij, schrijft het Huygens Instituut. De passages tegen Joden waren weggelaten. Na 1935 werd de partij veel radicaler en nam zij de rassenleer over.

Het hoogtepunt kwam in 1935, bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten. Dat zijn de gekozen parlementen van de provincies. De NSB kreeg toen 294.435 stemmen. Dat was volgens de Kiesraad 7,94 procent. Bij de Kamerverkiezing van 1937 waren het nog 171.137 stemmen. Dat was 4,22 procent, goed voor vier zetels. De partij raakte dus in twee jaar ruim vier op de tien stemmen kwijt, volgens onze berekening.

Het Verzetsmuseum haalt de reactie van Mussert aan: “Het Nederlandse volk wil ons niet; des te erger voor dat volk. Wij gaan door!”

De NSB in de bezetting

Na de Duitse inval van mei 1940 was de NSB bereid met de bezetter samen te werken. Het aantal leden groeide van 30.000 naar 80.000, schrijft het Verzetsmuseum. In 1941 werd de NSB de enige toegestane partij. In 1943 waren er 100.000 leden.

Echte macht kreeg Mussert niet. De meeste Nederlanders zagen NSB’ers bovendien als landverraders.

Een verbod uit 1944 dat nog geldt

De Nederlandse regering in Londen tekende op 17 september 1944 het Besluit ontbinding landverraderlijke organisaties. Dat besluit ontbond de NSB. Drie dagen later werd het afgekondigd. Het Huygens Instituut geeft 5 mei 1945 als einde van de partij. Het besluit geldt nog altijd. Je vindt het in de wettenbank van de overheid. Op 4 oktober 2026 was dat ruim 82 jaar na de ondertekening.

Bij het besluit hoort een lijst met organisaties die ook zijn ontbonden. Wij telden 41 namen. De Nationale Jeugdstorm staat erop, en ook het Tandartsen Front. Een organisatie die hun streven wil voortzetten, is volgens het besluit ook verboden. Het besluit noemt de organisaties nationaalsocialistisch en fascistisch, maar legt niet uit wat dat is. Over meningen zegt het niets.

Mussert werd op 7 mei 1945 in Den Haag gearresteerd. Hij kreeg de doodstraf en werd precies een jaar later doodgeschoten, schrijft het Verzetsmuseum.

Wat de wet vandaag verbiedt

Een idee is volgens onze lezing niet verboden. In de wetten die wij lazen staat geen verbod op een gedachte. Wel verboden zijn bepaalde organisaties en uitspraken.

Wie het werk voortzet van een verboden organisatie, kan volgens het Wetboek van Strafrecht hoogstens twee jaar cel krijgen. De rechter kan ook nu een organisatie verbieden, zoals een vereniging of een stichting. Volgens het Burgerlijk Wetboek kan dat als zij de democratische rechtsstaat dreigt te ontwrichten, dus ernstig te verstoren. In zo’n staat kiezen burgers hun bestuur en staat niemand boven de wet.

Daarnaast zijn sommige uitspraken strafbaar. Je mag een groep mensen niet in het openbaar beledigen om hun ras of hun geloof. Aanzetten tot haat of geweld tegen mensen om die reden mag ook niet.

Waarom het woord nu een scheldwoord is

Het woord werd een scheldwoord doordat zijn betekenis steeds ruimer werd, zo lezen wij de bronnen. Al in 1942 kreeg fascist een ruimere betekenis, vond het Etymologisch Woordenboek. Het woord stond toen voor iemand met fascistische denkbeelden, en ook voor iemand die niet te verdragen is. Volgens het Verzetsmuseum wordt fascist nu vaak als scheldwoord gebruikt.

Het woord fascisme is volgens het museum bovendien een verzamelnaam geworden. Een stroming die autoritair is en tegen de democratie, heet dan fascistisch.

Dat schuiven heeft een prijs, vinden wij. Wie iedereen met een andere mening een fascist noemt, zegt vooral dat hij of zij boos is. Het woord verliest dan zijn inhoud. Bewaar het woord daarom voor wat aan de kenmerken voldoet. Hoor je het woord in een discussie, leg de zes kenmerken er dan naast.

De Nederlandse cijfers leren nog iets. Zolang kiezers vrij konden stemmen, bleven de fascisten klein. De NSB kreeg haar meeste leden pas onder een bezetter. Toen was zij de enige toegestane partij.

Veelgestelde vragen over fascisme