Stijlfiguren en beeldspraak met echte voorbeelden per soort

‘Dat heb ik je al honderd keer gezegd.’ Wie dat tegen zijn kind roept, overdrijft met opzet. Dat heet een hyperbool. Het is bovendien een van de bekendste stijlfiguren. Toch bestaat er voor het vak Nederlands geen landelijke lijst. Wat er op het centraal examen kan komen, staat in een syllabus. In de syllabus Nederlands van 2027 komt het woord stijlfiguur niet eens voor. Die syllabus komt van het College voor Toetsen en Examens. Dat regelt voor de overheid de centrale examens. Voor Latijn en Grieks bestaat wel een algemene lijst. Daarin telden wij 23 stijlfiguren. Meer over taal en school staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat is een stijlfiguur?

Een stijlfiguur is een kunstgreep in taal waarmee je een tekst mooier of krachtiger maakt dan de gewone manier van zeggen. Zo beschrijft het Algemeen letterkundig lexicon het begrip. Dat naslagwerk legt termen uit de literatuur uit. Het staat in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, de DBNL.

Stijlfiguren staan niet alleen in gedichten. Volgens het lexicon komen ze ook voor in toespraken en ‘in het dagelijks taalgebruik’. Je gebruikt ze dus elke dag, meestal zonder het te merken.

Het lexicon noemt drie groepen die veel gebruikt worden: figuren van klank, van woorden en zinsbouw, en van inhoud. Voor een toets is het handiger om te kijken naar wat je doet. Je gebruikt een beeld, je herhaalt iets, je zet twee dingen tegenover elkaar, of je maakt iets groter of kleiner. Die vier groepen hebben wij zelf gemaakt.

Wat is het verschil tussen stijlfiguren en beeldspraak?

Beeldspraak is figuurlijk taalgebruik: je zegt iets met een beeld, en een woord krijgt een andere betekenis dan in het woordenboek. Bij de andere stijlfiguren houden de woorden hun gewone betekenis. Dat verschil maakt het Algemeen letterkundig lexicon.

Een voorbeeld uit dat lexicon: ‘het kind is een engel’. Het kind heeft geen vleugels, dus engel is beeldspraak. Vergelijk dat met de antithese, verderop in de derde tabel. Daar betekent elk woord juist wat het altijd betekent.

Toch is de grens niet scherp. Het lexicon schrijft dat beeldspraak ‘vaak’ bij de stijlfiguren wordt gerekend. Hoe de namen in de praktijk worden gebruikt, noemt het zelfs ‘allesbehalve duidelijk’.

Op een toets volg je dus het best de groepen uit je lesboek. Daarnaast helpt één proef. Krijgt een woord een andere betekenis dan in het woordenboek? Dan is het beeldspraak. Alleen de vergelijking valt erbuiten. Daar staan namelijk het beeld en wat je bedoelt allebei in de zin. Toch hoort ook de vergelijking volgens het lexicon bij de beeldspraak.

De twee soorten beeldspraak

Beeldspraak wordt vaak in twee soorten verdeeld: de metafoor en de metonymie. Bij een metafoor lijkt het beeld op wat je bedoelt. Bij een metonymie lijkt het er niet op, maar het hoort er wel bij. Het lexicon geeft als voorbeeld ‘Parijs is in oproer’: niet de stad komt in opstand, maar de mensen die er wonen.

Welke stijlfiguren zijn er?

Hieronder staan 21 stijlfiguren in vier groepen. Bij elk staat een voorbeeld dat wij niet zelf hebben bedacht. Bij 16 staat erbij wie het schreef of waar het staat. De oude spelling hebben we laten staan. Verder geeft een schuine streep aan waar een nieuwe regel begint.

Beeldspraak in vijf vormen

In de eerste tabel zie je vijf bekende vormen van beeldspraak, elk met een voorbeeld.

Herhaling en opbouw

In de tweede tabel staan zeven stijlfiguren die iets herhalen of een reeks maken.

Alliteratie is volgens het lexicon rijm van medeklinkers. Een gedicht hoeft niet te rijmen; waarom niet, lees je bij wat poëzie is.

Tegenstelling en dubbele bodem

In de derde tabel staan vijf stijlfiguren waarbij twee dingen botsen, of waarbij je iets anders bedoelt dan je zegt.

Ironie is de moeilijkste van de vijf. De lezer moet namelijk doorhebben dat je het niet meent. Volgens het lexicon haal je dat uit de situatie, de toon of het gezicht van de spreker. In een berichtje op je telefoon vallen die laatste twee weg.

Overdrijven en verzachten

In de laatste tabel staan vier stijlfiguren die iets groter of kleiner maken dan het is.

Een eufemisme slijt. Zodra iedereen het woord kent, klinkt het weer hard. Daarna komt er een nieuw woord. Het lexicon geeft een rij als voorbeeld: gehandicapten werden minder-validen, toen anders-validen en daarna mensen met een beperking.

Wat moet je kennen voor school en examen?

Voor Nederlands moet je beeldspraak, stijlfiguren of ironie kunnen herkennen. Wat precies, hangt af van je school. Een vaste lijst met namen schrijft de overheid niet voor. Dat volgt uit het Besluit referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen. In dat besluit staat per soort school wat een leerling met taal moet kunnen.

In de tabel staat per niveau wat het besluit vraagt over beeldspraak, stijlfiguren en ironie.

Welke stijlfiguren veel voorkomen, zegt het besluit niet. Ook de syllabus voor het centraal examen heeft geen lijst. Wel kunnen examens volgens die syllabus ‘vragen bevatten over figuurlijk taalgebruik en framing’. Framing is de manier waarop een schrijver een onderwerp neerzet, zodat jij er op een bepaalde manier naar kijkt.

Waar de lijst vandaan komt

De lijst die jij moet leren, komt dus van je docent of uit je lesboek. SLO is het expertisecentrum dat voor de overheid leerplannen ontwikkelt. In september 2026 kwam SLO met een concept voor een nieuw examenprogramma op de havo. Ook daarin staat geen lijst. Het nieuwe programma moet volgens het plan in schooljaar 2029-2030 ingaan.

Wij vinden: wie een toets leert, oefent de namen van de docent het best in echte teksten. Het besluit vraagt namelijk dat je stijlfiguren herkent, niet dat je een lijst opzegt. Bij Latijn en Grieks moet je de namen wel kennen.

Op het vwo moet je bij een boek ook kunnen zien wat er bijzonder is aan de stijl. Hoe je dat opschrijft, lees je bij een boekverslag schrijven.

De Latijnse stijlfiguren voor het gymnasium

Voor Latijn bestaat wel een vaste lijst. Die staat in de syllabus voor het centraal examen van 2027. In de algemene lijst daarvan telden wij 23 stilistische middelen. Zo noemt de syllabus de stijlfiguren. Voor gedichten komen er nog vier bij. In de syllabus voor Grieks staan dezelfde 23. Daarnaast komen er per schrijver nog een paar bij. Het College voor Toetsen en Examens rekent ze tot de termen die ‘bekend worden verondersteld’.

Van die 23 staan er 17 ook in onze tabellen hierboven. Hieronder zie je daarom alleen de zes andere.

Bij de hypallage van Vergilius zijn de muren hoog, niet de stad. Een bekend asyndeton is van Julius Caesar: ‘Veni, vidi, vici’, ik kwam, zag, overwon. Zo’n rij zonder voegwoord drukt volgens het lexicon snelheid uit.

Stijlfiguren in een toespraak en in reclame

In de Troonrede van 15 september 2026 vonden wij bij één lezing acht verschillende stijlfiguren. Ook reclame gebruikt ze. De Troonrede is de toespraak die de koning op Prinsjesdag 2026 hield over de plannen van de regering.

In de tabel staat bij elke stijlfiguur het stukje uit de Troonrede waarin wij haar herkenden.

Dit is onze eigen lezing. Een ander kan een zin echter anders indelen. Met Den Haag bedoelt de Troonrede niet de stad, maar de rijksoverheid. In dezelfde toespraak staat ook ‘dweilen met de kraan open’. Dat is een vaste uitdrukking. Meer van zulke uitdrukkingen vind je bij onze spreekwoorden en gezegden.

Herhaling op 4 mei

Koning Willem-Alexander liet op 4 mei 2020 horen hoe sterk een anafoor kan zijn. Hij sprak toen op een bijna lege Dam. Vier zinnen na elkaar begonnen met dezelfde twee woorden, zoals ‘Niet meer mogen fietsen’ en ‘Niet meer mogen studeren’. Zo vertelde hij hoe Joodse Nederlanders in de oorlog stap voor stap hun rechten verloren. Je hoort de verboden zich opstapelen.

Een rund met vuurwerk

‘Je bent een rund als je met vuurwerk stunt’ is een metafoor die ook nog rijmt. De leus komt van SIRE, de Stichting Ideële Reclame. Die stichting maakt sinds 1967 campagnes over problemen in de samenleving. Na de campagne van 1991 kon volgens SIRE 94 procent de leus afmaken. Daarvoor was dat 66 procent.

Maar een stijlfiguur bewijst niets. Wie wil overtuigen, heeft ook argumenten nodig. Hoe je die opbouwt, staat bij een betoog schrijven.

Wanneer is een stijlfiguur een stijlfout?

Een stijlfiguur wordt een stijlfout als je haar per ongeluk gebruikt en ze niets toevoegt. Dat gebeurt vooral bij het pleonasme en de tautologie, twee manieren om iets dubbel te zeggen. Taaladvies.net noemt die twee ‘stijlfiguren die vaak als stijlfout aangemerkt worden’. Dat is de website met adviezen over taal van de Taalunie. De Taalunie maakt beleid voor het Nederlands. Volgens de site zelf zijn het geen officiële adviezen van de Taalunie.

In de tabel zie je vijf gevallen waarover Taaladvies.net een oordeel geeft.

In een zeugma doet één woord twee keer dienst, elke keer met een andere betekenis. Nemen hoort hier namelijk bij het geld en bij de benen.

De proef is steeds dezelfde: deed je het met opzet, en merkt de lezer waarom? Het lexicon noemt het pleonasme een stijlfout ‘die bij opzettelijk gebruik tot stijlfiguur kan worden’. In een sollicitatiebrief of een werkstuk is dubbelop bijna nooit opzet. Daar kan het dus meestal weg.

Oefenen met tien zinnen

Met de tien zinnen hieronder test je of je de stijlfiguren uit dit artikel herkent. De zinnen hebben we zelf gemaakt. Kijk pas na de tiende zin bij de antwoorden.

• Zin 1. Mijn tas weegt duizend kilo.
• Zin 2. De wind fluistert door de bomen.
• Zin 3. Hij is zo sterk als een beer.
• Zin 4. Mijn broertje is een wervelwind.
• Zin 5. Dat was niet onaardig van je.
• Zin 6. Lekker weer, zegt Sam, terwijl het giet.
• Zin 7. In de vakantie lees ik graag Annie M.G. Schmidt.
• Zin 8. Wie wil er nou geen vrije dag?
• Zin 9. Opa is vorige week ingeslapen.
• Zin 10. Koude koffie kost karakter.

De antwoorden

• Zin 1 is een hyperbool.
• Zin 2 is een personificatie, want de wind doet wat mensen doen.
• Zin 3 is een vergelijking, want er staat als.
• Zin 4 is een metafoor.
• Zin 5 is een litotes, want niet onaardig betekent heel aardig.
• Zin 6 is ironie, want Sam bedoelt het omgekeerde.
• Zin 7 is een metonymie, want de schrijfster staat voor haar boeken.
• Zin 8 is een retorische vraag.
• Zin 9 is een eufemisme voor doodgaan.
• Zin 10 is een alliteratie.

Had je er acht of meer goed? Pak dan een krant of een toespraak en zoek er zelf drie.

Veelgestelde vragen over stijlfiguren