Koudegolf in Nederland en de koudste winters sinds 1901

Sinds 1901 telt het KNMI 34 koudegolven. De laatste eindigde op 8 februari 2012. Het KNMI is het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut, het weer- en klimaatinstituut van de overheid. Een week schaatsen is nog geen koudegolf. In februari 2021 werd er volop geschaatst, en toch telde die week niet mee. Volgens onze telling scheelde het één tiende graad in één nacht. Meer over het weer en de aarde lees je in het kennisgebied Wereld.

Wanneer is het een koudegolf

Het is een koudegolf als het in De Bilt minstens vijf dagen achter elkaar de hele dag vriest. Op minstens drie van die dagen moet het ook streng vriezen. Zo luidt de definitie van het KNMI.

Een ijsdag is een dag waarop ook de hoogste temperatuur onder nul blijft. Strenge vorst betekent dat de laagste temperatuur van de dag onder de min 10,0 graden komt.

Stel dat het van maandag tot en met vrijdag overdag niet boven nul komt. Dat zijn vijf ijsdagen. Zakt de temperatuur in drie van die nachten onder de min 10, dan is het een koudegolf. Blijft het elke nacht bij min 9 steken, dan niet.

Alleen de thermometer in De Bilt telt

Voor de lijst telt alleen De Bilt, het dorp bij Utrecht waar het hoofdstation van het KNMI staat. Elders kan het dus kouder zijn zonder dat het een koudegolf heet. In de winter van 1963, die eind 1962 begon, telde De Bilt in drie maanden 42 ijsdagen. Eelde, in Drenthe, kwam op 55, schrijft het KNMI.

België rekent met dezelfde maat. Het KMI, de Belgische weerdienst, telde er 16 in de jaren 1954 tot en met 2017. De Bilt had er volgens onze telling 17.

Waarom de schaatsweek van 2021 niet meetelde

De vorstweek van februari 2021 was geen koudegolf, omdat De Bilt maar twee dagen met strenge vorst haalde. Dat laten de dagcijfers van het KNMI zien: de hoogste en de laagste temperatuur van elke dag. Van 7 tot en met 13 februari waren er zeven ijsdagen, ruim genoeg. Op 12 en 13 februari vroor het streng. Op 11 februari was de laagste temperatuur precies min 10,0 graden. De maat vraagt lager dan dat.

Misschien herinner je je die week nog: eerst een sneeuwstorm, daarna zon en vier dagen volop schaatsen. In Hupsel, in de Achterhoek, werd het min 16,2 graden, schrijft het KNMI. Voor de lijst deed dat er niet toe.

In januari 2013 ging het net zo. De Bilt telde toen twaalf ijsdagen op rij. Dat zijn er twee meer dan in de koudegolf van 2012. Maar het vroor maar twee keer streng.

Ons oordeel: de koudegolf is een maat voor de boeken, niet voor je agenda. Of een week meetelt, hangt aan één thermometer en soms aan een tiende graad. Voor het ijs op de sloot of de kou op je fiets maakt dat tiende niets uit.

Hoe vaak een koudegolf voorkomt

In de lijst van het KNMI staan 34 koudegolven sinds 1901. Ze vallen in 24 winters, dus in ongeveer één op de vijf. Zo gelijkmatig kwamen ze alleen niet. Op één na begonnen ze allemaal vóór het jaar 2000. Wij telden ze na in de dagcijfers van De Bilt en kwamen op hetzelfde aantal.

De tabel laat per tien jaar zien hoe vaak het zover kwam, met de ijsdagen en de dagen met strenge vorst erbij.

Tussen 2001 en 2010 kwam er voor het eerst tien jaar lang geen enkele koudegolf. In de tien jaar tot en met 1970 vroor het in De Bilt op 59 dagen streng. Sinds 2021 gebeurde dat twee keer, allebei in die ene week van februari 2021. Een koudegolf heeft er drie nodig in één vorstperiode.

Hoe lang het al geen koudegolf was

Het langste gat tussen twee koudegolven duurde ruim 15 jaar. Het begon na de koudegolf van januari 1997. Op 30 januari 2012 kwam de volgende. Volgens onze berekening waren dat 5.497 dagen, geteld van de laatste dag van de ene tot de eerste van de volgende.

Dat record staat op het punt te sneuvelen. Na 8 februari 2012 kwam er geen koudegolf meer. Begint er vóór 27 februari 2027 geen nieuwe, dan is het gat die dag volgens onze berekening langer dan ooit.

De langste koudegolf en de diepste kou

De langste koudegolf duurde 21 dagen. Dat was in februari 1947, van de 4e tot en met de 24e.

De diepste kou viel in de koudegolf van januari 1942. Achttien ijsdagen volgden elkaar op, en op 13 daarvan vroor het streng. In de laatste nacht werd het in De Bilt min 24,8 graden. Lager is het op het hoofdstation nooit gemeten. Het KNMI haalt het dagboek aan van een tramconducteur in Den Haag. Hij schreef die winter over sneeuwduinen van 2 meter hoog.

Een koudegolf in december of maart

In december begonnen 10 van de 34 koudegolven. Alleen januari had er meer: 17. Maart komt één keer voor: begin maart 1971, vijf dagen lang. In november is het nooit gelukt. Wij telden dat in de lijst van het KNMI.

De koudste winter volgens twee maten

De koudste winter sinds 1901 was die van 1963 als je het gemiddelde neemt, en die van 1947 als je alle vorst optelt.

De eerste maat is de gemiddelde temperatuur van december, januari en februari. In de winter van 1963 was dat in De Bilt min 3,0 graden. Geen winter sinds 1901 kwam lager uit, blijkt uit de ranglijst van het KNMI.

De tweede maat is het koudegetal, ook wel het Hellmann-getal. Dat telt alle vorst van november tot en met maart bij elkaar op. Daarop wint de winter van 1947, met 342,5. De winter van 1963 volgt met 337,2. Het verschil zit in maart. Die maand telt voor het wintergemiddelde niet mee, maar voor het Hellmann-getal wel. Maart 1947 leverde volgens onze telling nog 24,2 punten op. Maart 1963 gaf er maar 2,9.

Zo reken je het Hellmann-getal uit

Een daggemiddelde is de gemiddelde temperatuur over 24 uur. Voor het Hellmann-getal tel je alle daggemiddelden onder nul bij elkaar op. Dat doe je van 1 november tot en met 31 maart. Het minteken laat je weg.

Het KNMI geeft zelf een klein voorbeeld. Stel dat het daggemiddelde op de ene dag min 0,5 is en op de volgende min 0,8. Dan staat het getal na twee dagen op 1,3. Een dag met een gemiddelde boven nul telt niet mee, ook niet als het ’s nachts vroor.

Neem de afgelopen winter. In De Bilt lag het daggemiddelde op tien dagen onder nul. De eerste was eerste kerstdag 2025, een zonnige ijsdag. Waarom dat nog niet een witte kerst opleverde, lees je in ons artikel daarover. De koudste was 11 januari, met een daggemiddelde van min 3,3. Tel je die tien getallen op, dan kom je op 15,6. Dat is ook de stand die het KNMI voor deze winter geeft.

Wanneer een winter streng heet

Een strenge winter is geen gevoel maar een getal. Het KNMI geeft elke winter een naam op basis van het Hellmann-getal.

• Boven de 300 heet een winter streng.
• Boven de 160 is hij zeer koud.
• Boven de 100 is hij koud.
• Tussen de 40 en de 100 heet hij mild.
• Onder de 40 is hij zacht, onder de 20 zeer zacht en onder de 10 buitengewoon zacht.

De afgelopen winter was met 15,6 dus zeer zacht. De lijst van het KNMI begint bij de winter van 1902, en sindsdien haalden maar drie winters de 300. Ze staan bovenaan de tabel hieronder.

De tien koudste winters sinds 1901

In de tabel staan de tien winters met het hoogste Hellmann-getal. Per winter zie je ook het aantal koudegolven en ijsdagen, van november tot en met maart.

De onderste rij is leerzaam. De winter van 1941 was zeer koud en telde volgens onze telling 32 ijsdagen, maar geen koudegolf. Het omgekeerde bestaat ook. De winter van 2012 had een koudegolf en bleef met 88,4 toch een milde winter.

De laatste dertig winters in De Bilt

In de laatste dertig winters was min 18,9 graden de laagste temperatuur in De Bilt, volgens onze telling. Dat was op 4 februari 2012, en het is ook het antwoord voor de laatste twintig jaar. In de laatste tien winters kwam het niet lager dan min 10,9. Dat was op 12 februari 2021.

De tabel geeft per winter de laagste temperatuur in graden Celsius en het aantal ijsdagen.

Wij telden ook dat er in vijf van de laatste dertien winters geen enkele ijsdag was. En na de winter van 1997 kwam het Hellmann-getal nooit meer boven de 100 uit. Geen van de laatste 29 winters heette dus koud.

Landelijk lag het dieptepunt lager. In 2012 noteerde het KNMI min 22,9 graden in Lelystad.

De koudste dag en de laagste temperatuur

De laagste temperatuur die het KNMI voor Nederland noemt, is min 27,4 graden. Die werd gemeten in Winterswijk, op 27 januari 1942. Het KNMI noemt het de laagste temperatuur van de vorige eeuw in ons land. In de overzichten van deze eeuw die wij lazen, staat geen lagere waarde.

Let op het verschil tussen het land en De Bilt. In dezelfde nacht van 1942 werd het in De Bilt min 24,8 graden. Dat is het record van het hoofdstation, niet van Nederland. Op de tweede plaats in het land staat Uithuizermeeden, in Groningen. Daar werd het in februari 1956 min 26,8 graden.

De koudste dag is iets anders dan de koudste nacht

Kijk je naar het gemiddelde over dag en nacht samen, dan was 16 februari 1956 de koudste dag in De Bilt. Het daggemiddelde was toen min 14,9 graden. Lager kwam het sinds 1901 niet, volgens onze telling. De laatste keer dat het in De Bilt de hele dag streng bleef vriezen, was 14 januari 1987, schrijft het KNMI.

Gemiddeld valt de koudste dag van het jaar pas rond half februari. Hoe dat komt, lees je in ons artikel over de kortste dag van het jaar.

Komt er nog een koudegolf

Een koudegolf blijft mogelijk, maar extreme kou wordt steeds zeldzamer, schrijft het KNMI. In de jaren 1961 tot en met 1990 waren er gemiddeld 10 ijsdagen per jaar. In de dertig jaar daarna waren het er nog ongeveer 6. Tegenwoordig zijn het er gemiddeld nog maar drie, schreef het KNMI in januari 2025.

De koudste weken warmen bovendien sneller op dan de rest van de winter. Het KNMI vergeleek de jaren 1961 tot en met 1990 met de dertig jaar daarna. De koudste week van de winter werd 1,6 graden warmer, de warmste week 0,9. Onze kou komt uit Scandinavië en Siberië, en juist die gebieden warmen snel op.

Wat het KNMI verwacht

Rond 2050 verwacht het KNMI in De Bilt gemiddeld nog steeds ongeveer drie ijsdagen per jaar. De klimaatscenario’s houden er rekening mee dat de snelle daling van de laatste jaren niet doorzet. Die daling kwam voor een deel door de wind. Die waait de laatste jaren minder vaak uit het koude noordoosten, en het KNMI weet niet waarom.

Met gemiddeld drie ijsdagen per jaar heb je voor vijf op rij een uitschieter nodig. Die uitschieters bestaan, zoals 2012 en bijna 2021. Ons oordeel: de koudegolf is niet verdwenen, maar je kunt er niet meer op rekenen.

Welke ijsdikte je nodig hebt als het vriest, staat in ons artikel over schaatsen op natuurijs. Zelfs een koudegolf geeft geen garantie: in 2012 was er een, en toch bleef de Elfstedentocht uit.

Wat je doet bij strenge kou

Bij code geel adviseert het KNMI om je huid te bedekken, genoeg kleding te dragen en uit de wind te blijven. Bij code oranje ga je alleen naar buiten als het echt nodig is.

Het KNMI waarschuwt niet voor een koudegolf, maar voor de gevoelstemperatuur. Dat is de temperatuur zoals de kou door de wind aanvoelt. Bij een gevoelstemperatuur van min 15 graden of lager kan het KNMI code geel geven. Dat is de lichtste van de drie waarschuwingen. Vanaf min 20 kan het code oranje of rood worden.

Zelf meetellen in een vorstweek

Wil je deze winter zelf zien of het een koudegolf wordt, dan heb je twee getallen per dag nodig. Het KNMI zet de dagcijfers van De Bilt online. Bleef de hoogste onder nul, dan tel je een ijsdag. Zakte de laagste onder de min 10,0, dan tel je een dag strenge vorst.

Veelgestelde vragen over de koudegolf