Tekst van het Wilhelmus, couplet 1 en 6 regel voor regel

Het Wilhelmus werd op 10 mei 1932 het officiële volkslied van Nederland. Dat staat op de website van het Koninklijk Huis, over de koning en zijn familie. Een wet kwam er toen niet aan te pas, want de ministers besloten het in hun vergadering. Wij zochten daarom in de wettenbank. Dat is de website met alle geldende wetten en regels. Het woord Wilhelmus staat daar in zes regelingen, maar in drie daarvan is het lied bedoeld. Eén regeling eist dat je weet wat het volkslied is, en die geldt voor nieuwkomers die inburgeren. Meer over Nederland en zijn geschiedenis lees je in het kennisgebied Wereld.

Wat is het Wilhelmus?

Het Wilhelmus is het volkslied van Nederland. Het is een geuzenlied uit de zestiende eeuw. Geuzen waren de opstandelingen tegen het Spaanse bestuur. De tekst staat in de ik-vorm. Willem van Oranje, de leider van die opstand, is aan het woord.

Het lied telt 15 coupletten van elk acht regels. Dat zijn 120 regels en volgens onze telling 534 woorden. De eerste letters van de coupletten vormen samen een naam: Willem van Nassov. Zo’n gedicht heet een naamdicht. Dat rijm alleen nog geen gedicht maakt, lees je in ons artikel over wat poëzie is.

In de spelling van nu klopt de naam niet meer. Twee coupletten beginnen nu met Zo en Zeer in plaats van Soo en Seer. Wij legden de beginletters achter elkaar: dat geeft Willem van Nazzov.

De tekst van het Wilhelmus regel voor regel

Meestal zing je alleen het eerste couplet van het Wilhelmus, soms gevolgd door het zesde. Dat schrijft het Koninklijk Huis. In de twee tabellen hieronder staat elke regel van die coupletten, met de betekenis in gewoon Nederlands ernaast.

Het eerste couplet

In het eerste couplet stelt de ik-figuur zich voor: wie hij is en aan wie hij trouw is.

Onverveerd is een oude vorm van onvervaard, en dat betekent onbevreesd. Zo staat het in de Etymologiebank. Die website van het Instituut voor de Nederlandse Taal bundelt woordenboeken over de herkomst van woorden.

Het zesde couplet

Het zesde couplet is een gebed. De ik-figuur vraagt God om steun en om kracht tegen de tirannie.

Let op het woord vroom. Eeuwenlang betekende het flink, dapper en rechtschapen. De betekenis gelovig is volgens de Etymologiebank voor het eerst opgetekend in 1567, vlak voordat het lied ontstond. In het lied kan vroom dus allebei betekenen.

Waarom zingen we van Duitsen bloed?

Willem van Oranje was van Duitse afkomst, en dat is de eenvoudigste uitleg van die regel. Het Koninklijk Huis noemt hem de Duitse neef van René van Chalon, de prins van Orange. Toen René in 1544 kinderloos stierf, erfde Willem zijn bezittingen. Nassau, waar zijn familie vandaan kwam, was een Duits graafschap. Hoe de namen Nassau en Oranje bij elkaar kwamen, lees je in ons artikel over het Nederlandse Koningshuis.

Betekende Duits toen Nederlands?

Niet altijd. Duits was volgens de Etymologiebank de naam voor de volkstaal, tegenover het Frans en het Latijn. Het woord kon het Nederlands aanduiden, maar ook de taal van het hele Nederlandse en Duitse gebied samen.

Een taalboek uit 1584 omschrijft Duits bijvoorbeeld als de taal die van Vlaanderen tot aan de Oostzee wordt gesproken. Ons oordeel: je hoeft niet te kiezen. Voor een graaf uit Nassau klopte de regel in beide betekenissen.

Waarom eert het lied de koning van Hispanje?

Hispanje is Spanje, en de Nederlanden hoorden in die tijd bij de koning van Spanje. In het tiende couplet heten ze dan ook de landen van de koning.

Later leidde Willem van Oranje de opstand tegen die koning. Toch valt de ik-figuur de koning in het lied nergens af. In het laatste couplet zegt hij dat hij de koning nooit heeft veracht.

Volgens Els Stronks van de Universiteit Utrecht is de ik-figuur trouw aan de koning die God boven hem stelde, maar gehoorzaamt hij uiteindelijk God. Zij leest het Wilhelmus daarom als een sollicitatiebrief. De schrijver laat Willem zelf vertellen wat voor leider hij wil zijn: een dienaar van God en een herder voor zijn volk.

Wie schreef het Wilhelmus?

Niemand weet wie het Wilhelmus schreef. Volgens het Koninklijk Huis wordt de tekst in het algemeen toegeschreven aan Marnix van Sint-Aldegonde, de secretaris van Willem van Oranje. De maker is onbekend, schreef de minister van Onderwijs in 1993 aan de Tweede Kamer. Wel gaat Marnix er volgens hem tegenwoordig voor door.

Onderzoek heeft de twijfel groter gemaakt. Neerlandicus Bram Maljaars begon zijn proefschrift van 1996 met Marnix als uitgangspunt. Hij eindigde met de vaststelling dat Marnix het niet geweest kon zijn, schrijft Stronks. In 2016 vergeleek Mike Kestemont de stijl van het lied met de computer. Daar kwam een naam uit die nooit eerder was genoemd: de predikant Petrus Datheen.

Vast staat dat niet, schrijft Stronks zelf. Het Wilhelmus telt namelijk ongeveer 500 woorden, te weinig voor een betrouwbare analyse met de computer. Andere rekenmethoden wezen in 2019 zelfs iemand aan die al tien jaar dood was toen het lied verscheen.

Ons oordeel: wie Marnix zonder voorbehoud de schrijver noemt, zegt meer dan iemand weet.

Hoe oud is de tekst precies?

Aangenomen wordt dat de tekst tussen 1568 en 1572 is geschreven. Zo schreef de minister van Onderwijs het aan de Tweede Kamer.

De Nederlandse Liederenbank is de databank met liederen van het Meertens Instituut. Dat instituut onderzoekt de Nederlandse taal en cultuur. De oudste druk met het lied in die databank is een liedboekje van de geuzen, vermoedelijk uit 1576. Er is één exemplaar van bekend, en dat ligt in het Duitse Göttingen. Een handschrift van rond 1575 is nog iets ouder.

Waar komt de melodie vandaan?

De melodie van het Wilhelmus komt uit Frankrijk. Het is de wijs van een Frans lied over het beleg van de stad Chartres, begin 1568. Zo staat het in de Liederenbank.

Plechtig was de wijs toen niet. In de zeventiende eeuw was het een vrolijk wijsje in een vlot tempo, schrijft het Meertens Instituut. De plechtige manier van zingen komt uit de negentiende eeuw. De melodie van nu legde Adriaen Valerius in 1626 vast. Later, in 1765, schreef Mozart er in Den Haag zeven variaties op.

Ruim 700 liederen op dezelfde wijs

De Liederenbank telt 704 liederen en opnamen op de melodie van het Wilhelmus. Katholieken, doopsgezinden en calvinisten zetten er allemaal eigen teksten op. Het Wilhelmus zelf zit daar volgens onze telling 90 keer bij. Zo vaak staat een van die 704 ook in de lijst met de tekst van het Wilhelmus.

Wij telden die 704 ook per eeuw, naar het jaar van het boek of de opname. Een latere uitgave van een oud lied telt dus mee in de eeuw van die uitgave.

De zeventiende eeuw steekt erbovenuit. Volgens de Liederenbank zijn alleen al tot 1750 in de meest uiteenlopende hoeken nieuwe teksten op de wijs gemaakt.

Sinds wanneer is het Wilhelmus het volkslied?

Het Wilhelmus is het officiële volkslied sinds 10 mei 1932. Het lied is dus eeuwen ouder dan zijn status. Daarvoor had Nederland er een lied naast: Wien Neêrlands bloed.

Het lied dat een prijsvraag won

Wien Neêrlands bloed kwam uit een prijsvraag. Admiraal Jan Hendrik van Kinsbergen schreef die in 1815 uit. De dichter Hendrik Tollens won, en in januari 1817 verscheen zijn lied in druk. Het Wilhelmus herinnerde toen te veel aan de oude strijd tussen de partijen van vóór 1795, schreef de minister in 1993.

Tegen het einde van de negentiende eeuw verdrong het Wilhelmus het lied van Tollens echter steeds meer. Koning Willem III bepaalde in 1855 al dat het klonk bij elke inspectie door hem of een kroonprins.

Besloten buiten de notulen

Op 10 mei 1932 koos de ministerraad voor het Wilhelmus. Dat is de vergadering van alle ministers. Het besluit viel buiten de notulen, het verslag van de vergadering.

Twee volksliederen naast elkaar gaf verwarring. Nederlandse gezanten in het buitenland wisten niet welk lied ze moesten laten spelen. Een vraag van de gezant in Kopenhagen bracht de kwestie bij de ministerraad. Dat beschrijft Louis Peter Grijp van het Meertens Instituut in zijn studie over de Nederlandse volksliederen. Hij noemt het, tussen aanhalingstekens, een futiele quaestie.

Welke regels gelden er voor het Wilhelmus?

In de landelijke wetten staat geen regel over hoe je je bij het Wilhelmus gedraagt. Wij zochten op 8 oktober 2026 in de wettenbank op het woord Wilhelmus. Dat gaf zes regelingen, maar in drie daarvan is Wilhelmus de voornaam van een persoon. In de tabel hieronder staan de drie regelingen die het lied noemen.

De Militaire Willems-Orde is een ridderorde voor militairen. Geen van de drie regelingen zegt dat je moet gaan staan of moet meezingen. Over een hand op je hart staat er ook niets.

Wat het protocol zegt

Vaste afspraken zijn er wel voor de krijgsmacht en de regering. Ze staan in een handboek van Defensie. Op 9 juli 2004 schreef de minister van Defensie aan de Tweede Kamer hoe dat handboek zou veranderen:

• Het volkslied voor de koningin en de leden van het Koninklijk Huis bleef zoals het was. Dat gold ook voor de gouverneurs van de Nederlandse Antillen en Aruba.
• Voor ministers en staatssecretarissen mocht het alleen nog klinken aan het slot van een ontvangst met een erewacht. Het ging dan om een buitenlandse collega van de minister-president of de minister van Defensie. Ook dan was de praktijk terughoudend.
• Per plechtigheid klonk het volkslied maar één keer.

Of het handboek daarna is veranderd, weten wij niet, want wij vonden het niet online.

Moet je gaan staan en meezingen?

Nee, een regel die dat van je vraagt, vonden wij niet. Grijp schreef in 1998 zelfs dat we nauwelijks meer opstaan bij het volkslied. Ons oordeel: staan de mensen om je heen op, dan is meedoen gewoon beleefd.

Dat sporters meezingen is jonger dan je denkt. Op bioscoopjournaals uit de jaren dertig zingt het publiek staand mee, maar de spelers niet. Het omslagpunt lijkt het wereldkampioenschap voetbal van 1974, schrijft Grijp. Keeper Jan Jongbloed leerde zijn ploeg toen het Wilhelmus.

Misschien herken je het: de muziek zet in, en na twee regels neurie je verder. Je bent dan niet de enige. In een telefonische peiling, gepubliceerd in januari 1998, moesten 400 Nederlanders het eerste couplet opzeggen. Ongeveer twee derde kwam door de eerste twee regels, maar het einde van het couplet haalde 14 procent.

De burgemeester die het Wilhelmus verplicht stelde

In 1936 wilde de SDAP, de sociaaldemocratische partij van toen, in Zoelen feestvieren tot na sluitingstijd. De burgemeester vond het goed, als de avond eindigde met het Wilhelmus. In Zoelen was dat namelijk het vaste teken dat een feest was afgelopen.

Een Kamerlid vroeg of dat mocht. De burgemeester ging zijn bevoegdheid niet te buiten, antwoordde de minister van Binnenlandse Zaken op 24 maart 1936. Toch tikte hij hem op de vingers. Het volkslied gebruiken om het sluitingsuur aan te kondigen doet afbreuk aan de eerbied voor dat lied, schreef hij.

Ook de radio sloot er lang de dag mee af, om middernacht. Hoe dat in de rampnacht van 1953 ging, lees je in ons artikel over de watersnoodramp van 1953.

Moet je het Wilhelmus op school leren?

Nee, scholen zijn niet verplicht hun leerlingen het Wilhelmus te leren. In het regeerakkoord van 2017 stond wel dat kinderen op school het Wilhelmus leren. Daarna bereidde een commissie van zo’n 150 leraren en schooldirecteuren nieuwe lesstof voor. In haar conceptadvies van 2019 stond het Wilhelmus niet, meldde de nieuwsomroep NOS.

Wij keken op 8 oktober 2026 in de kerndoelen, de doelen die zeggen wat elke leerling moet leren. In het besluit voor de basisschool, in de versie van 1 augustus 2026, staan de woorden Wilhelmus en volkslied niet.

Ook het ontwerp voor nieuwe kerndoelen burgerschap van juli 2025 noemt het lied niet. Het komt van SLO, het landelijke expertisecentrum voor de lesstof van scholen. De staatssecretaris van Onderwijs schreef in september 2025 aan de Tweede Kamer dat die kerndoelen naar verwachting op 1 augustus 2027 gaan gelden. Op 8 oktober 2026 stonden ze nog niet in het besluit.

Voor één groep is kennis wel verplicht. Wie inburgert, moet weten dat het Wilhelmus het volkslied is en hoe de Nederlandse vlag eruitziet. Volgens onze lezing vraagt de overheid zo van een nieuwkomer iets wat ze van een scholier niet eist.

Veelgestelde vragen over het Wilhelmus