De toekomst van het klimaat: scenarios cijfers en doelen

Over het klimaat wordt veel gezegd en weinig geteld. Toch is er over de kern weinig discussie tussen de instituten die het meten. Het is warmer geworden en de zeespiegel stijgt; hoeveel verder dat gaat, hangt af van hoeveel broeikasgas er nog bij komt.

Hoe het begon

In 1988 sprak klimaatwetenschapper James Hansen van NASA de Amerikaanse Senaat toe met de boodschap dat er bewijs was voor een verband tussen de opwarming van de aarde en de uitstoot van broeikasgassen. In datzelfde jaar richtten de Verenigde Naties het IPCC op, het panel dat sindsdien de stand van de wetenschap samenvat voor beleidsmakers. Bijna veertig jaar later is dat panel nog altijd de basis onder vrijwel elk nationaal klimaatplan, ook het Nederlandse.

Wat broeikasgassen zijn

Broeikasgassen zijn gassen in de atmosfeer die warmtestraling opnemen en weer afgeven. Daardoor houden ze warmte vast en blijft de aarde op een leefbare temperatuur. Zonder dat effect zou het hier tientallen graden kouder zijn. Het probleem is niet het effect zelf, maar de hoeveelheid: hoe meer broeikasgas erbij komt, hoe meer warmte er blijft hangen.

De gassen die door menselijk handelen toenemen zijn vooral koolstofdioxide, methaan, lachgas en de zogeheten F-gassen uit koeling en industrie. Waterdamp is ook een sterk broeikasgas, maar dat werkt anders: de hoeveelheid waterdamp volgt de temperatuur in plaats van andersom, en versterkt zo wat de andere gassen in gang zetten.

Waar we nu staan

De Wereld Meteorologische Organisatie stelde vast dat 2024 het warmste jaar was sinds de metingen begonnen. Het wereldgemiddelde lag 1,55 graad boven de periode 1850 tot 1900, met een onzekerheidsmarge van 0,13 graad. De tien jaren van 2015 tot en met 2024 zijn de tien warmste ooit gemeten. Daarbij past een kanttekening die de organisatie er zelf bij maakt. Dat één jaar boven 1,5 graad uitkomt, betekent niet dat het doel van Parijs is gemist: dat doel gaat over een gemiddelde over tientallen jaren.

De zeespiegel volgt die opwarming, maar traag. In de twintigste eeuw steeg hij ongeveer 20 centimeter, en langs de Nederlandse kust ging dat vrijwel even snel als wereldwijd. Dat komt niet alleen door smeltend landijs: warmer water zet uit en neemt meer ruimte in. Drijvend zee-ijs telt daarbij niet mee, want dat verplaatst al evenveel water als het zelf weegt.

Wat de scenarios voor Nederland zeggen

Het KNMI vertaalt de wereldwijde projecties van het IPCC naar Nederland. De huidige set heet de KNMI’23-klimaatscenario’s en bestaat uit vier paden voor 2050, 2100 en 2150. Twee assen bepalen ze: hoeveel broeikasgas er nog bij komt, en of het in Nederland natter of droger wordt. Het KNMI spreekt zich bewust niet uit over welk pad het waarschijnlijkst is; samen vormen ze de hoekpunten waarbinnen ons klimaat zich vermoedelijk beweegt.

Belangrijk is wat in alle vier de scenario’s terugkomt, ongeacht het beleid.

Hoe groot het verschil tussen de scenario’s is, zie je aan de winterkou. Het KNMI rekende in januari 2026 uit dat de kans op een Elfstedentocht na de komende jaren sterk daalt. Aan het eind van de eeuw is die kans bij matige en veel uitstoot vrijwel nul.

Over de zeespiegel zijn de verwachtingen naar boven bijgesteld, omdat de kennis over ijskappen sterk is verbeterd. Voor deze eeuw houdt het KNMI aan dat de zeespiegel wereldwijd 26 tot 82 centimeter verder kan stijgen. Let op de traagheid: ook als de temperatuur na 2100 niet verder oploopt, gaat de zeespiegelstijging nog eeuwen door. Een vuistregel als ‘elke graad is een meter’ klopt niet en verhult juist dat de onzekerheid in de bovenkant zit.

De afspraken op papier

In 2015 tekenden bijna tweehonderd landen in Parijs af dat de opwarming ruim onder de twee graden moet blijven, met 1,5 graad als streven. Landen stellen daarvoor zelf doelen op; sancties kent het akkoord niet. In Nederland en Europa is die belofte wel in wetgeving vertaald.

Haalt Nederland het?

Die vraag hoeft niemand op gevoel te beantwoorden. De Klimaatwet schrijft voor dat het Planbureau voor de Leefomgeving elk jaar doorrekent waar we staan, in de Klimaat- en Energieverkenning. De editie van 14 september 2026 is duidelijk en somber.

Met het beleid dat op 1 januari was uitgewerkt, komt Nederland in 2040 uit op 57 tot 68 procent minder uitstoot dan in 1990. Tel je de plannen mee die nog niet vaststaan maar wel door te rekenen zijn, dan wordt het 61 tot 72 procent. De Europese ambitie voor dat jaar is 90 procent. Voor 2030 stagneert de geraamde daling volgens het planbureau al drie jaar op rij, doordat politieke impasses het tempo uit de energietransitie hebben gehaald. Dat Nederland het doel voor 2030 haalt, noemt het planbureau heel erg onwaarschijnlijk.

Eén cijfer vat de opgave samen. In de 35 jaar tussen 1990 en 2025 is de Nederlandse uitstoot met ongeveer een derde gedaald. De resterende tweederde moet in de 24 jaar tot 2050 gebeuren. Ondertussen importeerde Nederland in 2025 nog 77 procent van de energie die het verbruikte; dat zakt naar verwachting naar 65 tot 70 procent in 2030. Minder fossiele import is dus niet alleen een klimaatkwestie maar ook een kwestie van minder afhankelijk zijn van schokken op de wereldmarkt. Dat is precies waarom er wordt gewerkt aan alternatieven als waterstof.

Wat de rechter erover zei

Klimaatdoelen zijn in Nederland niet vrijblijvend gebleken. Urgenda spande een zaak aan tegen de Staat. Op 20 december 2019 bepaalde de Hoge Raad dat de Staat de uitstoot eind 2020 met minstens 25 procent moest hebben verminderd ten opzichte van 1990. De Hoge Raad baseerde dat op het recht op leven en het recht op eerbiediging van het privéleven uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarmee werd een klimaatdoel voor het eerst een verplichting die de rechter kan afdwingen, en die uitspraak wordt sindsdien wereldwijd aangehaald in vergelijkbare zaken.

Wat jij eraan kunt doen

Hier past eerlijkheid. De grote bewegingen zitten in energieopwekking, industrie, landbouw, gebouwen en mobiliteit, en die stuur je niet aan vanaf de keukentafel. Dat maakt persoonlijke keuzes niet zinloos, maar het maakt ze wel klein in verhouding tot beleid. Wie iets wil doen dat telt, kijkt naar de twee posten die thuis het zwaarst wegen: energie en voedsel.

Bij energie gaat het om verbruik verlagen en de woning beter isoleren, want de goedkoopste kilowattuur is de kilowattuur die je niet gebruikt. Bij voedsel weegt dierlijk voedsel het zwaarst, omdat vlees en zuivel per kilo veel meer land, voer en uitstoot vragen dan plantaardig voedsel. Wie daar iets aan wil veranderen, vindt in ons artikel over vlees als delicaat onderwerp de afwegingen, en in het stuk over kweekvlees een van de routes waaraan wordt gewerkt. Hoe dat in Nederland samenhangt met stikstof, staat in ons artikel over veganisme en het stikstofprobleem.

En misschien wel het meest onderschatte: kiezen en meepraten. De doelen liggen in wetten vast, de voortgang wordt elk jaar openbaar doorgerekend, en de Raad van State beoordeelt jaarlijks hoe het beleid ervoor staat. Dat is precies het soort informatie waarmee je een politieke keuze kunt onderbouwen in plaats van gevoelsmatig maken.

Veelgestelde vragen over het klimaat