De opwarming van de aarde: cijfers, oorzaken en gevolgen

Dat cijfer komt uit het klimaatrapport van de Europese klimaatdienst Copernicus over 2025, waar het KNMI in januari 2026 over schreef. 2025 werd wereldwijd het op twee na warmste jaar, na 2023 en 2024, en die drie jaren waren gemiddeld meer dan 1,5 graad warmer dan rond 1900. Het KNMI voegt daar een conclusie aan toe die verder gaat dan de jaarlijstjes. Uit de warme jaren samen met oceaanmetingen en satellietmetingen blijkt dat de opwarming aan het versnellen is. In Nederland is het in het eerste kwart van deze eeuw 1 graad warmer geworden.

Hoe snel de aarde opwarmt

Eén warm jaar zegt weinig, een rij warme jaren zegt alles. 2023 was het eerste jaar waarin de wereldgemiddelde temperatuur in het voorjaar harder steeg dan gebruikelijk en in de zomer een record bereikte. In 2024 en 2025 bleef die temperatuur onverminderd hoog. De plek van de warmte verschoof wel: in 2023 en 2024 waren vooral de tropen en de noordelijke gematigde breedtes abnormaal warm, in 2025 waren dat de poolgebieden.

Die verschuiving heeft twee oorzaken die het KNMI apart benoemt. El Niño, dat de tropen in 2023 extra warm maakte, ging in 2025 over in een zwakke La Niña. En op beide polen lag weinig zee-ijs. Dat laatste versterkt zichzelf: waar zee-ijs verdwijnt wordt minder zonlicht teruggekaatst en warmt de oceaan extra op. In 2025 ontbraken bovendien de gebieden die abnormaal koud waren, en dat is precies waarom een jaar met een zwakke La Niña toch in de top drie eindigt.

Wat Nederland nu al merkt

De Nederlandse cijfers zijn concreter dan de wereldgemiddelden, en het KNMI zet ze elk jaar eind januari op een rij in De staat van ons klimaat. De gemiddelde temperatuur in De Bilt was in 2025 11,4 graden, het zesde warmste jaar sinds het begin van de meetreeks in 1901. Voor het eerst liggen de tien warmste jaren allemaal in deze eeuw, en zeven daarvan in de laatste tien jaar.

Het sterkste cijfer gaat niet over de temperatuur zelf maar over hoe gewoon die is geworden. De zomer van 2025 had een gemiddelde temperatuur van 18,5 graden, de vierde warmste zomer van de meetreeks. Zo’n zomer komt in het huidige klimaat ongeveer eens in de twee jaar voor. In het klimaat van het begin van deze eeuw was dat eens in de twintig jaar. In dat van het begin van de vorige eeuw eens in de duizend jaar.

Ook Caribisch Nederland warmt op. Op Bonaire was 2025 het een na warmste jaar van de meetreeks, na 2024, en het derde jaar op rij dat in de top tien droogste jaren valt. Een warmer voorjaar raakt daarnaast het dagelijks leven; wat een langer groeiseizoen betekent voor het pollenseizoen bij hooikoorts, staat op een eigen pagina.

Waarom dit anders is dan eerdere warme periodes

Het klimaat is altijd in beweging geweest. Er zijn ijstijden geweest en er zijn warme periodes geweest, en waar nu land is lag ooit zee. Dat maakt de vraag begrijpelijk of de huidige opwarming niet gewoon zo’n natuurlijke schommeling is.

Het KNMI is daar kort over. De mens speelde de afgelopen eeuw een grote rol, en de snelheid waarmee de aarde sinds halverwege de vorige eeuw opwarmt is ongeëvenaard. Het gaat dus niet om de vraag of het eerder warm is geweest, maar om het tempo. Wat de komende decennia met dat tempo gebeurt, en welke keuzes daarbij horen, staat bij de toekomst van het klimaat.

Wat de klimaatscenarios voor 2100 zeggen

Het KNMI rekent de toekomst door in de klimaatscenario’s KNMI’23. De tabel hieronder zet het laagste en het hoogste scenario voor 2100 naast elkaar, telkens vergeleken met de periode 1991 tot 2020. Dat is een ander vertrekpunt dan de 1,5 graad uit de wereldcijfers, die met rond 1900 vergelijkt.

Uit die rij komt het beeld dat voor Nederland het meest uitmaakt. De winters worden natter en de zomers droger, terwijl de buien die wel vallen zwaarder worden. Dat is geen tegenspraak maar dezelfde beweging: warmere lucht houdt meer waterdamp vast, dus als het regent, regent het harder. Voor rioleringen en watersystemen is die combinatie lastiger dan een simpele toename of afname. Natter betekent in de winter niet witter. Omdat het minder vaak vriest, valt meer neerslag als regen, en de kans op een witte kerst wordt kleiner.

Hoe je zulke scenarios moet lezen

Een scenario is geen voorspelling. Het KNMI rekent verschillende toekomsten door en varieert daarbij twee dingen: hoeveel de wereld opwarmt, en of Nederland droger of natter wordt. In de kerncijfers zie je dat terug doordat twee scenario’s dezelfde wereldwijde opwarming hebben maar een andere neerslaguitkomst. Welk scenario uitkomt, hangt vooral af van de uitstoot wereldwijd.

Let ook op de marges. De zeespiegelstijging van 44 centimeter in het laagste scenario heeft een marge van 26 tot 73 centimeter, en in het hoogste scenario loopt die van 59 tot 124. Wie alleen het middelste getal noemt, laat de helft van het verhaal weg. En let op het vertrekpunt. De scenario’s vergelijken met 1991 tot 2020 en niet met de negentiende eeuw, dus de graden uit deze tabel staan niet op dezelfde meetlat als de 1,5 graad uit het wereldnieuws.

Veelgestelde vragen over de opwarming van de aarde