Kan veganisme het stikstofprobleem oplossen? De cijfers

Veganisme is een levenswijze zonder dierlijke producten: geen vlees, vis, zuivel of eieren, en ook geen leer of wol. Minder vee betekent minder ammoniak, en ammoniak is de grootste bron van het stikstofprobleem. In zoverre helpt veganisme dus. Maar het stikstofprobleem hangt aan de omvang van de Nederlandse veehouderij, en die produceert voor een groot deel voor het buitenland. Wat Nederlanders zelf eten, is daarom maar een deel van het verhaal. Meer over samenleving en milieu lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat is stikstof

Stikstof zelf is onschuldig. De lucht om ons heen bestaat voor ongeveer 78 procent uit stikstofgas. Dat gas reageert nauwelijks met iets, en daar heeft niemand last van.

Het probleem zit in twee andere stikstofverbindingen. Stikstofoxiden, afgekort NOx, komen vrij bij verbranding, vooral door verkeer en industrie. Ammoniak, afgekort NH3, komt vooral uit mest en kunstmest. Volgens het CBS kwam in 2021 86 procent van de Nederlandse ammoniakuitstoot uit de landbouw.

Waarom spreken we over een stikstofprobleem

Ammoniak en stikstofoxiden komen in de lucht terecht en slaan later neer op de grond. Dat heet stikstofdepositie. In natuurgebieden werkt dat als mest. Planten die van een rijke bodem houden, zoals grassen, brandnetels en bramen, groeien dan hard. Ze verdringen soorten die juist op arme grond leven, zoals heideplanten en orchideeën. Met die planten verdwijnen ook de insecten en vogels die ervan afhankelijk zijn. Zo neemt de biodiversiteit af: de rijkdom aan planten- en diersoorten.

Europese regels verplichten Nederland om beschermde natuur, de Natura 2000-gebieden, in goede staat te houden. Omdat de stikstofdepositie daar op veel plekken te hoog is, liepen vergunningen voor bouwprojecten en boerenbedrijven vast. Dat raakte ook de woningbouw. Ook in je eigen tuin speelt biodiversiteit: wat je in de winter laat staan, bepaalt wat er in het voorjaar leeft.

Wat heeft de grootste impact

Het RIVM berekent elk jaar waar de stikstof vandaan komt die in Nederland neerslaat. In 2023 zag dat er zo uit:

De landbouw is dus verreweg de grootste bron. Binnen de landbouw draagt het houden van melkvee het meest bij. Volgens het CBS kwam in 2021 47 procent van de ammoniakuitstoot van de landbouw uit de zuivelproductie. Varkens en rundvlees volgden op afstand.

Een derde van de stikstof komt uit het buitenland. Daar heeft Nederland weinig invloed op, wat Nederlanders ook eten.

Wat is veganisme

Veganisme gaat verder dan eten. Het is een keuze om, voor zover dat praktisch kan, geen gebruik te maken van dieren voor eten, kleding of andere doeleinden. Veel veganisten doen dat om het dierenwelzijn, anderen om het milieu of hun gezondheid.

Een volledig plantaardig eetpatroon kan gezond zijn, maar vraagt aandacht. Wie geen dierlijke producten eet, heeft een supplement met vitamine B12 nodig. Meer daarover staat in het artikel over afvallen met een plantaardig dieet. De Gezondheidsraad adviseert iedereen om meer plantaardig en minder dierlijk te eten, onder meer met hoogstens 200 gram rood vlees per week. Hoe mensen over vlees denken, lees je in vlees, een delicaat onderwerp.

Veganisme helpt bij het verminderen van ammoniakuitstoot

Als meer mensen minder dierlijke producten kopen, daalt op den duur de vraag naar vlees, zuivel en eieren. Minder vraag betekent minder dieren, en minder dieren betekent minder mest en minder ammoniak. Dat verband is er.

Maar er is een belangrijke kanttekening. Nederland is een groot exportland van landbouwproducten. Zuivel was in 2021 na bloemen en planten het grootste exportproduct van de Nederlandse landbouw. De exportwaarde was 8,7 miljard euro, blijkt uit het CBS. Ook varkensvlees, rundvlees en kip gaan voor een groot deel de grens over. Als Nederlanders zelf minder zuivel eten, maar de export blijft gelijk, dan verandert de omvang van de veestapel weinig.

Even kort door de bocht

De redenering dat iedereen veganist wordt en de veestapel daardoor vanzelf verdwijnt, klopt in theorie. In de praktijk werkt het anders. Nederlandse consumenten bepalen maar een deel van de vraag naar Nederlandse zuivel en vlees. Een groot deel komt van kopers in het buitenland.

Daarom richt het stikstofbeleid zich vooral op de productie zelf. Denk aan minder uitstoot per dier, minder dieren in de buurt van kwetsbare natuur, en boeren die stoppen of omschakelen. Minder vlees en zuivel eten helpt wel, zeker als het wereldwijd gebeurt. Het is een van de oplossingen, niet de oplossing. Voor het klimaat geldt iets vergelijkbaars, lees daarvoor het artikel over de opwarming van de aarde.

Veelgestelde vragen over stikstof en veganisme