De energiecrisis in Nederland: oorzaken en gevolgen

De energiecrisis die in 2021 begon, joeg de gas- en stroomprijzen op. Lees wat de oorzaken waren, welke gevolgen de crisis had en hoe de overheid met het prijsplafond ingreep.

Team Kennisdomein

12 juli 2026 ·

7 minuten Leestijd

5.2K X Bekeken

Een onderwerp dat niemand is ontgaan: de energiecrisis in Nederland die in 2021 begon. Eerder schreven we al meerdere aan dit onderwerp gerelateerde blogs, bijvoorbeeld over waarom alles steeds duurder werd, over stadsverwarming en over het prijsplafond. In dit blog kijken we wat die energiecrisis precies betekende en hoe die is ontstaan. De crisis beperkte zich overigens niet tot Nederland; ook andere landen hadden ermee te maken.

Niet alleen in Nederland

De energiecrisis was geen typisch Nederlands probleem; ze speelde met name in heel Europa. Ook het Verenigd Koninkrijk en China hadden flink last van deze crisis. Bovendien zagen de grootste producenten van olie en gas hun verkoop sterk dalen. Denk bijvoorbeeld aan grote exporteurs als Rusland en Saoedi-Arabië. Overigens bleven de inkomsten uit gas in Rusland ondanks de westerse sancties toch stijgen. Het land profiteerde van de stijgende gasprijs.

Europa importeerde begin 2022 een groot deel van zijn energie uit landen van buiten de EU. Rusland had hier een groot aandeel in. Europa wilde zich vanwege de opgelopen spanningen met Rusland minder afhankelijk maken van dat land. Meer energie moest uit andere landen of van eigen bodem komen. Bovendien wilden Nederland en de rest van Europa meer verduurzamen en op zoek naar nieuwe energiebronnen. Verschillende oorzaken stonden het behalen van deze doelen echter in de weg.

Oorzaken energiecrisis in Nederland

Eind 2019 en in 2020 nam de vraag naar energie plotseling sterk af door de coronapandemie. De productie en daarmee ook het aanbod werd hierop verlaagd. In 2021 nam de vraag naar energie zoals gas en olie weer sterk toe. De productie ging echter niet in hetzelfde tempo omhoog. Dit veroorzaakte een scheve verhouding tussen vraag en aanbod. De prijs van energie ging omhoog en de consument voelde dat in zijn portemonnee.

Ook de Russisch-Oekraïense oorlog was een oorzaak van de energiecrisis die in 2021 begon. Deze oorlog had vooral grote gevolgen voor de energiecrisis in Europa. Westerse landen hadden in 2014 al sancties ingesteld tegen de Russische energiesector. Deze sancties waren een reactie op de annexatie van de Krim door Rusland. In 2022 werden deze sancties uitgebreid als gevolg van de invasie door Rusland van Oekraïne.

Niet alleen olie en gas duurder, ook stroom

Niet alleen olie en gas werden flink duurder, ook stroom steeg hard in prijs. Het klimaat had een negatief effect op de elektriciteitsproductie in Europa. Droge en hete zomers zorgden voor een tekort aan water. De elektriciteitscentrales kampten met een tekort aan koelwater en regenwater. Dit was bijvoorbeeld het geval in Noorwegen en Frankrijk. Bovendien zorgde de beperkte hoeveelheid aan neerslag in de zomers voor lage waterstanden in de rivieren. Vrachtschepen konden minder zwaar geladen worden zodat een schip niet te diep zou komen te liggen en zou vastlopen aan de grond. In Duitsland kampten kolencentrales met bevoorradingsproblemen. De vraag naar kolen kon door de lichter geladen vrachtschepen niet tijdig genoeg worden aangevuld.

In Frankrijk kwamen kerncentrales stil te liggen. Frankrijk is voor de opwekking van elektriciteit voor een groot deel afhankelijk van zijn kerncentrales. Maar liefst 70 % van de Franse elektriciteit komt van kernenergie, veel meer dan in andere Europese landen. Corrosie was de belangrijkste oorzaak van het stilvallen van steeds meer centrales. Corrosie is de aantasting van materialen, door het effect dat de omgeving hierop heeft. Een voorbeeld hiervan is het zout van de zee dat bouwwerken aan de kust aantast. In Frankrijk ontstond een tekort aan elektriciteit. De Fransen moesten noodgedwongen meer stroom importeren. Europa wilde zijn afhankelijkheid van Russische olie en gas beperken. De bedoeling was meer stroom te gaan gebruiken, terwijl de beschikbaarheid van elektriciteit juist afnam en daarmee de prijs van stroom omhoog ging.

Gevolgen energiecrisis in Nederland

De energiecrisis had diverse verstrekkende gevolgen die miljoenen mensen troffen. De productiekosten van voedsel stegen als gevolg van de hogere energiekosten. De consument kreeg hierdoor te maken met hogere prijzen in de supermarkt, want de kosten werden doorberekend. Een ander gevolg waren de overheidsfinanciën, die flink opliepen doordat overheden bedrijven en burgers te hulp schoten bij het betalen van de energierekening. Energiearmoede was een direct gevolg van deze crisis en trof vooral de lage inkomens. Ook had de energiecrisis gevolgen voor de energietransitie: door het tekort aan energie nam het gebruik van steenkool wereldwijd toe. Steenkool is geen duurzame energiebron en bij de verbranding ervan komt veel koolstofdioxide vrij, wat de overgang naar duurzamere energiebronnen vertraagde. Als reactie op de crisis kwamen zowel bij overheden als inwoners initiatieven op gang om mensen te helpen. We bespreken daarvan enkele voorbeelden, zoals het prijsplafond en de FRIS-supermarkt.

Prijsplafond

In 2023 stelde de overheid een prijsplafond in voor huishoudens en andere kleinverbruikers. Zij betaalden voor hun verbruik van gas, stroom en stadsverwarming tot een bepaalde hoogte een maximumtarief. Werd er meer verbruikt dan het ingestelde plafond, dan betaalde de overheid het resterende deel. Het prijsplafond gold heel 2023 en is per 1 januari 2024 komen te vervallen, omdat de energieprijzen toen weer onder het niveau van het plafond lagen.

Voorafgaand aan het prijsplafond dat vanaf 1 januari 2023 van kracht werd, was er een andere regeling van kracht die gold als een overbruggingsperiode. In de maanden november en december 2022 kregen alle huishoudens en andere kleinverbruikers 190 euro van de overheid. Dit was een tegemoetkoming op de hoge energierekening als gevolg van de energiecrisis. Ondanks de hulp vanuit de overheid, hadden mensen met lage inkomens en kwetsbare gezinnen het toch niet makkelijk. Gelukkig ontstonden er meer initiatieven vanuit het bedrijfsleven en de burger.

Hulp aan de armen

Een crisis brengt vrijwel altijd nieuwe initiatieven met zich mee. Naast initiatieven van professionals en overheden, ontstonden er ook burgerinitiatieven. Een voorbeeld hiervan zijn winkels waar mensen gratis kunnen winkelen. Het eerste initiatief in Nederland voor gratis winkelen was de FRIS supermarkt in Amsterdam. De initiatiefnemers wilden meer supermarkten in Nederland, maar hoopten dat het gratis winkelen in de toekomst niet meer nodig zou zijn. De FRIS supermarkt is er namelijk voor gezinnen in een financieel kwetsbare positie. De energiecrisis had zogenaamde energiearmoede tot gevolg en bracht meer gezinnen in een kwetsbare positie. Voorwaarde voor het winkelen in de FRIS supermarkt is het accepteren van hulp voor een structurele verbetering van de financiële situatie. Zij krijgen voor deze hulp een coach toegewezen.

Ook plaatsten mensen kastjes buiten rondom hun huis voor mensen die moeite hadden om rond te komen. Deze kastjes werden vooral gevuld met producten die te duur en/of onmisbaar zijn. Denk bijvoorbeeld aan maandverband, luiers, shampoo en voedsel in blik. Toch waren er niet alleen slachtoffers van de energiecrisis.

Profiteren van de energiecrisis

Naast slachtoffers waren er ook mensen en bedrijven die profiteerden van de energiecrisis. Winkels draaiden bijvoorbeeld goed op de toegenomen verkoop van kachels. De gasprijs steeg in 2022 enorm en gas werd veel duurder dan stroom. Als gevolg daarvan vlogen elektrische kachels als warme broodjes over de toonbank. Bovendien steeg bijvoorbeeld de verkoop van warme kleding en dekens.

Veelgestelde vragen over de energiecrisis

Wanneer begon de energiecrisis?

De energiecrisis begon in 2021, toen de vraag naar energie na de coronapandemie sneller steeg dan het aanbod. De Russische inval in Oekraïne in 2022 verergerde de crisis in Europa flink.

Wat waren de oorzaken van de energiecrisis?

De belangrijkste oorzaken waren de scheve verhouding tussen vraag en aanbod na corona, de Russisch-Oekraïense oorlog en de sancties tegen Rusland, en een tegenvallende elektriciteitsproductie door droogte en de uitval van Franse kerncentrales.

Wat is het prijsplafond?

Het prijsplafond was een tijdelijke overheidsmaatregel in 2023 die een maximumtarief instelde voor gas, stroom en stadsverwarming tot een bepaald verbruik. Het is per 1 januari 2024 afgeschaft, omdat de tarieven weer onder het plafond lagen.

Is de energiecrisis voorbij?

De acute energiecrisis is grotendeels voorbij. De gas- en stroomprijzen daalden na de piek in 2022 en het prijsplafond verdween per 1 januari 2024, omdat de tarieven weer onder het plafond lagen.

Eerste publicatie op: 10 februari 2023

• Deel Artikel:

Energie Nederland

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie