Energiecrisis in Nederland: oorzaken, gevolgen en tijdlijn

Veel mensen denken bij energiecrisis nog aan 2021 en 2022, toen de gasprijs door het dak ging. Die crisis is voorbij, maar in 2026 is er een nieuwe bijgekomen, met een heel andere oorzaak.

Wat is er in 2026 aan de hand?

De energiecrisis van 2026 draait niet om gas maar om olie. Door de situatie in het Midden-Oosten is er wereldwijd minder aanvoer van ruwe olie. Daardoor zijn de prijzen van benzine en diesel hoog, en werken die kosten door in de rest van de economie.

Het kabinet houdt er rekening mee dat de situatie verder kan verslechteren. Het schaalde daarom op naar fase 1 van het Landelijk Crisisplan Olie en zette strategische olievoorraden in. Ook werkte het vijf scenario’s uit, van groen tot zwart. Nederland zit voor gas in het scenario geel en voor olie tussen geel en oranje in.

Maatregelen van het kabinet in 2026

Op 20 april 2026 stuurde het kabinet een maatregelenpakket naar de Tweede Kamer onder de naam Acties Weerbaarheid Energieschok. Anders dan het prijsplafond van 2023 verlaagt dit pakket de energieprijs niet algemeen, maar ondersteunt het gericht. De reden daarvoor is dat een lagere prijs de vraag in stand houdt of zelfs vergroot, waardoor de prijzen verder kunnen stijgen.

Daarnaast komt er € 25 miljoen vrij voor de visserij en € 25 miljoen voor de land- en tuinbouw, om die sectoren minder afhankelijk te maken van fossiele brandstoffen. Het Centraal Planbureau berekende op 18 juni 2026 dat een gemiddeld huishouden minder dan 1 procent van zijn besteedbaar inkomen verliest. Lagere inkomens met een hoog verbruik of veel autokilometers kunnen tot 6 procent kwijt zijn. De NOS vatte dat samen als zo’n 300.000 huishoudens die bovengemiddeld hard geraakt dreigen te worden.

Niet alleen in Nederland

Een energiecrisis is zelden een Nederlands probleem. In 2026 raakt het olietekort de hele wereldmarkt, omdat de prijs van ruwe olie internationaal tot stand komt. Wat Nederlandse huishoudens aan de pomp betalen, hangt dus af van gebeurtenissen ver buiten Europa.

Bij de crisis van 2021 tot 2023 gold hetzelfde. Die speelde in heel Europa, en ook het Verenigd Koninkrijk en China hadden er flink last van. Europa importeerde begin 2022 een groot deel van zijn energie van buiten de EU, met Rusland als grote leverancier. Door de spanningen met Rusland wilde Europa die afhankelijkheid afbouwen. Opvallend genoeg stegen de Russische gasinkomsten ondanks de westerse sancties, doordat het land profiteerde van de hogere gasprijs.

Oorzaken energiecrisis in Nederland

De twee crises hebben verschillende oorzaken. In 2026 gaat het om een aanbodschok op de oliemarkt door geopolitieke spanningen. In 2021 begon het juist met een vraagschok.

Eind 2019 en in 2020 nam de vraag naar energie sterk af door de coronapandemie, waarop de productie werd verlaagd. In 2021 trok de vraag naar gas en olie weer aan, maar de productie ging niet in hetzelfde tempo mee. Die scheve verhouding tussen vraag en aanbod dreef de prijs op, en de consument voelde dat direct.

Daar kwam de Russisch-Oekraïense oorlog overheen. Westerse landen hadden in 2014 al sancties ingesteld tegen de Russische energiesector, als reactie op de annexatie van de Krim. In 2022 werden die sancties uitgebreid na de invasie van Oekraïne.

Niet alleen olie en gas duurder maar ook stroom

Tijdens de crisis van 2021 tot 2023 steeg ook de stroomprijs hard. Het klimaat had een negatief effect op de elektriciteitsproductie in Europa. Droge en hete zomers zorgden voor watertekorten, waardoor elektriciteitscentrales in onder meer Noorwegen en Frankrijk te weinig koelwater hadden. Lage waterstanden in de rivieren betekenden bovendien dat vrachtschepen lichter geladen moesten worden om niet vast te lopen. Duitse kolencentrales kregen daardoor bevoorradingsproblemen. Hoe zo’n beursprijs uiteindelijk op je eigen rekening belandt, hangt af van je contractvorm: bij een dynamisch energiecontract zie je hem per kwartier terug, bij een vast contract pas als je een nieuw contract afsluit.

In Frankrijk vielen daarnaast kerncentrales uit. Ongeveer 70 procent van de Franse elektriciteit komt van kernenergie, veel meer dan in andere Europese landen. Corrosie was de belangrijkste oorzaak: de aantasting van materialen door invloeden uit de omgeving, zoals zeezout dat bouwwerken aan de kust aanvreet. Frankrijk moest noodgedwongen stroom importeren. Europa wilde juist minder afhankelijk worden van Russische olie en gas door meer stroom te gebruiken, terwijl de beschikbaarheid van elektriciteit op dat moment afnam.

Gevolgen energiecrisis in Nederland

De gevolgen van een energiecrisis reiken verder dan de energierekening. Hogere energiekosten verhogen de productiekosten van voedsel, waardoor de prijzen in de supermarkt stijgen. De overheidsfinanciën lopen op doordat de overheid burgers en bedrijven te hulp schiet. Energiearmoede treft vooral de lage inkomens, en in slecht geïsoleerde woningen hakt dat het hardst aan.

Ook de energietransitie krijgt een tik. Tijdens de vorige crisis nam het gebruik van steenkool wereldwijd toe, omdat landen snel alternatieven zochten. Steenkool is geen duurzame bron en bij verbranding komt veel koolstofdioxide vrij, wat de overgang naar schonere energie vertraagde. Het beleid van 2026 probeert dat te voorkomen door in te zetten op besparen en verduurzamen in plaats van op een lagere prijs. Voor huishoudens met zonnepanelen komt daar nog een verandering bij: de salderingsregeling stopt op 1 januari 2027, waardoor zelf verbruiken belangrijker wordt dan terugleveren.

Prijsplafond

In 2023 stelde de overheid een prijsplafond in voor huishoudens en andere kleinverbruikers. Zij betaalden voor hun verbruik van gas, stroom en stadsverwarming tot een bepaalde hoeveelheid een maximumtarief. Verbruikte je meer, dan betaalde de overheid het resterende deel. Het plafond gold heel 2023 en verviel per 1 januari 2024, omdat de energieprijzen toen weer onder het niveau van het plafond lagen.

Daarvoor gold een overbruggingsregeling: in november en december 2022 kregen alle huishoudens en kleinverbruikers 190 euro per maand van de overheid als tegemoetkoming. Ondanks die hulp hadden mensen met lage inkomens en kwetsbare gezinnen het zwaar. In 2026 is voor die groep het Noodfonds Energie de belangrijkste route.

Hulp aan de armen

Een crisis brengt vrijwel altijd nieuwe initiatieven met zich mee, van professionals en overheden maar ook van burgers. Een voorbeeld zijn winkels waar mensen gratis kunnen winkelen. Het eerste Nederlandse initiatief daarvoor was de FRIS-supermarkt in Amsterdam, bedoeld voor gezinnen in een financieel kwetsbare positie. Wie er winkelt, accepteert hulp om de eigen financiële situatie structureel te verbeteren en krijgt daarvoor een coach toegewezen.

Ook plaatsten mensen kastjes bij hun huis voor buurtgenoten die moeite hadden om rond te komen. Die werden vooral gevuld met dure maar onmisbare producten: maandverband, luiers, shampoo en voedsel in blik.

Profiteren van de energiecrisis

Naast slachtoffers waren er ook winnaars. Winkels draaiden goed op de verkoop van kachels: de gasprijs steeg in 2022 zo hard dat gas veel duurder werd dan stroom, waarop elektrische kachels over de toonbank vlogen. Ook warme kleding en dekens verkochten beter. In 2026 zie je een vergelijkbaar effect bij isolatiebedrijven en installateurs van warmtepompen.

Tijdlijn van de energiecrisis

Veelgestelde vragen over de energiecrisis