Waarom vieren we Halloween, en is het echt Keltisch?

In Nederland vieren we Halloween pas sinds ongeveer 1990. Een van de eerste feesten was in 1989, in een Amsterdamse discotheek. Dat schreef John Helsloot in 2009. Hij was toen onderzoeker bij het Meertens Instituut, het onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat de Nederlandse taal en cultuur bestudeert. Het feest kwam hier binnen via Amerikaanse films en tv-series, niet via de Kelten. Over de verdere herkomst zijn de bronnen het oneens. Het Nationaal Museum van Ierland ziet in het Ierse Samhain wel de oorsprong. Helsloot noemt het verhaal van een Keltisch dodenfeest een verzinsel van onderzoekers uit de negentiende eeuw. Een rechte lijn van Samhain naar het feest van nu is niet bewezen. Meer over feesten en tradities lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat de naam Halloween zegt

Halloween is een verkorting van het Engelse All Hallows’ Eve, de avond voor Allerheiligen. Dat staat in de katholieke encyclopedie van de publieke omroep KRO-NCRV. Op Allerheiligen, 1 november, eert de katholieke kerk alle heiligen tegelijk, bekend en onbekend. Een dag later is het Allerzielen: dan herdenkt de kerk alle overleden gelovigen.

De datum van 1 november gaat terug op paus Gregorius III, die van 731 tot 741 regeerde. Hij wijdde in de Sint-Pieter in Rome een kapel aan alle heiligen en zette hun feest op 1 november. Een latere paus, Gregorius IV, breidde dat feest in de negende eeuw uit naar de hele westerse kerk buiten Rome.

Vaak lees je dat de kerk die datum koos om een heidens feest te verdringen. Ook de encyclopedie van KRO-NCRV noemt die mogelijkheid. Gregorius III zette het feest ‘mogelijk’ onder invloed van de Ierse kerk op 1 november. Ierse kerkleiders ‘zouden’ erop hebben aangedrongen om zo het feest Samhain te verdringen. Het blijft een veronderstelling, geen vastgesteld feit. Wel zeker is dat Halloween zijn naam aan een christelijk feest ontleent.

Samhain en het Keltische verhaal

In Ierland was 1 november de eerste dag van de winter, en dat feest heette Samhain. Dat schrijft het Nationaal Museum van Ierland, het staatsmuseum dat onder meer de Ierse volkscultuur verzamelt. In Ierland is Halloween nog altijd de avond van Samhain. Samhain was een van de vier vaste momenten die het oude Ierse jaar in seizoenen verdeelden. Zoals bij veel Ierse feesten werd vooral de avond ervoor gevierd.

In de Ierse volksgebruiken hoorde die nacht bij de doden. De zielen van gestorven familieleden zouden naar huis terugkeren, en ook boze geesten waren op pad. Wie kon, reisde die nacht niet alleen. Zo beschrijft de beheerder van de volkscultuurcollectie van het museum het.

Het dodenfeest waarover de bronnen het oneens zijn

Op veel websites gaat het verhaal verder. Samhain zou het Keltische nieuwjaar zijn geweest, een nacht waarin de grens tussen doden en levenden vervaagde. Met maskers, vuren en offers hielden de Kelten de doden op afstand. De pompoen met een lichtje zou daar een verre herinnering aan zijn.

Helsloot geeft precies die uitleg weer in het vakblad Volkskunde, in 2009. Daarna noemt hij dat uitgewerkte verhaal een fictie die onderzoekers in de negentiende eeuw in elkaar knutselden. Hij bedoelt het nieuwjaar, de maskers, de vuren, de offers en de pompoen als herinnering. Dat Samhain bestond, betwist hij niet. Volkskunde is het vak dat de gewoonten en feesten van gewone mensen bestudeert. Zulke verzinsels kwamen in de geschiedenis van dat vak vaker voor, schrijft hij. Belangrijker vindt hij dat mensen er graag in geloven.

Je leest soms zelfs dat de Kelten Halloween al in Nederland vierden. Helsloot noteerde die uitspraak in 2001, van een medewerkster van een tuincentrum met Halloweenspullen in de aanbieding. Zij wilde ermee zeggen dat de winkels het feest niet hadden opgedrongen. De bronnen die wij lazen, plaatsen de oude gebruiken rond 31 oktober in Ierland en Schotland, niet in de Lage Landen.

Wat wel en niet vaststaat

Ook Irene Stengs van het Meertens Instituut is voorzichtig. Zij is antropoloog: ze onderzoekt hoe mensen samenleven en wat ze vieren. Wie Halloween heeft verzonnen, is volgens haar ‘een groot raadsel’, zei ze in 2024. Het verhaal gaat dat Ieren en Schotten het vierden en het meenamen toen ze naar Amerika verhuisden.

Ons oordeel: de bronnen zijn het oneens, en een rechte lijn van Samhain naar het feest van nu is niet bewezen. Het Ierse museum en een bericht van het Meertens Instituut noemen Samhain wel de oorsprong. Helsloot noemt het dodenfeestverhaal een constructie van negentiende-eeuwse onderzoekers, en Stengs noemt de oorsprong een raadsel. Vast staat dat de naam christelijk is en dat de huidige vorm pas in de twintigste eeuw in Amerika ontstond. Wie zegt dat Halloween een oeroud Keltisch dodenfeest is, zegt meer dan vaststaat.

Van Ierse knol naar Amerikaanse pompoen

De pompoen met een gezicht is volgens het Nationaal Museum van Ierland een Amerikaanse versie van de Ierse knollantaarn. In Ierland sneden mensen vroeger een gezicht in een uitgeholde knol, in het Engels een turnip. Met een kaars erin gebruikten ze die op 31 oktober om anderen bang te maken.

Het museum kreeg in 1943 zo’n knollantaarn van een onderwijzeres uit de buurt van Fintown, in het Ierse graafschap Donegal. Volgens haar werd dat type daar rond 1900 altijd gemaakt. Museumkunstenares Eileen Barnes maakte er een afgietsel van gips van. Dat is te zien in de vestiging van het museum voor het Ierse platteland.

Stengs ziet wel waarom de pompoen in Amerika won. Hij is hard en rond, je kunt hem makkelijk uithollen, en hij lijkt op een hoofd. Daarmee is hij ideaal om mee te griezelen.

Het verhaal van Jack met de lantaarn

In het Engels heet zo’n lantaarn een jack-o’-lantern. De naam komt uit een volksverhaal over Jack, die in de hemel en in de hel niet welkom was. Hij moest daarom voor altijd rondzwerven, met alleen een lantaarn om zijn weg te vinden. Dat verhaal vertelt het Ierse museum bij zijn knollantaarn.

Hoe langs de deuren gaan in Amerika groot werd

Langs de deuren gaan voor snoep werd pas in de twintigste eeuw in Amerika groot, maar het heeft Ierse voorlopers. Op Halloween trokken mannen of kinderen verkleed en met maskers van huis naar huis om hun buren te laten schrikken. Ze gaven een kleine voorstelling en kregen daar iets lekkers voor. Het huidige trick or treat komt uit dat gebruik voort, schrijft het Ierse museum. Trick or treat betekent letterlijk: een streek of een traktatie.

Emigranten uit Ierland, Schotland en Engeland brachten het feest in de negentiende eeuw naar Amerika, meldt het Meertens Instituut. Daar kreeg het zijn huidige vorm, en dat is korter geleden dan veel mensen denken. Dat kinderen er langs de huizen gaan om snoep, ontstond vooral in de jaren 1940 en 1950, schrijft Helsloot. Volwassenen deden pas vanaf de jaren 1970 mee, met feesten en optochten.

Waarom het feest zo griezelig werd

Ook de nadruk op bloed en horror is jong. In de jaren zeventig gingen in Amerika geruchten rond dat sadisten het Halloweensnoep voor kinderen vergiftigden. Die geruchten bleken later volkomen onwaar, maar ze zorgden wel voor een golf van angst. De filmindustrie pikte die angst handig op, met veel films met Halloween in de titel. Via die films kwamen veel Nederlanders voor het eerst met het feest in aanraking.

Sinds wanneer Nederland Halloween viert

Pas vanaf ongeveer 1990 kreeg Halloween voet aan de grond in Nederland, schrijft Helsloot. Naast films speelden Amerikaanse tv-series een rol, en reportages over Amerikanen die hier Halloween vierden. Een journaliste werd in 2000 in een bar aan het Leidseplein in Amsterdam vrolijk begroet met ‘Welcome, I’m a serial killer’.

Het feest paste goed bij de themafeesten die discotheken, cafés en verenigingen toch al gaven. De man die in 1989 in een Amsterdamse discotheek een van de eerste Halloweenfeesten organiseerde, was er eerlijk over. ‘Wij nuchtere Nederlanders hebben niets met dat feest zelf.’ Voor hem was Halloween vooral een leuke aanleiding om iets lolligs aan te trekken. Zulke feesten vielen dan ook zelden precies op 31 oktober, maar eerder op een zaterdag in de buurt, soms tot half november.

Met de kerstman ging het volgens Helsloot net zo. Veel Nederlanders leerden via de media dat je in december ook cadeaus kunt geven uit naam van de kerstman, naar Amerikaans voorbeeld. Hoe dat precies ging, lees je in ons artikel over waarom we kerst vieren.

Een feest voor nieuwe wijken

Later kwamen ook de kinderen aan de beurt. In Bergen op Zoom hield een vereniging in 2000 en 2001 een optocht in de wijk Borgvliet. In de Helmondse nieuwbouwwijk Brandevoort begonnen bewoners in 2001 met een Halloweenoptocht, met versierde huizen en verklede ouders en kinderen. Het doel was volgens een van de organisatoren om de sociale contacten in de wijk te bevorderen. Helsloot ziet in Brandevoort geen toeval: een nieuwe buurt kiest voor een nieuw feest.

Toch is Halloween hier nog altijd geen gemeengoed. ‘Ik zou Halloween nog steeds geen gemeengoed noemen zoals Sinterklaas dat hier is’, zei Peter Jan Margry in 2024. Hij is etnoloog en gastonderzoeker bij het Meertens Instituut, iemand die volksgebruiken onderzoekt. Wel ziet hij dat het feest goed past bij een tijd waarin mensen graag verkleden en zichzelf laten zien.

Waarom sommige christenen Halloween afwijzen

Behoudende christenen wijzen Halloween af omdat het met geesten en duistere krachten te maken zou hebben. Op behoudend-protestantse scholen werd het feest daarom nadrukkelijk afgewezen, schreef Helsloot in 2009. Margry noemt nog een reden waarom Halloween hier lang wegbleef. Het feest stond bekend als Keltisch dodenfeest of duivelsfeest, en dat paste niet bij de christelijke waarden die in Nederland lang de toon zetten. De vereniging Bijbel en School, die voor zulke scholen werkt, verspreidde in 2001 en 2002 de brochure Halloween mij niet gezien!

Op een aantal plekken viert een kerkelijke groep inmiddels Happyween in plaats van Halloween: een feest voor kinderen zonder griezelen. Volgens Stengs komt dat niet voort uit de angst van kinderen. Het komt voort uit de afkeer van orthodox-christelijke ouders voor het duivelse.

Een avond waarop alles even omdraait

Wie naar de naam kijkt, vindt geen duivels feest maar de avond voor een christelijke feestdag. En wat er in Nederland gebeurt, heeft volgens Helsloot weinig te maken met een Keltisch ritueel. Antropologen zien Halloween wel als een omkeringsfeest, schrijft Helsloot. Bij zo’n feest worden de gewone verhoudingen een avond omgedraaid. De antropoloog Victor Turner zag dat al bij trick or treat: die ene avond mogen kinderen hun rechten laten gelden tegenover hun ouders.

Het nepbloed en de verklede verkeersslachtoffers op feestjes laten volgens die uitleg juist zien hoe graag we letsel en ongelukken voorkomen. Het is eng en tegelijk overduidelijk niet echt. In die bewuste dubbelzinnigheid ziet Helsloot het succes van het feest. Het bekendste omkeringsfeest is volgens Helsloot carnaval, en daar lijkt Halloween sterk op. Meer daarover lees je in ons artikel over waarom we carnaval vieren.

Halloween en Sint-Maarten

Halloween valt elf dagen voor Sint-Maarten, en in veel straten lijken de twee op elkaar. Allebei markeren ze de overgang van herfst naar winter, zegt het Meertens Instituut. Bij Sint-Maarten gingen arme kinderen in de negentiende eeuw met lichtjes langs de deuren. Ze zongen een lied en kregen eten, en zo hielp de stad de armen de winter in.

In de tabel hieronder staan de vier feestdagen rond het begin van de winter, met wat je ervan ziet en waar ze vandaan komen.

Waar Sint-Maarten vandaan komt, en waarom het niet overal wordt gevierd, lees je in ons artikel over waarom we Sint-Maarten vieren.

Veelgestelde vragen over Halloween